ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

ĐÀO THỊ PHƯƠNG LIÊN

DẠY HỌC CHỦ ĐỀ “PHƯƠNG PHÁP TỌA ĐỘ TRONG MẶT PHẲNG”
THEO PHƯƠNG PHÁP “ĐÀM THOẠI - PHÁT HIỆN”

LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM TOÁN HÀ NỘI - 2015

HÀ NỘI - 2015

i
LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình nghiên cứu xây dựng và thực hiện đề tài “Dạy
học chủ đề “Phương pháp tọa độ trong mặt phẳng” theo phương pháp
“Đàm thoại- Phát hiện ”.
tôi đã nhận được sự giúp đỡ của Ban giám hiệu và Hội đồng giáo dục nhà
trường THPT Dương Quảng Hàm thuộc huyện Văn Giang, các bạn đồng
nghiệp, các em học sinh và các lực lượng giáo dục trong huyện Văn Giang,
tỉnh Hưng Yên, đã tận tình cung cấp tài liệu, đóng góp các ý kiến quý báu để
tôi hoàn thành luận văn này.
Để đạt tới kết quả hôm nay, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới các
thầy giáo, cô giáo trong Ban giám hiệu, các giáo sư, các giảng viên của
Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội. Đặc biệt, tôi xin bày tỏ
lòng biết ơn sâu sắc và chân thành đến thầy giáo hướng dẫn khoa học GS.TS
Bùi Văn Nghị , người đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo cho tôi trong suốt quá
trình lập đề cương, nghiên cứu viết và hoàn thiện luận văn.
Mặc dù đã có nhiều cố gắng trong việc nghiên cứu, thực hiện và hoàn
chỉnh luận văn, song chắc rằng luận văn vẫn còn có những thiếu sót, tôi rất
mong nhận được sự góp ý, chỉ bảo của quý thầy giáo, cô giáo, các bạn đồng
nghiệp và bạn đọc để đề tài được hoàn thiện hơn, góp phần nâng cao chất
lượng giáo dục toàn diện cho học sinh thân yêu của chúng ta.
Xin chân thành cảm ơn!
Hà Nội, tháng 11 năm 2014
Tác giả

Đào Thị Phương Liên


Danh mục viết tắt ii
Mục lục
Danh mục bảng
iii
v
Danh mục biểu đồ v
MỞ ĐẦU 1
Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN ……………… ……

5
1.1. Định hướng đổi mới phương pháp dạy học môn Toán ở trường phổ
thông

5
1.1.1. Định hướng đổi mới phương pháp dạy học 5
1.1.2. Một số phương pháp dạy học theo định hướng đổi mới……….….

6
1.2.

Phương pháp dạy học Đàm thoại -Phát hiện……………… ……

6
1.2.1. Khái niệm……………………………………

6
1.2.2. Những ưu điểm, nhược điểm của dạy học Đàm thoại- Phát hiện…

8
1.2.3. So sánh các phương pháp Đàm thoại tái hiện, Đàm thoại- Phát

iv
Chương 2. XÂY DỰNG MỘT SỐ GIÁO ÁN DẠY HỌC CHỦ ĐỀ
“PHƯƠNG PHÁP TỌA ĐỘ TRONG MẶT PHẲNG” THEO
PHƯƠNG PHÁP ĐÀM THOẠI PHÁT HIỆN………………………. 18
2.1. Một số vấn đề về giáo án. ………………………………………… 18
2.1.1. Cấu trúc bài soạn. …………………………………………………

18
2.1.2. Phương hướng xây dựng những giáo án dạy học chủ đề “Phương
pháp tọa độ trong mặt phẳng” theo phương pháp Đàm thoại- Phát
hiện…………………………………………………………………… 19
2.2. Một số giáo án dạy học nội dung “ Phương pháp tọa độ trong mặt
phẳng” theo phương pháp Đàm thoại- Phát hiện 19
2.2.1. Phương trình tham số của đường thẳng 19
2.2.2. Phương trình tổng quát của đường thẳng 29
2.2.3. Bài tập về phương trình đường thẳng…………………… ………

37
2.2.4. Đường tròn……………………………………………… ……….

