TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA HÓA HỌC
===***===

PHÙNG THỊ THÚY

XÂY DỰNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG
TRONG DẠY HỌC CHƢƠNG
“CRÔM – SẮT – ĐỒNG” – SGK
HÓA HỌC 12 NÂNG CAO

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Phƣơng pháp dạy học

HÀ NỘI, 2015


TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA HÓA HỌC
===***===

PHÙNG THỊ THÚY

XÂY DỰNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG
TRONG DẠY HỌC CHƢƠNG
“CRÔM – SẮT – ĐỒNG” – SGK
HÓA HỌC 12 NÂNG CAO

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Phƣơng pháp dạy học
Ngƣời hƣớng dẫn khoa học

Hà Nội, ngày 08 tháng 05 năm 2015
Sinh viên

Phùng Thị Thúy


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài ...................................................................................... 1
2. Mục đích nghiên cứu ................................................................................ 2
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu ............................................................ 2
4. Nhiệm vụ nghiên cứu ............................................................................... 2
5. Giả thuyết khoa học .................................................................................. 2
6. Phƣơng pháp nghiên cứu .......................................................................... 3
7. Những đóng góp của đề tài ....................................................................... 3
CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI ................. 4
1.1. Tổng quan về bài tập và bài tập tình huống........................................... 4
1.1.1. Xây dựng bài tập trong quá trình dạy học ...................................... 4
1.1.2. Xây dựng bài tập tình huống trong quá trình dạy học .................... 4
1.2. Một số khái niệm ................................................................................... 5
1.2.1. Bài tập............................................................................................. 5
1.2.2. Tình huống có vấn đề ..................................................................... 6
1.2.3. Bài tập tình huống .......................................................................... 6
1.2.3.1. Khái niệm BTTH ..................................................................... 6
1.2.3.2. Phân loại BTTH....................................................................... 7
1.3. Phƣơng pháp dạy học tình huống .......................................................... 8
1.3.1. Khái niệm phƣơng pháp dạy học tình huống. ................................ 8
1.3.2. Đặc trƣng của phƣơng pháp dạy học tình huống............................ 9
1.3.3. Vai trò của phƣơng pháp dạy học tình huống .............................. 10
1.4. Xây dựng bài tập tình huống ............................................................... 11

2.2. Xây dựng bài tập tình huống trong dạy học chƣơng “Crôm – Sắt –
Đồng” ......................................................................................................... 18
2.2.1. Bài tập tình huống về xác định mục tiêu bài học ......................... 18
2.1.2. Bài tập tình huống về kiến thức .................................................... 23
2.1.3. Bài tập tình huống về lựa chọn phƣơng pháp dạy học ................. 25
2.1.4. Bài tập tình huống về sử dụng phƣơng tiện dạy học .................... 29
CHƢƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM ................................................... 33
3.1. Khái quát chung về quá trình thực nghiệm ......................................... 33
3.1.1. Mục đích thực nghiệm .................................................................. 33
3.1.2. Nội dung thực nghiệm .................................................................. 33
3.1.3. Chuẩn bị thực nghiệm sƣ phạm .................................................... 33
3.1.4. Tiến hành thực nghiệm ................................................................. 34
3.2. Phân tích và đánh giá kết quả thực nghiệm ......................................... 35
3.2.1. Kết quả ......................................................................................... 35
3.2.2. Phân tích kết quả thực nghiệm ..................................................... 35
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ ........................................................................ 38
TÀI LIỆU THAM KHẢO .............................................................................. 40
PHỤ LỤC


DANH MỤC CHÚ GIẢI CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Chữ viết tắt

Chữ viết đầy đủ

BTTH

Bài tập tình huống


Lý luận dạy học

NC

Nâng cao

NDDH

Nội dung dạy học

NXBGD

Nhà xuất bản giáo dục

PPDH

Phƣơng pháp dạy học

QTDH

Qúa trình dạy học

SV

Sinh viên

SGK

Sách giáo khoa


BTTH, chỉ cần những câu hỏi để ghi nhớ các nội dung tri thức, do đó hiệu quả
dạy học thấp. Đôi khi có một số GV tìm đƣợc một số BTTH, nhƣng chƣa rõ
cách thức sử dụng BTTH, chƣa biết hƣớng dẫn HS giải quyết BTTH. Vì vậy,
sử dụng BTTH trong kiểm tra và đánh giá sẽ giúp SV rèn năng lực dạy học,
đồng thời sử dụng BTTH trong kiểm tra, đánh giá cũng là cơ sở để đánh giá
trình độ nhận thức của HS.

