TRƢỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA LUẬT
LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP
KHÓA 33 (2007-2011)
Đề tài:
MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ NGƢỜI BỊ HẠI
TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM
Giáo viên hƣớng dẫn:
Ths. Mạc Giáng Châu
Bộ môn: Luật Tƣ pháp
Sinh viên thực hiện:
Thạch Thị Tuyền
MSSV: 5075157
Lớp: Tƣ pháp 2 - 33
Cần Thơ, 4/2011
TRƢỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA LUẬT
LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP
KHÓA 33 (2007-2011)
Đề tài:
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
NHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN PHẢN BIỆN
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………
MỤC LỤC
Trang
LỜI NÓI ĐẦU ……...……………………………………………………………….1
CHƢƠNG 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NGƢỜI BỊ HẠI ……...…………3
1.1 Khái niệm chung về ngƣời bị hại trong tố tụng hình sự ..……………………3
1.1.1 Khái niệm …………………………………………………………………..3
1.1.2 Đặc điểm người bị hại trong vụ án hình sự …...……………………………7
1.1.3 Các đặc trưng pháp lý của chế định người bị hại ...……………………….11
1.2 Cơ sở lý luận của chế định ngƣời bị hại trong tố tụng hình sự……………..13
1.2.1 Vai trò, tầm quan trọng và ý nghĩa của chế định người bị hại trong tố
tụng hình sự.……..……………………………………….…………………………..13
1.2.2 Địa vị pháp lý của người bị hại trong tố tụng hình sự ……………………16
1.2.3 Nguyên tắc về bảo vệ người bị hại trong vụ án hình sự ………………….17
CHƢƠNG 2. NHỮNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HIỆN HÀNH VỀ
NGƢỜI BỊ HẠI …………………………………………….……...22
2.1 Các quy định về quyền và nghĩa vụ của ngƣời bị hại ……………………….22
2.1.1 Quyền của người bị hại …………………………………………………...22
2.1.1.1 Quyền đưa ra các chứng cứ và yêu cầu để chứng minh cho sự thiệt
hại ….......……………………………………………………………………23
2.1.1.2 Quyền được thông báo về kết quả điều tra ………………………….24
2.1.1.3 Quyền đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng, người giám định,
người phiên dịch .……………………………………………………………26
2.1.1.4 Quyền đề nghị mức bồi thường và biện pháp bảo đảm bồi thường…29
2.1.1.5 Quyền được tham gia phiên tòa và tranh luận tại phiên tòa……...…31
2.1.1.6 Quyền kháng cáo bản án, quyết định của Tòa án và khiếu nại các
quyết định, hành vi tố tụng của cơ quan, người có thẩm quyền tố tụng .……33
2.1.2 Nghĩa vụ của người bị hại ………………………………………………...41
2.1.2.1 Nghĩa vụ có mặt khi được triệu tập …………………………………41
2.1.2.2 Không được từ chối khai báo ……………………………………….43
3.2.5.1 Tồn tại ……………………………………………………………….63
3.2.5.2 Hướng đề xuất ………………………………………………………64
KẾT LUẬN ………………………………………………………………………..66
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
BẢNG VIẾT TẮT
BLHS
Bộ luật hình sự
BLTTHS
Bộ luật Tố tụng hình sự
CSĐT
Cảnh sát điều tra
HĐXX
SN
Hội đồng xét xử
Sinh năm
TAND
Tòa án nhân dân
TP
vụ án hình sự, vì vậy việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị hại là một
trong những nội dung quan trọng trong cải cách tư pháp và hoàn thiện hệ thống pháp
luật nước ta và cũng được ghi nhận trong Hiến pháp về bảo vệ công dân nói chung và
người bị hại nói riêng. Bên cạnh đó trong hệ thống pháp luật tố tụng hình sự hiện hành
nước ta tuy có quy định quyền và nghĩa vụ người bị hại nhưng khi áp dụng vào trong
thực tiễn lại gặp không ít khó khăn, mà có thể nói nguyên nhân cơ bản trước tiên cần
phải được đề cập là quyền và nghĩa vụ của người bị hại chưa được quy định cụ thể. Vì
vậy pháp luật nước ta phải hoàn thiện trong việc bảo vệ người bị hại song song với
mục tiêu xử lý tội phạm đúng người, đúng tội qua đó thể hiện được sự uy nghiêm của
pháp luật và tạo lòng tin của nhân dân vào pháp luật. Xuất phát từ những lý do trên tác
giả chọn đề tài “Một số vấn đề về ngƣời bị hại trong tố tụng hình sự Việt Nam”
làm luận văn tốt nghiệp. Đây là một vấn đề cấp thiết đang được xã hội quan tâm và có
ý nghĩa trong việc xây dựng pháp luật phù hợp với đường lối chính sách của Đảng và
Nhà nước ta do đó cần được quan tâm và nghiên cứu kịp thời.