52

85
2. Khuyến nghị…………………………………………………………

85
TÀI LIỆU THAM KHẢO……………………………………………

86
PHỤ LỤC………………………………………………………………

89

5

DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1: Tổng hợp ý kiến từ thầy cô dự giờ TNSP(giáo án 1) ………

79
Bảng 3.2: Tổng hợp ý kiến từ thầy cô dự giờ ĐC (giáo án 1):……… 80
Bảng 3.3: Tổng hợp ý kiến từ thầy cô dự giờ TNSP (giáo án 2) ……

80
Bảng 3.4: Tổng hợp ý kiến từ thầy cô dự giờ ĐC(giáo án 2) ……… 81
Bảng 3.5. Kết quả của bài 1…………………………………………… 85
Bảng 3.6. Kết quả của bài 2. ………………………………… ……

85

duy, có khả năng làm việc độc lập, chủ động, tự giác sáng tạo. Tuy nhiên trong
nhà trường phổ thông hiện nay vẫn có không ít thầy cô cho rằng chỉ cần dạy
sao cho hoàn thành đủ chương trình, mà không quan tâm gì đến mục tiêu dạy
học. Từ đó vẫn còn tình trạng là PPDH của thầy nặng về thuyết trình, truyền
thụ kiến thức một chiều, cách học của trò vẫn là tiếp thu thụ động, học tập một
cách máy móc, rập khuôn, thiếu tích cực. Có không ít thầy cô còn khó khăn
trong việc lựa chọn PPDH phù hợp cho từng nội dung kiến thức và gặp nhiều
khó khăn khi gặp các vấn đề cần giải quyết.
Thực hiện Luật Giáo dục Việt Nam năm 2005 và định hướng đổi mới
PPDH của Bộ Giáo dục và Đào tạo giai đoạn 2005 – 2015, giáo viên toàn
ngành đã tích cực suy nghĩ, đổi mới PPDH trong các cấp học, bậc học. Theo
phương châm: “lấy học sinh làm vị trí trung tâm”, việc lựa chọn PPDH phát

7

huy được tính chủ động tích cực sáng tạo của học sinh là một vấn đề quan
trọng. Có nhiều PPDH đáp ứng được điều đó. Chẳng hạn, những PP theo những
xu hướng dạy học không truyền thống như: DH theo thuyết kiến tạo, DH theo lí
thuyết tình huống. . . Cũng có một số PPDH truyền thống vẫn được khai thác,
cải tiến, vận dụng một cách thích hợp, như: PPDH Đàm thoại - Phát hiện,
PPDH luyện tập, củng cố. . . Những PP này vẫn phát huy được tính tích cực
hoạt động học tập của học sinh.
Phương pháp Đàm thoại-Phát hiện là một trong số các phương pháp dạy học
phát huy được tính tích cực học tập của học sinh, được nhiều giáo viên thường
xuyên sử dụng trong giảng dạy.
Tuy nhiên, cũng còn không ít giáo viên Toán THPT hiểu về phương pháp
Đàm thoại p hát hiện chưa thật thấu đáo và còn lúng túng trong việc sử dụng
phương pháp này trong dạy học môn Toán.
Trong chương trình Hình học lớp 10, “Phương pháp tọa độ trong mặt
phẳng’’ là một chương quan trọng. Khi dạy học chương này, giáo viên gặp

- Giới hạn trong nghiên cứu nội dung chủ đề “Phương pháp tọa độ trong mặt
phẳng” theo chương trình, sách giáo khoa Hình học 10, NXBGD, năm 2010.
- Giới hạn trong phương pháp dạy học Đàm thoại - Phát hiện.
- Các nghiên cứu khảo sát được tiến hành giới hạn ở một số trường THPT
huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên.
7. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Hệ thống hóa lý luận về phương pháp dạy học Đàm thoại - Phát hiện.
- Tìm hiểu thực trạng dạy học chủ đề “Phương pháp tọa độ trong mặt phẳng” ở
một số trường THPT.
- Xây dựng những giáo án dạy học chủ đề “Phương pháp tọa độ trong mặt
phẳng” – Hình học 10 theo phương pháp Đàm thoại - Phát hiện.