1


Xuất phát từ những lý do trên, tôi chọn đề tài “Xây dựng BTTH trong
dạy học chương “Crôm – Sắt – Đồng”-SGK Hóa học12 nâng cao”. Đây là
vấn đề có ý nghĩa thiết thực, đáp ứng yêu cầu thực tiễn đang đặt ra với việc
nâng cao chất lƣợng dạy học.
2. Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu xây dựng bài tập tình huống để rèn năng lực dạy học cho
sinh viên ngành sƣ phạm hóa của các trƣờng đại học sƣ phạm.
3.Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tƣợng nghiên cứu: Hệ thống BTTH và mối quan hệ giữa cách xây
dựng và sử dụng BTTH với chất lƣợng dạy học trong chƣơng “Crôm – Sắt –
Đồng” - SGK Hóa học 12 nâng cao.
- Phạm vi nghiên cứu: Chƣơng “Crôm – Sắt – Đồng” -SGK Hóa học 12
nâng cao.
4. Nhiệm vụ nghiên cứu
+ Phân tích cơ sở lý luận, cơ sở thực tiễn của việc xây dựng BTTH
chƣơng “Crôm – Sắt – Đồng” – SGKHH12NC ở trƣờng trung học phổ thông,
bao gồm các khái niệm, các lí thuyết, phân loại và vai trò của BTTH, thực
trạng xây dựng và sử dụng BTTH ở trƣờng THPT.
+ Đề xuất nguyên tắc và qui trình xây dựng BTTH.
+ Xây dựng hệ thống BTTH chƣơng “Crôm – Sắt – Đồng”-SGK Hóa

trình dạy học.
- Xây dựng hệ thống bài tập tình huống trong dạy học chƣơng “Crôm –
Sắt – Đồng”- SGK Hóa học 12NC nhằm giúp SV nắm vững kiến thức, hình
thành và rèn năng lực dạy học, kĩ năng giải quyết BTTH cho SV và nâng cao
chất lƣợng dạy học.

3


CHƢƠNG 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
1.1. Tổng quan về bài tập và bài tập tình huống
1.1.1. Xây dựng bài tập trong quá trình dạy học
Bài tập trong quá trình dạy học đã đƣợc rất nhiều các tác giả trong và
ngoài nƣớc quan tâm. Ở các mức độ khác nhau, các tác giả đã khẳng định vai
trò, ý nghĩa, tác dụng của bài tập và vị trí quan trọng của nó trong dạy học các
môn học. Bằng việc giải quyết bài tập, HS có thể nắm đƣợc tri thức, củng cố
tri thức, khái quát tri thức, hoặc rèn luyện kĩ năng, hình thành ý thức, thái độ
đối với việc học tập.
Nhìn chung, các công trình nghiên cứu bƣớc đầu xây dựng đƣợc hệ
thống lý luận,quy trình xây dựng BTTH và cách sử dụng BTTH nói chung.
Đây là tiền đề quan trọng giúp em định hƣớng, triển khai tiếp tục việc xây
dựng BTTH trong dạy học chƣơng “Crôm – Sắt – Đồng” - SGK Hóa học 12
nâng cao.
1.1.2. Xây dựng bài tập tình huống trong quá trình dạy học
Hầu hết các công trình nghiên cứu đã khẳng định sự cần thiết của việc
sử dụng bài tập tình huống trong quá trình dạy học. BTTH giúp SV củng cố,
khắc sâu đƣợc kiến thức đã học, phát triển tƣ duy sáng tạo, hình thành, rèn
luyện những kĩ năng cơ bản về dạy học, nâng cao lòng yêu nghề và có hứng
thú học tập.

tƣơng ứng.
Phân tích quan niệm của các tác giả trên, tôi thấy về cơ bản thống nhất
ở đặc trƣng: Bài tập bao gồm các yếu tố cơ bản là những điều kiện và những
yêu cầu.
Từ những phân tích, tổng hợp các ý kiến trên tôi thấy: Bài tập là một
thông tin xác định, bao gồm những điều kiện và những yêu cầu đƣợc đƣa ra
trong QTDH, đòi hỏi ngƣời học một lời giải đáp, qua đó nắm vững tri thức,
hình thành kỹ năng, kĩ xảo tƣơng ứng.