2. Phạm vi nghiên cứu
Trong phạm vi đề tài này tác giả tập trung nghiên cứu một số vấn đề liên quan
đến người bị hại như: khái niệm, đặc điểm, các đặc trưng pháp lý, quyền và nghĩa vụ,
vấn đề đại diện hợp pháp của người bị hại được quy định trong pháp luật tố tụng hình
sự hiện hành. Qua quá trình nghiên cứu tác giả cũng đưa ra một số tồn tại và hướng đề
xuất để góp phần hoàn thiện hơn trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của
người bị hại. Đối với vấn đề về người bị hại thì pháp luật tố tụng hình sự cũng có một
chế định quan trọng là khởi tố vụ án theo yêu cầu của người bị hại nhưng do thời gian
nghiên cứu đề tài còn hạn chế nên tác giả không mở rộng nghiên cứu sâu về vấn đề
GVHD: Ths. Mạc Giáng Châu
1
SVTH: Thạch Thị Tuyền
trình bày nội dung chính đề tài gồm có ba chương cụ thể như sau:
Chương 1: Một số vấn đề chung về người bị hại
Chương 2: Những quy định của pháp luật hiện hành về người bị hại
Chương 3: Một số tồn tại và hướng đề xuất về người bị hại trong tố tụng hình sự
Đề tài nghiên cứu “Một số vấn đề về ngƣời bị hại trong tố tụng hình sự Việt
Nam” đây là một vấn đề quan trọng trong tố tụng hình sự, để nội dung nghiên cứu
được hoàn thiện đòi hỏi cần một thời gian dài nghiên cứu tìm hiểu về pháp luật và thực
tiễn áp dụng pháp luật. Do thời gian có hạn và sự hiểu biết còn hạn chế nên đề tài
không trách khỏi những thiếu sót, tác giả rất mong nhận được sự góp ý của quý Thầy
Cô và các bạn để luận văn được hoàn thiện hơn. Qua đề tài này tác giả xin gửi lời cám
ơn đến Ths. Mạc Giáng Châu đã giúp tác giả hoàn thành tốt luận văn của mình.
GVHD: Ths. Mạc Giáng Châu
2
SVTH: Thạch Thị Tuyền
Luận văn tốt nghiệp
Một số vấn đề về ngƣời bị hại trong tố tụng hình sự Việt Nam
CHƢƠNG 1
MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NGƢỜI BỊ HẠI
Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của những người tham gia tố tụng nói chung
và người bị hại nói riêng là một trong những nội dung quan trọng mà Đảng và Nhà
nước ta quan tâm. Đó cũng là nội dung quan trọng trong định hướng cải cách tư pháp
và hoàn thiện hệ thống pháp luật tố tụng hình sự ở nước ta hiện nay. Vì vậy mà việc
xác định người bị hại, ý nghĩa, vai trò, tầm quan trọng cũng như những cơ sở lý luận
và cơ sở pháp lý của người bị hại là hết sức quan trọng vì quyền và những lợi ích hợp
SVTH: Thạch Thị Tuyền
Luận văn tốt nghiệp
Một số vấn đề về ngƣời bị hại trong tố tụng hình sự Việt Nam
Điều 51 Bộ luật Tố tụng hình sự Việt Nam 2003 quy định “Người bị hại là người bị
thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài sản do tội phạm gây ra”. Qua đó ta có thể thấy
người bị hại là một con người cụ thể bị hành vi phạm tội trực tiếp xâm hại về thể chất,
tinh thần, tài sản và đó cũng chính là đối tượng của tội phạm, những thiệt hại mà người
bị hại gánh chịu là những thiệt hại thực tế nếu thể chất, tinh thần, tài sản của một
người chưa bị thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra thì người đó không được coi là
người bị hại và đối tượng tác động của tội phạm là một bộ phận khách thể của tội
phạm bị hành vi phạm tội tác động đến, gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại. Ngoài
ra có thể thấy thiệt hại về thể chất đó là những thiệt hại như tội phạm xâm hại đến làm
người bị hại chết, bị thương tích… hoặc những thiệt hại về tinh thần như bị vu khống,
xúc phạm nhân phẩm, danh dự uy tín của một con người và những thiệt hại về tài sản
đó là những thiệt hại như tài sản bị mất, bị hư hỏng đặc biệt hơn cả những thiệt hại
trên là những thiệt hại do tội phạm gây ra. Người bị hại tham gia tố tụng với tư cách là
người tham gia tố tụng và họ tham gia không mang quyền lực Nhà nước, việc thừa
nhận người nào đó là người bị hại phải theo giấy triệu tập của Cơ quan điều tra, Viện
kiểm sát hoặc Toà án đã được quy định tại khoản 4 Điều 51 Bộ luật Tố tụng hình sự
Việt Nam 2003.