9

8. Phương pháp nghiên cứu
8.1. Phương pháp nghiên cứu lý luận
- Nghiên cứu các tài liệu về giáo dục học, tâm lý học, lý luận và phương
pháp dạy học môn Toán.
- Các công trình nghiên cứu có các vấn đề liên quan trực tiếp đến đề tài.
8.2. Phương pháp điều tra – quan sát
Dự giờ, quan sát, lập phiếu điều tra việc dạy của giáo viên và việc học của
học sinh lớp 10 trong chủ đề “Phương pháp tọa độ trong mặt phẳng” theo
phương pháp Đàm thoại - Phát hiện .
8.3. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
Tiến hành thực nghiệm sư phạm tại một số lớp 10 trường THPT Dương
Quảng Hàm - tỉnh Hưng Yên, nhằm đánh giá tính khả thi và hiệu quả của đề tài.
9. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
- Ý nghĩa lý luận của đề tài: Minh họa cho lý luận về dạy học bằng phương pháp
Đàm thoại - Phát hiện.
- Ý nghĩa thực tiễn của đề tài: Xây dựng được một số giáo án có tính khả thi và

dựng xã hội học tập cùng với các điều kiện bảo đảm học tập suốt đời; đại chúng
hoá, đa dạng hoá, toàn cầu hoá, hội nhập và hợp tác cùng với cạnh tranh quốc tế
về giáo dục”… Bởi vậy, cần “chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu chú
trọng trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người
học”.
Từ đó “Phương pháp dạy và học sẽ khắc phục lối truyền thụ áp đặt một
chiều, ghi nhớ máy móc; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng

11
kiến thức, kĩ năng của người học, tập trung dạy cách học, cách nghĩ và tự học,
theo phương châm "giảng ít, học nhiều". Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông
tin và truyền thông trong dạy và học; đa dạng hoá các h
́
nh thức tổ chức giáo
dục”…
Đổi mới PPDH không có nghĩa là gạt bỏ các PP truyền thống mà phải kế
thừa có chọn lọc, vận dụng một cách hiệu quả các PPDH truyền thống kết hợp
với các PP giáo dục không truyền thống và khai thác có hiệu quả phương tiện kỹ
thuật dạy học.
1.1.2. Một số phương pháp dạy học theo định hướng đổi mới
Theo định hướng đổi mới PPDH nêu trên, trong những năm gân đây, nhiều
nghiên cứu đã tập trung vào một số PPDH sau: Đàm thoại - Phát hiện, phát hiện
và giải quyết vấn đề; khám phá, hợp tác…Những PPDH này đều tập trung nhằm
phát huy hơn nữa tính tích cực học tập của trò, lấy người học làm trung tâm;
khác nhau ở cách thức (thông qua câu hỏi hay hoạt động), hình thức tổ chức (làm
việc cá nhân hay làm việc theo nhóm), cách điều hành của thầy (thầy để cho trò
tham gia xây dựng bài ít hay nhiều). . .
1.2. Phương pháp dạy học Đàm thoại -Phát hiện
1.2.1. Khái niệm
Phương pháp nói chung là con đường, là cách thức để đạt được những mục đích

cách giải bài toán.
PPDH Đàm thoại - Phát hiện đã có từ thời Khổng Tử, cách đây 2500 năm,
khi đó gọi là kiểu dạy học đối thoại. Tiếp đến thời Socrate (Hy Lạp, 469 - 399,
trước Công nguyên). Socrate đã có những đóng góp to lớn về triết học, giáo dục
học và tâm lí học. Các thế hệ học trò của ông cũng có những người nổi tiếng như