5


1.2.2. Tình huống có vấn đề [5],[9]
Nói đến tình huống cần giải quyết là ngƣời ta nói đến tình huống có
vấn đề. Khái niệm tình huống có vấn đề đƣợc các tác giả đƣa ra nhiều ý kiến
khác nhau:
I.Ia.Lecne cho rằng: “Tình huống có vấn đề là một khó khăn đƣợc chủ
thể ý thức rõ ràng hay mơ hồ, mà muốn khắc phục thì phải tìm tòi những tri
thức mới, những phƣơng thức hành động mới” [9].
Tác giả Bùi Hiền cho rằng “Tình huống có vấn đề là tập hợp những
điều kiện và hoàn cảnh cùng nhau tạo nên một tình thế, một vấn đề cần phải
đƣợc xem xét, cân nhắc và đề ra một giải pháp hợp lý”.
Mỗi tác giả đƣa ra khái niệm tình huống có vấn đề khác nhau, khai thác
ở các khía cạnh khác nhau. Tuy nhiên, ý kiến của các tác giả đều chứa đựng
những điểm chung, đó là:
+Trong THCVĐ luôn luôn chứa đựng một nội dung cần xác định, một
nhiệm vụ cần giải quyết, một khó khăn cần khắc phục.
+ THCVĐ đƣợc đặc trƣng bởi trạng thái tâm lý xuất hiện ở chủ thể
trong khi giải quyết một vấn đề, mà việc giải quyết đó cần đến tri thức mới,
hành động mới.

1.2.3.2.1. BTTH trong học phần lý luận dạy học
Căn cứ vào nội dung học phần LLDH có thể phân loại thành các nhóm
bài tập tƣơng ứng đó là:
- BTTH dùng cho phần quá trình dạy học
- BTTH dùng cho phần nguyên tắc dạy học
- BTTH dùng cho phần nội dung dạy học
- BTTH dùng cho phần phƣơng pháp dạy học
- BTTH dùng cho phần phƣơng tiện dạy học
- BTTH dùng cho phần kiểm tra, đánh giá

7


1.2.3.2.2. Phân loại theo mục đích và yêu cầu sử dụng
Căn cứ vào mục đích và yêu cầu sử dụng, có thể phân loại thành các
nhóm sau:
- BTTH về xác định mục tiêu
- BTTH về kiến thức
- BTTH về lựa chọn phƣơng pháp dạy học
- BTTH về sử dụng phƣơng tiện dạy học
1.2.3.3. Đặc trưng của BTTH
BTTH có những đặc trƣng sau:
+ BTTH là một dạng bài tập, có cấu trúc bao gồm phần điều kiện “cái
đã cho” và phần yêu cầu của bài tập “cái cần tìm”.
+ BTTH phải có mâu thuẫn. Đó là mâu thuẫn giữa lý thuyết và thực
tiễn, mâu thuẫn giữa tri thức cũ và tri thức mới, mâu thuẫn giữa lý luận với
thực tiễn dạy học đang diễn ra.
+ BTTH phải lí thú. Để đảm bảo tính lí thú, BTTH phải thỏa mãn nhu
cầu của các em, thỏa mãn những gì các em cho là có giá trị đối với họ, từ đó
họ mới tích cực, chủ động, sáng tạo trong việc tìm kiếm lời giải.

-Khi sử dụng phƣơng pháp dạy học tình huống, ngƣời giáo viên làm
nhiệm vụ “tùy thác”, nghiã là không bắt ngƣời học làm theo ý mình một cách
miễn cƣỡng mà làm cho học tự giác, tích cực biến ý đồ của ngƣời thầy giáo
thành nhiệm vụ học tập của mình và ngƣời học tự đảm việc học của mình để
chiếm lĩnh tri thức. Giáo viên chỉ đƣa ngƣời học vào tình huống dạy học và
gợi ra những vấn đề để tự họ tìm ra lời giải.
- Cung cấp một môi trƣờng sƣ phạm lý tƣởng cho học viên tổ chức các
hoạt động học tập của mình.
- Phƣơng pháp tình huống làm giảm khoảng cách giữa kiến thức sách
vở với thực tiễn cuộc sống. Đồng thời, khi phân tích các tình huống trong quá