Ví dụ cho những trường hợp nêu trên về những người tham gia tố tụng cụ thể là
người bị hại: vừa qua Viện kiểm sát nhân dân huyện Sơn Dương vừa truy tố về tội “cố
ý gây thương tích” đối với bị cáo Dương Văn Hữu (SN 1976, trú tại xã Hợp Thành,
huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang). Theo cáo trạng của VKSND huyện Sơn Dương
sự việc tối 6/1/2008, khi tổ chức bắt gỗ của dân, Đội trồng rừng Lâm trường Sơn
Dương đã bị người dân ngăn cản. Trong lúc lộn xộn, anh Đinh Văn Dương (SN 1976,
nhân thân của một cá nhân dùng để phân biệt với các cá nhân khác: giấy khai sinh,
chứng minh nhân dân…
Pháp nhân: một tổ chức được công nhận là pháp nhân khi có đủ các điều kiện
như được thành lập hợp pháp, có cơ cấu tổ chức chặt chẽ, có tài sản độc lập với cá
nhân, tổ chức khác và tự chịu trách nhiệm bằng tài sản đó, nhân danh mình khi tham
gia các quan hệ pháp luật một cách độc lập2.
Tổ chức: là một tập hợp người được tổ chức theo cơ cấu nhất định để hoạt động
vì lợi ích chung. Ví dụ: tổ chức chính trị xã hội, tổ chức kinh tế… theo quy định nếu
cơ quan, tổ chức bị thiệt hại trong vụ án hình sự khi tham gia tố tụng thì họ phải tham
gia tố tụng với tư cách là nguyên đơn dân sự khi có đơn yêu cầu theo quy định tại Điều
52 Bộ luật Tố tụng hình sự Việt Nam 2003.
Theo pháp luật tố tụng hình sự của một số nước trên thế giới như tại Điều 53
Bộ luật Tố tụng hình sự Liên bang Nga quy định: “Người bị hại là người bị tội phạm
gây thiệt hại về tinh thần, thể chất hoặc tài sản. Người tiến hành điều tra, dự thẩm
viên, Thẩm phán, Tòa án ra quyết định công nhận là người bị hại.” Và tại khoản 1
Điều 43 Bộ luật Tố tụng hình sự của Tiệp Khắc trước đây cũng quy định “Người bị
hại là người bị tội phạm gây thiệt hại về sức khỏe hoặc tài sản, tinh thần hoặc những
thiệt hại khác.” Điều đó cho thấy pháp luật của đa số các nước có sự thống nhất trong
định nghĩa người bị hại. Tuy nhiên thực tế một số quốc gia cũng lại quy định về khái
niệm người bị hại là pháp nhân như tại khoản 1 Điều 40 Bộ luật Tố tụng hình sự của
Ba Lan quy định: “Người bị hại là người hoặc pháp nhân mà lợi ích hợp pháp của họ
bị hậu quả của tội phạm trực tiếp xâm hại hoặc đe dọa.” Và Điều 53 Bộ luật Tố tụng
hình sự Hungary cũng có quan niệm tương tự3. Qua đó cũng cho ta thấy được các
nước có nhiều cách định nghĩa khác nhau về người bị hại không có sự thống nhất trong
cách định nghĩa cũng như áp dụng. Một số nước áp dụng người bị hại chỉ có thể là cá
nhân trong khi đó một số nước lại áp dụng người bị hại là pháp nhân mỗi nước có
những quan điểm khác nhau về vấn đề này. Còn theo pháp luật Việt Nam hiện hành thì
luật đã xác định người bị hại chỉ có thể là cá nhân không thể là cơ quan, tổ chức do đó
tùy vào quy định pháp luật của mỗi quốc gia mà chế định này có nhiều cách áp dụng
2
tụng. Pháp luật quy định những quyền và nghĩa vụ bình đẳng tương ứng đối với họ.
Các cơ quan tiến hành tố tụng có trách nhiệm giải thích và bảo đảm thực hiện các
quyền và nghĩa vụ của những người tham gia tố tụng. Vì vậy có thể thấy mối quan hệ
giữa khái niệm người tham gia tố tụng và người bị hại thì khái niệm người tham gia tố
tụng sẽ rộng hơn so với khái niệm người bị hại, người bị hại là một phần nhỏ trong
khái niệm người tham gia tố tụng.