13
Platon, Aristot . . . Socrate cho rằng đối thoại, tranh luận là con đường đi đến
chân lí. [16, tr 124].
1.2.2. Những ưu điểm, nhược điểm của dạy học Đàm thoại - Phát hiện
PP Đàm thoại - Phát hiện có các ưu điểm, nhược điểm nhất định sau:
a) Ưu điểm
Ưu điểm cơ bản của PP Đàm thoại - Phát hiện là học sinh làm việc tích cực, độc
lập; trong quá trình dạy học có thông tin cả hai chiều: từ phía thầy và từ phía trò.
Trong phương pháp Đàm thoại phát hiện, hệ thống câu hỏi được sắp đặt hợp lí,
phù hợp với nhận thức của học sinh, kích thích học sinh tích cực tìm tòi, hướng
học sinh theo một mục đích sư phạm định trước. Cuối giai đoạn Đàm thoại, giáo
viên phân tích, tổng hợp các ý kiến của học sinh để kết luận vấn đề đặt ra, có thể
bổ sung, chỉnh lí khi cần thiết, hợp thức hóa những tri thức mới, kĩ năng mới.
[16, tr 124-125].
Trong phương pháp dạy học Đàm thoại -Phát hiện:
+ Học sinh được tự lực tìm ra những điều mình chưa biết dưới sự hướng dẫn
của GV, chứ không phải thụ động tiếp thu những kiến thức do giáo viên áp đặt.
Họ được đặt mình vào trong tình huống học tập, tự lực giải quyết những vấn đề
nảy sinh trong tình huống đó theo cách suy nghĩ của mình, từ đó nắm được kiến
thức mới, hình thành kĩ năng mới. Qua đó khả năng tư duy của họ được bộc lộ
và khơi dậy ý chí vươn lên trong học tập của mỗi cá nhân.
+ Các em nhận thấy câu hỏi của giáo viên và câu trả lời của mình là hoạt động
thú vị và sôi nổi. Đặc biệt khi trả lời đúng các em thấy tự tin và có cảm giác
thành công trong học tập, ngay cả với những HS không được gọi trả lời mà có

Trong PP Đàm thoại - Phát hiện nếu hệ thống câu hỏi không tốt có thể làm
chệch hướng của bài giảng. PP Đàm thoại -Phát hiện có thể kích thích được phần
nào tính tích cực của học sinh, song cũng chưa phát huy được tính chủ động, tự
giác, sáng tạo của người học, bởi người học hoàn toàn lệ thuộc vào câu hỏi của
người thầy. Đàm thoại một chiều sẽ dẫn học sinh vào tình trạng thụ động. Học sinh
vẫn là khách thể, bị “giật dây” và thụ động trả lời theo các câu hỏi đôi khi là vụn
vặt, nội dung hỏi đáp tủn mủn, khiến cho học sinh rất khó giải quyết vấn đề mang
lại hiệu quả cao trong việc dạy.
Hiệu quả của phương pháp này còn phụ thuộc rất lớn vào đối tượng Đàm
thoại như: trạng thái tâm lý không thuận hoặc không đáp ứng về trình độ giải quyết
những vấn đề đặt ra. Vì thế người dạy phải nắm chắc đối tượng dạy thì cuộc Đàm
thoại mới có hiệu quả.
1.2.3. So sánh các phương pháp Đàm thoại tái hiện, Đàm thoại - Phát hiện,
Đàm thoại tìm tòi, Phát hiện và giải quyết vấn đề
Mục đích của PP Đàm thoại tái hiện là kiểm tra bãi cũ, kiểm tra trí nhớ và
sự hiểu vấn đề của học sinh. Còn mục đích của PP Đàm thoại - Phát hiện là qua
đó học sinh phát hiện ra những tri thức và kĩ năng mới. Như vậy, PP Đàm thoại
tái hiện khác với PP Đàm thoại - Phát hiện.
Đàm thoại tìm tòi còn được gọi là vấn đáp phát hiện hay Đàm thoại ơrixtic.
Trong hình thức này học sinh giải quyết vấn đề không hoàn toàn độc lập mà mà
có sự gợi ý dẫn dắt của giáo viên khi cần thiết. Giáo viên tổ chức sự trao đổi ý
kiến – kể cả tranh luận – giữa thầy với cả lớp, có khi giữa trò với trò, nhằm giải
quyết một vấn đề xác định. Trong vấn đáp tìm tòi, giáo viên giống như người tổ
chức sự tìm tòi, còn học sinh giống như người tự lực phát hiện kiến thức mới.
Trong phương pháp này, có yếu tố tìm tòi, nghiên cứu của học sinh, giáo viên là
người tổ chức. Kết thúc cuộc Đàm thoại với sự giúp đỡ của giáo viên học sinh sẽ

