HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH
CHÍNH TRỊ QUỐC GIA
Sonier00
HỒ CHÍ MINH

Tiểu luận:

PHÁT TRIỂN ĐÔ THỊ VÀ CÔNG TÁC BẢO TỒN CÁC CÔNG
TRÌNH KIẾN TRÚC CỔ
TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TP.HCM, tháng 9 năm 2010

1


Phát triển đô thị là các hoạt động xây dựng mới, cải tạo, mở rộng và nâng
cấp đô thị. Đô thị hóa cũng là một biểu hiện của hoạt động phát triển, song sự phát
triển còn là các hoạt động khác về chất, diễn ra một các liên tục cả sau khi chuyển
đổi thành đô thị.
Cả hai nhóm phát triển đô thị (1) phát triển mới, mở rộng và (2) cải tạo phát
triển. Quá trình phát triển đô thị mở rộng còn gọi là phát triển đô thị lan tỏa. Các
vùng lãnh thổ thuận lợi phát triển sẽ có mạng lưới đô thị phát triển dày đặc thành
những vùng đô thị với lõi trung tâm và các đô thị bên ngoài kết thành dạng chùm
vệ tinh, hay mạng lưới.
Các đô thị đã hình thành luôn diễn ra hoạt động tái phát triển. Quá trình này
phức tạp hơn phát triển mới do phải nghiên cứu để bảo tồn và giữ gìn các công
trình cũ có giá trị. Các đô thị có nhiều công trình “cũ” sẽ đẩy các khu vực mới ra
bên ngoài hình thành các trung tâm mới, cũ có tính tương phản.
Phát triển đô thị tại thành phố Hồ Chí Minh trong thực tiễn đang diễn ra trên
hai bình diện, đó là sự chỉnh trang, cải tạo nâng cấp đô thị hiện có và đô thị hóa

TP Hồ Chí Minh đã thống kê lập danh sách hơn 50 công trình. Trong đó phần lớn
nằm trên địa bàn hai quận trung tâm (quận 1, 3) và Chợ Lớn (quận 5). 50 công
trình kiến trúc này thuộc nhiều dạng: từ cột cờ Thủ Ngữ, rạp hát Công Nhân, tu
viện Saint Paul, các chợ Bến Thành, Bình Phước, Thủ Đức, đến các nhà thờ
Huyện Sỹ, Tân Định, Chợ Quán, Ngã Sáu (Jeanne d"Arc), Cha Tam, Thị Nghè,
Thánh Mẫu và các bệnh viện Chợ Rẫy, Nguyễn Trãi, Nguyễn Tri Phương, các trụ
sở, nhà văn hóa, nhà truyền thống, có nơi tuổi đời ít hơn con số 100 năm, nhưng
xét giá trị tiêu biểu vẫn được mạnh dạn đề xuất xem xét.
Về công trình văn hóa giáo dục, trường nữ sinh Áo Tím (Gia Long) nay
mang tên Nguyễn Thị Minh Khai xây cách đây 91 năm. Trường Marie Curie: 86
năm, Trường Pétrus Ký (Lê Hồng Phong): 77 năm, Trưng Vương: 47 năm... Lâu
hơn có Trường đạo Taberd (Sư phạm mẫu giáo) 124 năm và xưa nhất trong các
nơi còn hoạt động học đường nổi tiếng tới nay là Trường Lê Quý Đôn (tức
Chasseloup Laubat thời Pháp) xây từ 130 năm trước (1874).
Trong cụm 5 công trình kiến trúc được khảo sát gồm Tòa án thành phố, Bưu
điện thành phố, Bảo tàng Mỹ thuật thành phố, Nhà hát thành phố, UBND quận
Bình Thạnh thì Bưu điện thành phố được xem là công trình còn được gìn giữ toàn
vẹn. Tường và một vài mái vòm phù điêu Nhà hát thành phố đã bắt đầu xuất hiện