Nạn nhân của tội phạm: khái niệm nạn nhân có nhiều cách hiểu khác nhau theo
nghĩa rộng và nghĩa hẹp. Ở nghĩa rộng nạn nhân được hiểu là người bị thiệt hại về thể
chất, tinh thần, tài sản do tội phạm hoặc do các rủi ro, tai biến khác gây ra chẳng hạn
như vụ động đất, vụ cháy, vụ tai nạn giao thông. Ở nghĩa hẹp danh từ nạn nhân chỉ
người bị thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài sản do tội phạm gây ra như trường hợp
người bị giết, bị hiếp dâm, trộm cắp tài sản các tội phạm xảy ra trong thực tế bao gồm
tội phạm không có nạn nhân và tội phạm có nạn nhân5. Tội phạm có nạn nhân bao
gồm các tội phạm được quy định trong Bộ luật hình sự năm 1999 như tội xâm hại sức
khỏe, nhân phẩm, danh dự của con người… mỗi tội phạm quy định trên đây được thực
hiện trong xã hội thường có một hay nhiều nạn nhân và ngược lại không có nạn nhân
của tội phạm thì sẽ không có tội phạm xảy ra, giữa người phạm tội và nạn nhân có mối
quan hệ biện chứng với nhau trong mối quan hệ này nạn nhân được coi là nhân tố là
nguyên cớ phát sinh hoặc điều kiện thúc đẩy thực hiện tội phạm. Tuy nhiên không phải
nạn nhân nào cũng là người bị hại, nạn nhân là người bị hại chỉ khi tham gia quan hệ
pháp luật tố tụng hình sự thì mới xem họ là người bị hại. Như đã biết hành vi phạm tội
4
5
Từ điển Bách khoa toàn thư Việt Nam, />Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Tội phạm học, Nhà xuất bản Công an nhân dân, 2006, trang 176.
GVHD: Ths. Mạc Giáng Châu
6
Thứ nhất: Người bị hại là người tham gia tố tụng. Theo quy định Bộ luật Tố
tụng hình sự Việt Nam chỉ coi người bị hại là công dân, pháp nhân hay tổ chức xã hội
không được coi là người bị hại. Người bị hại là một con người cụ thể bị hành vi phạm
tội trực tiếp xâm hại. Xét về mặt hình thức, người bị thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài
sản, do tội phạm gây ra chỉ trở thành người bị hại trong tố tụng hình sự khi họ được cơ
quan có thẩm quyền công nhận là người bị hại thông qua hành vi triệu tập họ đến khai
báo với tư cách người bị hại. Trong trường hợp hành vi phạm tội không bị phát hiện và
xử lý hoặc không xác định được người bị thiệt hại mặc dù trên thực tế có người bị thiệt
hại về vật chất, tinh thần, tài sản do hành vi phạm tội gây ra thì người đó cũng không
trở thành người bị hại trong vụ án hình sự. Người bị hại trong vụ án hình sự phải là
người bị thiệt hại mà thiệt hại đó phải là hậu quả của hành vi trái pháp luật thì mới
công nhận là người bị hại và họ tham gia với tư cách là người tham gia tố tụng được
GVHD: Ths. Mạc Giáng Châu
7
SVTH: Thạch Thị Tuyền
Luận văn tốt nghiệp
Một số vấn đề về ngƣời bị hại trong tố tụng hình sự Việt Nam
quy định tại Bộ luật Tố tụng hình sự Việt Nam. Do đó họ có đầy đủ quyền và nghĩa vụ
như các chủ thể khác tham gia tố tụng nói chung và theo quy định pháp luật về người
bị hại nói riêng. Theo quy định thì người bị hại sẽ tham gia tố tụng nhằm bảo vệ quyền
và lợi ích hợp pháp của mình, người bị hại sẽ có các quyền và nghĩa vụ tố tụng theo
quy định của Luật tố tụng hình sự khi tham gia vào quan hệ đó nhằm xác định sự thật
của vụ án, đồng thời nhằm đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của mình liên quan đến
GVHD: Ths. Mạc Giáng Châu
8
SVTH: Thạch Thị Tuyền
Luận văn tốt nghiệp
Một số vấn đề về ngƣời bị hại trong tố tụng hình sự Việt Nam
người bị hại giảm thiểu các nguy cơ xâm phạm bất hợp pháp là mối quan tâm hàng
đầu của pháp luật quốc tế về bảo vệ quyền con người trong hoạt động tố tụng hình sự.