16
tìm chân lí và thấy mình trưởng thành thêm một bước về trình độ tư duy từ đó
các em thấy tự tin hơn trong học tập.

nắm được kiến thức mới, vừa nắm được cách thức đi tới kiến thức đó, trưởng
thành thêm một bước về trình độ tư duy. Cuối đoạn Đàm thoại, giáo viên cần
biết vận dụng các ý kiến của học sinh để kết luận vấn đề đặt ra, dĩ nhiên là có bổ
sung, chỉnh lí khi cần thiết. Làm được như vậy, học sinh càng hứng thú, tự tin vì
thấy trong kết luận của thầy có phần đóng góp ý kiến của mình.
1.3.2. Một số yêu cầu về câu hỏi trong phương pháp Đàm thoại - Phát hiện
Câu hỏi trong dạy học có tính hướng dẫn để học sinh đạt được nội dung
cần học, để dẫn dắt học sinh tư duy, khám phá những điều học sinh chưa biết
hoặc để kiểm tra kiến thức, kỹ năng của học sinh. Câu hỏi và hệ thống câu hỏi
trong phương pháp Đàm thoại - Phát hiện cần thỏa mãn một số yêu cầu sau:
+ Câu hỏi không tầm thường: là câu hỏi không chỉ trả lời đúng hay không đúng;
+ Câu hỏi phải rõ ràng, dễ hiểu: Thể hiện trong hình thức càng đơn giản càng
tốt;
+ Câu hỏi phải đơn nghĩa, chính xác: Giúp học sinh không thể hiểu sai ý của
thầy cô; từ đó học sinh mới có thể đưa ra được câu trả lời đúng. Nếu câu hỏi đa
nghĩa, phức tạp sẽ gây khó khăn cho học sinh;
+ Câu hỏi phải phù hợp: Phù hợp với đặc điểm lứa tuổi và trình độ nhận thức
chung của cả lớp.
+ Câu hỏi không quá chung chung và cũng không nên quá chi tiết.
Trên đây là những yêu cầu cơ bản về câu hỏi. Ngoài ra còn có một số yêu
cầu cao hơn như: Câu hỏi gây sự tranh luận cho học sinh; câu hỏi phải hướng
tới cả lớp; câu hỏi dòi hỏi có sự phân tích sâu sắc, câu hỏi phải được đặt ra sao
cho kích thích tối đa hoạt động nhận thức của học sinh. Muốn vậy trong mỗi

18
câu hỏi phải chứa đựng một tình huống có vấn đề (vấn đề ở đây là những tìm
tòi, những nghiên cứu nhỏ được phân, tách từ các vấn đề chính), tức là mỗi câu
hỏi phải hướng học sinh tới những mục tiêu đã được sắp đặt lôgic. Bằng con
đường nghiên cứu trả lời các câu hỏi mà học sinh giải quyết được vấn đề đặt ra.
1.3.3. Một số yêu cầu về hệ thống câu hỏi trong phương pháp Đàm thoại -Phát