9


trình học tập sẽ giúp ngƣời học nhận ra những giá trị đích thực của những tri
thức lý thuyết.
- Phƣơng pháp tình huống chú trọng đến mặt ứng dụng tri thức vào việc
giải quyết những vấn đề thực tiễn hơn là việc giải quyết vấn đề có tính chất lý
luận.
Hạn chế:
-Đòi hỏi giáo viên phải có nhiều kinh nghiệm chuyên môn, vốn văn hóa
sâu rộng và am hiểu những vấn đề thực tế có liên quan tới nhiều lĩnh vực môn
học.
- HS tốn khá nhiều thời gian để giải quyết tình huống và rút ra các tri
thức cần thiết.
-HS dễ bị lạc hƣớng trong quá trình giải quyết tình huống, dễ nản chí
khi gặp tình huống khó, hoặc không nhiệt tình tham gia khi tình huống thiếu
sự hấp dẫn.
1.3.3. Vai trò của phương pháp dạy học tình huống
-Sử dụng phƣơng pháp tình huống trong quá trình dạy học giúp giáo

- Ngôn ngữ phải ngắn gọn, rõ ràng.
1.4.3. Quy trình xây dựng BTTH
Theo tôi, quy trình xây dựng BTTH gồm 5 bƣớc:
-Bước 1: Xác định mục tiêu xây dựng một bài tập tình huống
Xây dựng BTTH nhằm giúp SV hiểu rõ kiến thức, kĩ năng gì?
Mục tiêu xây dựng hệ thống BTTH nhằm bồi dƣỡng cho HS kiến thức,
kĩ năng, phẩm chất, thái độ cần thiết để thực hiện tốt hoạt động học.
-Bước 2: Xác định chuẩn kiến thức, kĩ năng và thái độ mà người học
cần phải hình thành để định hướng xây dựng BTTH
Trên cơ sở chƣơng trình, lựa chọn những kiến thức, kĩ năng cần thiết
cho việc xây dựng hệ thống BTTH.
Trên cơ sở SV hiểu đƣợc mục tiêu dạy học, biết sử dụng các “từ” để
diễn tả mục tiêu về kiến thức,mục tiêu về kĩ năng, mục tiêu về thái độ.

11


-Bước 3: Xác định nguồn tài liệu để xây dựng bài tập tình huống
Để đảm bảo nguyên tắc xây dựng hệ thống BTTH vừa phản ánh thực
tiễn hoạt động dạy học đa dạng, phong phú ở trƣờng phổ thông, vừa phù hợp
với nội dung chƣơng trình, cần khai thác dữliệu từ nhiều nguồn khác nhau:
+ Thu thập BTTH từ các sách bài tập,từ các tài liệu tham khảo, từ tạp
chí giáo dục, từ luận văn, luận án…
+ Thu thập THDH qua dự giờ thăm lớp, qua giáo án giảng dạy của giáo
viên bộ môn trƣờng THPT, qua sách giáo khoa…
-Bước 4: Soạn thảo, phân loại và sắp xếp hệ thống BTTH
+ Với những BTTH thu thập từ các tài liệu tham khảo nhƣ luận văn
thạc sĩ, các giáo trình, tạp chí giáo dục… thì giữ nguyên phần dữ kiện của bài
tập, chỉ chỉnh sửa phần yêu cầu của bài tập.
+ Đối với các THDH đƣợc lựa chọn từ các nguồn nhƣ qua dự giờ thăm

BTTH là dạng bài tập chứa đựng những khó khăn, mâu thuẫn trong
nhận thức, buộc SV phải nỗ lực tƣ duy mới giải quyết đƣợc. Những bài tập
nhƣ thế kích thích SV suy nghĩ và hào hứng đi tìm câu trả lời. Do vậy, sử
dụng BTTH có tác dụng phát triển hứng thú học tập bộ môn. Qua việc giải
quyết BTTH SV có thể rèn cho mình các năng lực sau: năng lực xác định mục
tiêu bài học, năng lực xác định phƣơng pháp, phƣơng tiện dạy học phù hợp…
Sử dụng BTTH còn giúp SV phát triển khả năng tri giác, trong đó quan
trọng là óc quan sát, năng lực ghi nhớ, tƣởng tƣợng, tƣ duy phê phán và tƣ
duy sáng tạo.
BTTH còn có khả năng phát triển tƣ duy sƣ phạm cho SV. Khi giải
quyết các BTTH buộc SV phải sử dụng các thao tác tƣ duy nhƣ phân tích,
tổng hợp, so sánh, đối chiếu, liên hệ, khái quát hóa, qui nạp…Việc vận dụng
lặp đi, lặp lại nhiều lầ sẽ trở thành kĩ năng, kĩ xảo của SV trong quá trình làm
bài tập.