Từ những điều trên ta có thể kết luận người bị hại nói riêng và người tham gia
tố tụng nói chung là những chủ thể khi tham gia vào quan hệ pháp luật tố tụng sẽ
không mang quyền lực Nhà nước, họ sẽ tham gia tố tụng nhằm bảo vệ quyền và lợi ích
hợp pháp của mình và giúp các cơ quan khác tìm ra sự thật khách quan của vụ án. Khi
tham gia tố tụng thì người bị hại phải chịu sự điều chỉnh của pháp luật về tố tụng hình
sự, họ tham gia nhân danh của chính mình, chỉ khi nào bị thiệt hại thì người bị hại
mới được tham gia tố tụng không phải bất kỳ ai cũng được tham gia vào đó. Khi người
bị hại tham gia tố tụng sẽ không mang tính cưỡng chế bắt buộc ai cũng phải tuân theo
mệnh lệnh của họ mà bên cạnh các quyền thì người bị hại còn phải thực hiện nghĩa vụ
của mình như trường hợp khi có giấy triệu tập của Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát,
Tòa án thì họ phải có mặt theo giấy triệu tập đó, nếu không có thể bị xử lý vi phạm do
không thực hiện đúng theo quy định.
Thứ ba: Người bị hại phải bị tội phạm xâm hại. Tội phạm là hành vi nguy hiểm
cho xã hội có lỗi được quy định trong Bộ luật hình sự và phải chịu hình phạt. Tội
phạm ở đây trước hết là hành vi của một con người. Đây là nguyên tắc cơ bản của Luật
hình sự theo đó luật Việt Nam sẽ không truy cứu trách nhiệm hình sự con người về tư
tưởng mà chỉ có thể truy cứu trách nhiệm về hành vi của con người khi hành vi đó thỏa
Ví dụ như trường hợp cố ý gây thương tích: tội phạm muốn xâm phạm một
người nào đó nhưng khi đang thực hiện hành vi của mình thì xuất hiện thêm một cá
nhân nữa can ngăn hành vi đó dẫn đến tội phạm gây thương tích cho cả hai rất nghiêm
trọng và bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội cố ý gây thương tích. Trong trường hợp
này rõ ràng đối tượng tác động của tội phạm không phải là người đứng ra can ngăn đó
nhưng trên thực tế người này là đã bị thiệt hại nghiêm trọng và đã bị tội phạm xâm hại
trực tiếp vì vậy có thể xem người can ngăn này là người bị hại thì mới có thể bảo đảm
quyền và lợi ích của họ. Vì vậy người phạm tội đã thực hiện đối với người can ngăn
không phải là đối tượng tác động của tội phạm nhưng đã bị xâm hại trực tiếp là tội vô
ý gây thương tích, người can ngăn sẽ là người bị hại trong tội vô ý gây thương tích vì
rõ ràng người phạm tội không cố ý gây thương tích đối với người can ngăn này.
Thứ tư: Người bị hại tham gia vào quan hệ pháp luật tố tụng nhằm mục đích là
bảo vệ quyền lợi bản thân trong vụ án hình sự. Đây là một đặc điểm quan trọng vì
người bị hại là những người bị thiệt hại, xâm hại về thể chất, tinh thần, tài sản do tội
phạm gây ra do đó họ có quyền bảo vệ quyền lợi bản thân của mình một cách hợp
pháp đây cũng là quyền được ghi nhận tại Điều 3 Hiến pháp 1992 sửa đổi, bổ sung
2001 “Nhà nước bảo đảm và không ngừng phát huy quyền làm chủ về mọi mặt của
nhân dân, thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn
minh, mọi người có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc, có điều kiện phát triển toàn
diện, nghiêm trị mọi hành động xâm phạm lợi ích của Tổ quốc và của nhân dân” và
tiếp đó thì tại Điều 12 của Hiến Pháp 1992 sửa đổi, bổ sung 2001 cũng có quy định
“Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật, không ngừng tăng cường pháp chế xã hội
chủ nghĩa. Mọi hành động xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp
của tập thể và của công dân đều bị xử lý theo pháp luật”. Qua đó ta thấy do người bị
hại bị thiệt hại do đó họ có quyền bảo đảm lợi ích của bản thân mình họ có thể đưa ra
những tài liệu, chứng cứ để chứng minh sự thiệt hại và yêu cầu bồi thường thiệt hại
những tổn thất mà tội phạm đã gây ra cho họ. Đó có thể là thiệt hại về tài sản, thể chất
thì họ có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại về tài sản mà tội phạm đã gây ra, thiệt hại