3


những vết nứt. Trong đợt sửa chữa gần đây, mái của nhà hát cũng được lợp lại
bằng loại tôn lạnh hiện đại không hợp mấy với kiến trúc cổ của tòa nhà.
Mái của cụm kiến trúc cổ địa chỉ số 6 - Phan Đăng Lưu (UBND và HĐND
quận Bình Thạnh) cũng được thay bằng ngói mới. Những công trình mới như
tường rào, phòng tiếp nhận và giao trả hồ sơ được xây án ngữ trước một phần của
tòa nhà cổ cũng chia cắt, phá vỡ một khoảng không gian kiến trúc nơi đây. Tại
Bảo tàng Mỹ thuật thành phố, khoảng sân giữa tòa nhà bị biến thành sân tennis.
Nếu muốn đứng giữa sân để chiêm ngưỡng không gian kiến trúc bên trên của tòa

phố cổ này cũng chung số phận với các nhà cửa, công trình kiến trúc có niên đại
khoảng 100 năm ở thành phố đang bị rêu phong, xuống cấp và có nguy cơ bị "xóa
sổ" bởi nhu cầu và thị hiếu xây dựng, sửa chữa theo kiến trúc hiện đại (mà oái
oăm thay, không ít kiến trúc mới do tự phát xây dựng, thiếu qui hoạch nên kém
thẩm mỹ). Có hiện tượng phổ biến là nhiều căn nhà cổ rêu phong xen kẽ các căn
nhà mới xây dựng theo kiến trúc hiện đại tạo thành những khu phố chắp vá, thiếu
hài hòa, kém mỹ quan trong một đô thị lớn.
Tại khu vực được xem một khu phố cổ vốn trước đây của người Hoa, nơi chủ
yếu kinh doanh đông dược tọa lạc ở ngã tư đường Hải Thượng Lãn Ông và Triệu
Quang Phục, thuộc phường 10 - quận 5. Khối nhà gồm những căn một trệt hai lầu
này khá đồ sộ, được xây dựng cách nay khoảng 100 năm theo phong cách kiến
trúc khá độc đáo, đặc trưng của người Hoa đầu thế kỷ XX: đó là sự pha trộn giữa
trường phái kiến trúc Pháp và Hoa, mà có nhà nghiên cứu cho rằng nó được mô
phỏng chủ yếu từ kiểu nhà người Hoa ở thành phố Quảng Châu, tỉnh Quảng
Đông, Trung Quốc. (Một trong những nét đặc trưng của nó là các "mặt dựng" ở
đầu diềm mái nhà, nơi được trang trí nhiều dạng môtip khác nhau. Riêng "mặt
dựng" nơi đầu mái của khối nhà cổ này có hình con long mã đội hà đồ - biểu
tượng cho điềm lành, thái bình an lạc).
Hiện nay, hằng ngày có khá nhiều khách du lịch nước ngoài đến tham quan
khu phố cổ này và chụp ảnh, thậm chí họ còn xin phép được bước vào các căn hộ
vì muốn xem cách trình bày nội thất của gia đình người Hoa ở Việt Nam. Điều
may mắn, thuận lợi là toàn bộ khu phố cổ này đều thuộc diện Nhà nước quản lý.
Chính nhờ vậy mà cho tới nay khối nhà này tương đối còn giữ được tổng thể
nguyên dạng của nó. Trong tổng số 15 căn nhà ở đây (với 33 hộ và 143 nhân
khẩu), chỉ có một căn thuộc quyền sở hữu tư nhân (được hóa giá từ 1992). Khu
phố cổ này không chỉ có giá trị về mặt kiến trúc, mà còn là một trong những khu
5


di tích cổ thể hiện yếu tố văn hóa tộc người của người Hoa ở TP.HCM; và trong

việc bảo tồn, gìn giữ di sản cho thế hệ mai sau.
2.2.

Chưa nhận chứng nhận di tích, đã nhận đền bù giải tỏa

6


Theo những bước thăng trầm của lịch sử, kiến trúc Sài Gòn có thể được
nhận dạng qua ba mảng chính: kiến trúc bản địa, kiến trúc thuộc địa Đông Dương
và kiến trúc hiện đại. Trong khi các kiến trúc sư đang loay hoay tìm một sắc thái
riêng cho nền kiến trúc nước nhà, thì buồn thay, các công trình kiến trúc cổ, mang
bề dày văn hóa, lịch sử của Sài Gòn, lại đang có nguy cơ biến mất!