Nguyễn Công Hoan, trường THPT Trần Quang Khải, trường THPT Trưng
Vương, trường THPT Nguyễn Trung Ngạn .
Nội dung phiếu điều tra và tổng hợp kết quả như sau:
Câu 1. Những phương pháp dạy học nào dưới đây thường được quý thầy cô hay
dùng?
A) Thuyết trình giảng giải: 84/84
B) Phát hiện và giải quyết vấn đề: 32/84
C) Đàm thoại - Phát hiện: 26/84
D) Sử dụng công nghệ thông tin: 12/84
E) Hợp tác nhóm: 8/84
Câu 2. Theo thầy cô phương pháp dạy học sau đây dễ sử dụng?
Dễ sử dụng Bình thường Khó sử dụng
Phát hiện và giải quyết VĐ 64/84 16/84 4/84
Đàm thoại - Phát hiện 80/84 4/84 0
Sử dụng công nghệ TT 2/82 14/84 68/84
Hợp tác nhóm 25/84 37/84 22/84

Kết quả từ câu 2 cho thấy: Phương pháp Đàm thoại - Phát hiện được hầu hết giáo
viên cho rằng dễ sử dụng.
Câu 3. Thầy cô đánh giá thế nào về việc phát huy tính tích cực học tập ở học sinh
của một số phương pháp dạy học sau đây đã từng được đồng nghiệp sử dụng?

20

Rất tích cực Có tích cực Ít tích cực
Phát hiện và giải quyết VĐ 28 56 0
Đàm thoại - Phát hiện 28 48 8
Sử dụng công nghệ TT 0 22 62
Hợp tác nhóm 15 53 16






GV: Viết phương trình chính tắc của đường thẳng (∆) đã cho theo dạng (*)
như thế nào?
HS: Phương trình chính tắc của đường thẳng (∆) là:
3
2
2
1
0



yx
.
B) Tính tọa độ hình chiếu của gốc tọa độ O lên đường thẳng (∆) có phương
trình tham số là
)(
32
21






ty
tx

thoại - Phát hiện” cho rằng đây là phương pháp dễ sử dụng và không có giáo viên
nào cho rằng phương pháp này khó sử dụng. Điều đó chứng tỏ phương pháp này
không quá xa lạ đối với giáo viên Toán.
Tuy nhiên phương pháp Đàm thoại - Phát hiện cũng chỉ được hơn nửa số giáo
viên được hỏi (48/84) cho rằng phương pháp này phát huy được tính tích cực học tập

22
của học sinh(kết quả ở câu 3); Chỉ có 12/84 giáo viên hiểu đúng về Đàm thoại - Phát
hiện. Đoạn A) chỉ là Đàm thoại theo kiểu “dắt tay chỉ việc” chứ không phải là Đàm
thoại -Phát hiện.
Tất cả giáo viên được hỏi (84/84) đều xác định được yêu cầu của một hệ
thống câu hỏi Đàm thoại - Phát hiện là phải bảo đảm được tính lôgic, tính hệ thống
và tính chính xác.
Tiểu kết chương 1
Chương này trình bày tổng quan về phương hướng đổi mới PPDH trong
giai đoạn hiện nay về PPDH Đàm thoại phát hiện: Quan niệm, ưu nhược điểm
của PPDH Đàm thoại - Phát hiện. Phương pháp dạy học Đàm thoại - Phát
hiện là phương pháp dạy học truyền thống có từ rất lâu, hiện nay đang được
áp dụng phổ biến ở các cấp học. Phương pháp dạy học Đàm thoại - Phát hiện
là phương pháp dạy học tích cực, phù hợp với định hướng đổi mới giáo dục
hiện nay.
Việc nghiên cứu cơ sở lý luận của phương pháp dạy học này gắn liền với
việc xây dựng hệ thống câu hỏi trong dạy học. Hiệu quả của phương pháp dạy
học này phụ thuộc vào hệ thống câu hỏi của giáo viên.
Chúng tôi cũng tiến hành điều tra về tình hình dạy và học chủ đề “phương
pháp tọa độ trong mặt phẳng” ở một số trường THPT thuộc địa bàn tỉnh Hưng
Yên. Thực tiễn cho thấy các thầy cô dạy toán ở trường THPT đều nhận thức
được rằng phương pháp dạy học Đàm thoại - Phát hiện có tác động đến tính
tích cực, chủ động sáng tạo trong sự nhận thức của học sinh. Tuy nhiên còn
không ít giáo viên chưa hiểu thấu đáo và chưa biết cách vận dụng phương