tinh thần ví dụ như vu khống, xúc phạm danh dự, nhân phẩm thì người bị hại có quyền
yêu cầu tội phạm phải xin lỗi để bảo đảm danh dự của bản thân đồng thời nếu sự việc
thể thấy được những đặc trưng pháp lý riêng biệt của chế định người bị hại trong vụ án
hình sự dùng để phân biệt với các đặc trưng pháp lý của chế định pháp lý khác. Có thể
khái quát các đặc trưng đó là:
Thứ nhất: Người bị hại phải bị thiệt hại. Thiệt hại đó phải là thiệt hại về thể
chất, tinh thần, tài sản và những thiệt hại đó là đối tượng của tội phạm. Thiệt hại về thể
chất là những thiệt hại như bị thương tích, chết... và thiệt hại về tinh thần có thể là thiệt
hại như xúc phạm danh dự, nhân phẩm, vu khống và thiệt hại về tài sản đó là thiệt hại
như tài sản bị mất, bị hư hỏng. Những thiệt hại này đều do tội phạm gây ra và người bị
hại phải bị thiệt hại thực tế có xảy ra và đó phải là những thiệt hại trực tiếp, nếu là thiệt
hại gián tiếp như một người bị kẻ phạm tội xâm hại đến sức khỏe nên một người trong
gia đình phải nghỉ việc để chăm sóc vì vậy giảm thu thập thì nếu có yêu cầu bồi
thường thiệt hại thì họ tham gia với tư cách nguyên đơn dân sự vì không bị tội phạm
trực tiếp xâm hại. Trên thực tế nếu một người chưa bị thiệt hại do hành vi phạm tội
gây ra thì người đó không được coi là người bị hại.
Thứ hai: Thiệt hại đó phải do tội phạm gây ra. Thiệt hại đó phải chính tội phạm
gây ra dẫn đến thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài sản thiệt hại đó do chính tội phạm
xâm hại chứ không thể là ai khác được và tội phạm có thể hiểu là tội phạm được Luật
hình sự bảo vệ có liên quan đến thiệt hại mà một người phải gánh chịu. Vì thiệt hại mà
không phải do tội phạm gây ra quy định trong Luật hình sự thì sẽ không được pháp
luật bảo vệ do trong xã hội có nhiều mối quan hệ, nhiều hành vi vi phạm pháp luật mà
GVHD: Ths. Mạc Giáng Châu
11
SVTH: Thạch Thị Tuyền
Luận văn tốt nghiệp
mối quan hệ nhân quả giữa hành vi phạm tội và thiệt hại, thiệt hại đó chính là thiệt hại
trực tiếp do chính tội phạm gây ra.
GVHD: Ths. Mạc Giáng Châu
12
SVTH: Thạch Thị Tuyền
Luận văn tốt nghiệp
Một số vấn đề về ngƣời bị hại trong tố tụng hình sự Việt Nam
1.2 Cơ sở lý luận của chế định ngƣời bị hại trong tố tụng hình sự
1.2.1 Vai trò, tầm quan trọng và ý nghĩa của chế định ngƣời bị hại trong Tố
tụng hình sự
Việc xác định người bị hại có thể xem là một hoạt động rất quan trọng trong tố
tụng hình sự. Bởi vì trong quá trình giải quyết vụ án hình sự có rất nhiều người tham
gia tố tụng hình sự với nhiều tư cách khác nhau và trong quá trình điều tra, truy tố, xét
xử các cơ quan tiến hành tố tụng hình sự thu rất nhiều chứng cứ, tài liệu khác nhau
thông qua những lời khai của người bị hại để tìm ra sự thật khách quan của vụ án góp
phần giải quyết vụ án được nhanh và chính xác hơn đồng thời kịp thời góp phần trong
đấu tranh phòng và chống tội phạm. Ngoài ra việc xác định còn bảo hộ được tính
mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, và tài sản của công dân. Đây là một trong những
vai trò quan trọng trong tố tụng hình sự, do người bị hại là người chịu thiệt hại trực
tiếp từ tội phạm do đó bảo vệ quyền và lợi ích cho họ là cần thiết. Có thể nói tài sản là
thứ gắn liền với mỗi cá nhân trong cuộc sống, đó là tất yếu là điều kiện sống mỗi cá
nhân rất cần đến, vì vậy xã hội muốn phát triển thì phải bảo vệ tài sản đó ra khỏi sự
xâm hại bất hợp pháp từ các chủ thể khác. Còn về thiệt hại tinh thần đây thể hiện sự uy
được thiệt hại đó là thiệt hại nào mức độ thiệt hại đó ra sao là cần thiết. Nếu như một
cơ quan, chức năng có thẩm quyền xem xét một thiệt hại nào đó là chưa chính xác thì
có thể dẫn đến nhiều hậu quả nghiêm trọng có thể làm thay đổi quyền và nghĩa vụ của
các bên cũng như tư cách tố tụng mà các bên tham gia.