13


BTTH còn có tác dụng bồi dƣỡng khả năng diễn đạt, trau dồi ngôn ngữ
nói và viết cho SV, góp phần rèn luyện kĩ năng bộ môn, đặc biệt là kĩ năng
dạy học và giáo dục cho SV.
Khi giải quyết BTTH, kĩ năng sƣ phạm đƣợc hình thành từ mức độ thấp
đến mức độ cao.
1.5.2. Bài tập tình huống góp phần nâng cao ý thức, tình cảm, thái độ tích
cực đối với nghề nghiệp tương lai của SV
Qua việc giải quyết BTTH, SV nắm vững hệ thống tri thức, kĩ năng dạy
học – giáo dục, từ đó có hiểu biết sâu sắc hơn về nghề nghiệp tƣơng lai. Bằng
việc thực hiện các thao tác của hành động trong quá trình giải quyết bài tập,
SV hình dung một cách rõ ràng công tác dạy học – giáo dục ở trƣờng phổ
thông phong phú, đa dạng, nhƣng hết sức khó khăn, phức tạp, đòi hỏi một

đúng đắn với nghề nghiệp. Tuy nhiên trong thực tế dạy học việc xây dựng và
sử dụng BTTH chƣa đƣợc quan tâm thích đáng, loại BTTH ít đƣợc xây dựng
và sử dụng. Nguyên nhân là do GV chƣa nắm rõ quy trình xây dựng BTTH,
chƣa có kĩ năng giải quyết BTTH. Điều này chứng tỏ năng lực trong việc xây
dựng và sử dụng BTTH của GV còn hạn chế. Thực trạng này là một trong
những nguyên nhân để tôi đề xuất quy trình xây dựng BTTH.

15


CHƢƠNG 2
XÂY DỰNG BTTH TRONG DẠY HỌC CHƢƠNG
“CRÔM - SẮT - ĐỒNG”–SGK HÓA HỌC 12NC
2.1. Nội dung kiến thức chƣơng “Crôm – Sắt – Đồng”- SGKHH12NC
2.1.1. Mục tiêu của chương
a. Về kiến thức
Biết:
+ Cấu tạo nguyên tử và vị trí của Crôm, sắt, đông và một số kim loại
chuyển tiếp thƣờng gặp (nhƣ Ag, Au, Ni, Sn, Pb) trong bảng tuần hoàn.
+ Cấu tạo đơn chất của crom, sắt, đồng và một số kim loại chuyển tiếp
+ Phƣơng pháp sản xuất, thành phần, tính chất và ứng dụng của gang,
thép, một số ứng dụng của croom, sắt, đồng.
b. Về kĩ năng
HS có đƣợc hệ thống kĩ năng hóa học phổ thông cơ bản và tƣơng đối
thành thạo, thói quen làm việc khoa học gồm:
+ Kĩ năng làm bàitập hóa học.
+ Kĩ năng thực hành hóa học.
+ Rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức hóa học để giải thích tính chất
của các chất và một số vấn đề trong thực tiễn đời.
c. Về tình cảm, thái độ

trọng khác nhƣ vàng, bạc, niken, kẽm, chì, thiếc cũng đƣợc nghiên cứu sơ lƣợc.
Chƣơng “Crôm - Sắt - Đồng” gồm các bài sau:
Bài 38: Crôm
Bài 39: Một số hợp chất của crôm
Bài 40: Sắt
Bài 41: Một số hợp chất của sắt

17


Bài 42: Hợp kim của sắt
Bài 43: Đồng và một số hợp chất của đồng
Bài 44: Sơ lƣợc về một số kim loại khác
Bài 45: Luyện tập: Tính chất của crom, sắt và những hợp chất của
chúng
Bài 46: Luyện tập: Tính chất của đồng và hợp chất của đồng. Sơ lƣợc
về các kim loại Ag, Au, Ni, Zn, Sn, Pb
Bài 47: Bài thực hành 7: Tính chất hóa học của crom, sắt, đồng và
những hợp chất của chúng.
2.2. Xây dựng bài tập tình huống trong dạy học chƣơng “Crôm – Sắt –
Đồng”
2.2.1. Bài tập tình huống về xác định mục tiêu bài học
BTTH 1:
Một SV khi soạn bài “Sắt” đã xác định mục tiêu dạy học nhƣ sau:
Kiến thức:
+ Biết đƣợc vị trí của sắt trong bảng tuần hoàn và cấu hình electron
nguyên tử.
+ Biết cách làm thí nghiệm sắt tác dụng với dung dịch muối CuSO4.
Kĩ năng:
Rèn luyện kĩ năng viết cấu hình electron nguyên tử, viết phƣơng trình