Đó là trường hợp của một trong những căn nhà cổ ở khu phố 3, phường
Tăng Nhơn Phú A, quận 9 của ông Nguyễn Minh Chính. Ngôi nhà được xây vào
khoảng năm 1883, thời vua Tự Đức, diện tích khoảng 400m 2 với đặc trưng hệ vì
kèo, hoành phi câu đối, bao lam, bộ tràng kỷ mang đậm phong cách trang trí Nam
bộ.
Theo chủ nhân: “đây là một trong hai căn nhà đủ điều kiện được xếp hạng di
tích, nhưng do nằm trong diện giải tỏa nên vẫn chưa được xếp hạng nên vẫn chưa
có phương án trùng tu, bảo vệ. Thế mới thấy, tìm được nhà cổ đã khó, để được
công nhận là di tích và có kế hoạch bảo tồn còn khó gấp trăm lần.
Trường hợp khác, không quá khó để nhận diện những căn nhà cổ nằm lẫn
trong những ngôi nhà mới xây dựng ở khu vực này. Đó là những căn nhà với mặt
tiền được trang trí theo phong cách kiến trúc Roman, Gothic, Barocco. Dù đã may
mắn được các cấp chính quyền phục dựng lại cách đây 3 - 4 năm, nhưng chúng
cũng không còn giữ được nguyên vẹn “chất cổ”.
Nguyên nhân là do người dân sống trong những căn nhà này đã tự ý sửa
chữa kiến trúc sẵn có. “Để thuận tiện trong việc thi công, họ cho thợ dùng vữa trét

nguyên như trước nhưng không sửa không được vì nhà đã cũ quá rồi. Đêm nằm
nghe tiếng mọt nghiến gỗ rồn rột tôi thấy xót xa lắm” - ông Thời nói.

8


Hàng cột lim mủn nát trước hiên căn nhà cổ của ông Thời
đã được thay bằng những chiếc cột bê tông. Ảnh: Thu Hương
Theo ông Thời, do căn nhà quá cũ, không biết sẽ sập lúc nào nên nhiều năm
trước ông đã có ý định đập đi xây nhà gạch cho an toàn. Tuy nhiên, khi nghe TP
có chủ trương bảo tồn nhà cổ, ông quyết định giữ lại căn nhà với hy vọng nó sẽ
sớm được trùng tu. “Trên TP cũng đã vài lần cử người xuống xem xét căn nhà, có
nói sẽ hỗ trợ để bảo tồn làm di tích. Nhưng tôi chờ hoài chẳng thấy hỗ trợ, thôi nhà
mình hư thì phải tự sửa chứ đợi chờ gì ai” - ông Thời tâm sự.
Những ngôi nhà cổ ở quận 5 lại khác. Từ phía ngoài nhìn vào chắc ai cũng
đều nhận xét những căn nhà cổ sơn màu vàng nhạt nằm trên đường Hải Thượng
Lãn Ông (phường 10, quận 5) rất đẹp, còn đậm dấu ấn xưa với những đường nét
kiến trúc mang dáng dấp cổ kính. Nhưng thực tế lại không phải như vậy các hộ
dân sống trong khu nhà cổ trên đường Hải Thượng Lãn Ông (quận 5) cũng đều
phải tự bỏ tiền ra sửa nhà. “Qua báo đài, chúng tôi đều nhận thức được đây là khu
nhà cổ cần phải giữ gìn nên khi sửa sang bất cứ thứ gì tôi đều rất cẩn thận.Tuy
nhiên, đến giờ chúng tôi chưa hề nhận được hỗ trợ từ phía chính quyền trong việc
sửa chữa nhà cửa” - bà Thủy khẳng định.
Theo những người dân đang sống trong các ngôi nhà cổ, nếu tình trạng như
hiện nay cứ kéo dài thì sẽ đến lúc những ngôi nhà cổ từng được coi là di tích hoặc
sẽ thành phế tích, hoặc sẽ khoác lên mình bộ áo khác. “Do đó, nếu TP có chủ
trương hỗ trợ bảo tồn nhà cổ thì nên sớm thực hiện. Hoặc TP có mua lại nhà để
làm địa điểm tham quan chúng tôi cũng không phản đối, miễn quyền lợi được giải
quyết thỏa đáng” - bà Nguyễn Thị Đức Hạnh, số 59 Hải Thượng Lãn Ông, quận 5,
nói.