Ví dụ như trường hợp vụ án Nông trường Sông Hậu Hội đồng giám đốc thẩm
Tòa hình sự TAND tối cao nhất trí với kháng nghị của Viện trưởng VKSND tối cao,
tuyên hủy bản án hình sự phúc thẩm ngày 19/11/2009 của TAND TP Cần Thơ và bản
án hình sự sơ thẩm ngày 11 đến 15/8/2009 của TAND huyện Cờ Đỏ (Cần Thơ) xét xử
bà Trần Ngọc Sương (nguyên giám đốc Nông trường sông Hậu) về tội “lập quỹ trái
phép”. Lý do hủy bản án sơ thẩm và phúc thẩm khi xét xử vụ án, Tòa án cấp sơ thẩm
và Tòa án cấp phúc thẩm có những sai lầm, thiếu sót như một số khoản thu đưa vào
quỹ chưa đủ cơ sở để xác định là trái phép, một số khoản chi chưa đủ cơ sở để xác
định là thiệt hại và buộc các bị cáo phải bồi thường cụ thể tiền chi công tác phí trong
và ngoài nước hơn 2,27 tỉ đồng của bà Trần Ngọc Sương; khoản chi bồi dưỡng đoàn
kiểm toán Nhà nước năm 20046... Qua vụ án ta thấy do việc xác định chưa chính xác
thiệt hại mà bị cáo đã thực hiện bao gồm các khoản chi tiêu nên dẫn đến bản án bị hủy
do không đủ chứng cứ gây ra hậu quả phải hủy bản án để điều tra lại theo quy định của
pháp luật. Ngoài ra do việc xác định không chính xác thiệt hại cũng đã ảnh hưởng đến
quyền và nghĩa vụ của các bị cáo vì nếu như bản án này không bị hủy thì các bị cáo sẽ
phải bồi thường thiệt hại đúng như bản án đã tuyên. Vì vậy mà việc xác định mức thiệt
hại có thể xem là rất quan trọng và cần thiết trong vụ án hình sự. Vì lẽ đó trong trường
hợp xác định thiệt hại của người bị hại thì phải xác định thiệt hại đó là thiệt hại trực
tiếp và thiệt hại đó phải là thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài sản do tội phạm gây ra,
không thể là thiệt hại gián tiếp và không thuộc ba thiệt hại trên được. Bởi lẽ nếu là
thiệt hại gián tiếp và không thuộc ba thiệt hại trên thì người bị thiệt hại sẽ tham gia với
tư cách là nguyên đơn dân sự, quyền và lợi ích của họ có thể khác so với tư cách là
người bị hại trong vụ án hình sự. Vì vậy mà việc xác định đúng các thiệt hại là rất cần
thiết mà các cơ quan có thẩm quyền cần thực hiện thật tốt, đó có thể xem là công việc
khởi đầu cũng như đi xuyên suốt trong quá trình giải quyết vụ án và bảo đảm việc xử
xác định tội phạm và xử lý như thế nào để bảo đảm sự nghiêm minh của pháp luật là
rất quan trọng qua đó đưa ra các phán quyết đúng người, đúng tội đối với họ vì những
hành vi mà họ đã gây nên cho xã hội. Ngoài ra việc xác định đúng người, đúng tội còn
thể hiện được sự uy nghiêm của pháp luật và đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích của cá
nhân khác cần được pháp luật bảo vệ điển hình đó là người bị hại trong vụ án hình sự.
Từ những tầm quan trọng, vai trò trong việc xác định người bị hại nêu trên có
thể thấy được sự quan trọng của người bị hại trong vụ án hình sự từ đó có thể khái quát
ý nghĩa xác định người bị hại trong vụ án hình sự như sau:
Thứ nhất, việc xác định người bị hại đảm bảo được nguyên tắc pháp chế xã hội
chủ nghĩa trong tố tụng hình sự, bởi lẽ mọi hành vi vi phạm pháp luật hoặc việc áp
dụng không đầy đủ có thể dẫn tới oan sai, xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp
của công dân, gây tổn hại đến sự nghiêm minh của pháp luật, đến uy tín của các cơ
quan bảo vệ pháp luật và làm giảm lòng tin của nhân dân vào sự công minh của pháp
luật trong việc xử lý tội phạm.