Kinh nghiệm của TP này là không bảo tồn toàn bộ TP mà chỉ chọn ra 48
công trình cổ có giá trị nhất đưa vào danh sách đặc biệt. Số còn lại, tùy theo giá trị
kiến trúc mà có những biện pháp hỗ trợ từ phía chính quyền. Theo KTS Giorgio
Parodi, nhận thức được lợi ích từ việc bảo tồn, ở nhiều con phố, người dân tự bỏ
tiền ra tu bổ mà không chờ chính quyền hỗ trợ.
Việc bảo tồn Genova được thực hiện cẩn thận, bảo tồn đến đâu, xây dựng cơ
sở dữ liệu đến đó. Các hộ gia đình tự bỏ tiền ra tu bổ cũng phải theo chuẩn của bảo
tồn và sự giám sát của chính quyền và Hội Kiến trúc sư TP. Các nhà máy, xí
nghiệp trong TP phải di chuyển ra khỏi khu phố cổ...
4. Hướng nào cho nhà cổ trên địa bàn TP.HCM
Trong buổi hội thảo, kiến trúc sư trưởng Lê Văn Năm đã phát biểu: "Chúng
ta phải nhanh chóng bảo tồn và phát triển phù hợp với nhịp phát triển đô thị. Hiện
nay tốc độ phát triển đô thị nhanh hàng ngàn lần, nếu ta chậm chân, nhiều công
trình di sản cũ sẽ bị phá hết...". Cùng với ý này, kiến trúc sư Lê Quang Ninh - chủ
nhiệm chương trình Bảo tồn cảnh quan kiến trúc đô thị - đã nhấn mạnh trong Hội
nghị khoa học về xây dựng TP. HCM năm 2000: "Dự án bảo tốn khả thi càng
chậm hoàn tất, chậm triển khai thì cảnh quan kiến trúc đáng bảo vệ càng bị xâm
phạm...".
Theo nội dung Điều chỉnh quy hoạch chung xây dựng TP.HCM đến năm
2025, UBND TP.HCM vừa trình Bộ Xây dựng, thiết kế đô thị theo quy hoạch
chung xây dựng tại TP.HCM được phân chia dựa trên các điều kiện tự nhiên của
từng khu vực để hình thành đặc trưng riêng.

12


Trong đó, khu vực trung tâm hiện hữu gồm các quận: 1, 3, 4, một phần quận
Bình Thạnh và trung tâm Chợ Lớn (quận 5) có nhiều công trình kiến trúc cần được
bảo tồn, tôn tạo, TP sẽ nghiên cứu cụ thể từng khu vực nhằm tạo nét đặc trưng
riêng, đồng thời được định hướng là khu vực kiến trúc bảo tồn đặc biệt. Bên cạnh



Theo bà Nguyễn Thế Thanh (nguyên PGĐ Sở VH-TT): “Những di tích được xếp
hạng hoặc di tích được bảo vệ chờ xếp hạng nên có danh mục hoặc bản đồ những
nơi là di tích, nơi chờ xếp hạng di tích, nơi có giá trị… Bởi với tốc độ phát triển
như hiện tại của TP.HCM thì một số nơi sẽ bị xóa sổ khi chưa kịp thành di tích”.
TS. Hậu đóng góp rằng “Mục tiêu lâu dài phải có đó là quy hoạch đúng Luật Di
sản văn hóa và phải có kết hợp giữa các ngành. Đừng để quy hoạch xây dựng xong
ngành văn hóa mới biết hay đập rồi mới biết. Và rất cần một bản đổ chấm những
điểm di tích, khảo cổ, nơi có thể khảo sát… để khi xây dựng vào vùng đó, khảo cổ
biết đến khai quật trước”. TS Hậu bức xúc kể, “Như thời xây dựng cao ốc 33 tầng,
cao ốc xây che chắn chúng tôi không biết gì cả và cứ đến xà bần để kiếm hiện vật.
Hay tòa nhà Kumho xây chúng tôi còn… không biết xà bần đổ đâu để kiếm hiện
vật. Chúng tôi không đòi giữ lại cái gì nhưng chúng tôi muốn được khai quật khảo
cổ trước rồi hãy tiến hành xây dựng. Nên công khai khu vực xây dựng trước…”.
4.3. Bảo tồn công trình cổ- Cần sự góp sức của tư nhân
Bảo tồn các giá trị kiến trúc cổ không phải là một điều mới mẻ, đó là xu
hướng chung của thế giới và Việt Nam cũng không ngoại lệ. Tuy nhiên, vấn đề là
phải làm gì để ai ai cũng háo hức tham gia bảo tồn, còn công trình cổ ở các đô thị
của ta không bị trở thành công trình cũ.
Theo TS-KTS Nguyễn Thanh Nhã, (Giám đốc Trung tâm Thông tin, Viện Nghiên
cứu Phát triển TP.HCM) bảo tồn không chỉ để nhìn. Đơn cử khu phố cổ Hà Nội;
căn nhà này được thiết kế tu bổ, tái tạo theo đúng phong cách, được sử dụng vào
mục đích du lịch nhằm giới thiệu cho du khách một thời Hà Nội xưa. Sau khi mua
vé, khách được dẫn đi tham quan vòng vòng căn nhà, nhìn nhìn, ngó ngó, mời ăn
bánh uống trà là… hết và ra về. Nhà cổ được bảo tồn ở Hà Nội không phải là một
tuyến phố mà chỉ là một, hai căn nhà nào đó lọt thỏm giữa một dãy nhà cũ mới lộn
xộn khiến khách dù cố gắng đến thế nào cũng khó lòng cảm nhận được cảm giác
36 phố phường nức tiếng ngày xưa là đâu. Cách làm đơn điệu và buồn tẻ như vậy
sẽ khó lôi cuốn du khách quay lại lần nữa.


15


Bài học kinh nghiệm qua nghiên cứu bảo tồn ở các thành phố Kawagoe,
Nagahama, Sawara đều cho thấy: muốn bảo tồn thành công, phải do chính người
dân đứng ra làm. Chính người dân địa phương đã đưa ra phương án và quy tắc bảo
tồn, do thương nhân địa phương thực hiện.
Họ chỉ đệ trình lên chính phủ để được bảo vệ dưới luật với tư cách là một
khu phố cổ. Chính quyền đã không (và không thể) thọc tay quá sâu vào quá trình
tôn tạo bảo tồn. Song, những yếu tố giúp người Nhật thành công trong việc bảo
tồn phố cổ hầu như lại chính là trở ngại ở Việt Nam.
Người dân địa phương các khu phố cổ Nhật Bản nhanh chóng lập nên được
một công ty cộng đồng, hay các hội đồng địa phương, do một thương nhân trong
vùng đứng đầu, thì người dân phố cổ Hà Nội chưa có khái niệm này. Vì "ở ta có
quá nhiều loại sở hữu giằng xé nhau" - phát biểu của một người dân đang có 200
m2 đất vườn nằm trong khu phố cổ - cụ Phạm Hoàng Sang (115 Hàng Bạc) phản
bác.
Chính quyền địa phương và trung ương của Nhật Bản cũng không tham gia
quá sâu vào quá trình thực hiện bảo tồn của người dân. Họ khuyến khích bằng
chính sách cho dân tự làm, bảo hộ bằng luật khi đã công nhận di sản, và hỗ trợ
kinh phí ở mức thương lượng (dưới 50%).
Đây là vấn đề phức tạp vì theo quan niệm của người dân Việt Nam thì công
tác bảo tồn, duy tu các công trình cổ là trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước.
Việc chuyển đổi từ trạng thái bị động sang trạng thái chủ động trong ứng sử với di
tíh đòi hỏi quá trình chuyển đổi trong nhận thức của người dân . Vấn đề quan
trọng hơn là làm sao để người dân thấy được những lợi ích do các công trình đó
đem lại khi đó họ sẽ tích cực hơn trong công tác duy tu và bảo vệ các công trình
đó.


thảo “Phát triển đô thị bền vững”- TP.HCM-17/5/2010
2. Trung tâm PADDI- Sức sống của di sản tại TP.HCM góp phần tạo bản sắc
đô thị và phát triển đô thị bền vững - Hội thảo “Phát triển đô thị bền vững”TP.HCM-17/5/2010
3. Nguyễn Vũ Phương “Xây dựng kiến trúc hiện đại có bản sắc” Hội thảo
“Phát triển đô thị bền vững”- TP.HCM-17/5/2010
4. />
17


5. />
dan_958.html
6. />
18