Thứ hai, việc xác định người bị hại thể hiện rõ sức mạnh của Nhà nước trong
việc quản lý xã hội bằng pháp luật. Thông qua Luật tố tụng hình sự, Nhà nước thực
hiện quyền lực của mình trong lĩnh vực đấu tranh phòng và đấu tranh chống tội phạm
góp phần giữ an ninh chính trị và trật tự an toàn xã hội, ngăn ngừa và khắc phục những
hậu quả do hành vi phạm tội gây ra. Vì người bị hại là người chịu thiệt hại về thể chất,
tinh thần tài sản một cách trực tiếp do tội phạm gây ra ảnh hưởng đến tính mạng, sức
khỏe danh dự nhân phẩm và tài sản của công dân do đó Nhà nước luôn bảo vệ quyền
và lợi ích hợp pháp của người bị hại để hạn chế phần nào tổn thất mà tội phạm đã gây
ra cho họ và coi việc đấu tranh phòng và chống tội phạm xử lý nghiêm minh nhằm tiến
tới loại trừ hiện tượng phạm tội ra khỏi đời sống xã hội.
GVHD: Ths. Mạc Giáng Châu
15
SVTH: Thạch Thị Tuyền
nguy hiểm. Ngoài ra thông qua địa vị pháp lý có thể phân biệt chủ thể pháp luật này
với chủ thể pháp luật khác. Vì thế địa vị pháp lý của người bị hại trong tố tụng hình sự
có thể hiểu là tổng thể các quyền và nghĩa vụ mà pháp luật tố tụng hình sự đã quy định
cho họ khi họ tham gia vào trong quan hệ pháp luật tố tụng, thông qua việc tham gia
vào trong quan hệ pháp luật tố tụng thể hiện được vai trò, tầm quan trọng của người bị
hại trong pháp luật đó. Từ những vai trò, địa vị pháp lý đó người bị hại có thể phân
biệt với địa vị pháp lý với các chủ thể khác đó là quyền và nghĩa vụ họ mặc nhiên
được pháp luật bảo vệ do họ là người bị thiệt hại. Do đó pháp luật phải bảo vệ cho
người bị hại trong khuôn khổ pháp luật quy định và có thể xem người bị hại là bên có
7
Từ điển Tiếng Việt, Nhà xuất bản Đà Nẵng, 1998, trang 305.
GVHD: Ths. Mạc Giáng Châu
16
SVTH: Thạch Thị Tuyền
Luận văn tốt nghiệp
Một số vấn đề về ngƣời bị hại trong tố tụng hình sự Việt Nam
thế hơn so với tội phạm, quyền của người bị hại chính là nghĩa vụ của tội phạm đã
xâm phạm đến lợi ích hợp pháp của họ.
Tuy là người có địa vị pháp lý có lợi hơn nhưng người bị hại phải đưa ra các
chứng cứ để minh chứng cho thiệt hại của mình. Trong khi chứng cứ sau khi tội phạm
đã thực hiện xong có thể tẩu tán khắp nơi nên khó phát hiện, có chăng đó là những
GVHD: Ths. Mạc Giáng Châu
17
SVTH: Thạch Thị Tuyền
Luận văn tốt nghiệp
Một số vấn đề về ngƣời bị hại trong tố tụng hình sự Việt Nam
nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức,
bảo vệ trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa, đồng thời giáo dục mọi người ý thức tuân
theo pháp luật, đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm”. Những định hướng trên
được quán triệt và thể hiện ở tất cả các quy định của Luật tố tụng hình sự trong quá
trình giải quyết vụ án: khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án của các cơ quan
tiến hành tố tụng và người tiến hành tố tụng tạo thành hệ thống các quy phạm làm cơ
sở cho việc bảo vệ quyền con người.
Vì vậy nạn nhân của tội phạm tham gia tố tụng với tư cách người bị hại không
chỉ là quyền mà là nghĩa vụ. Ở phương diện quyền con người nói chung người bị hại
đã bị tội phạm xâm phạm bằng cách gây thiệt hại đến tính mạng, sức khỏe, danh dự
nhân phẩm và tài sản cũng như các quyền lợi ích hợp pháp khác. Trong tố tụng, quyền
của người bị hại biểu hiện ở quyền được yêu cầu các cơ quan tiến hành tố tụng bảo vệ
quyền con người nói chung và bảo vệ quyền công dân nói riêng của mình. Những
quyền này được ghi nhận trước hết là quyền tố tụng của họ. Đó là: quyền được đưa ra
các yêu cầu đối với cơ quan tiến hành tố tụng, được đưa ra các tài liệu đồ vật bảo vệ
quyền lợi ích hợp pháp của mình, được tham gia, giám sát các hoạt động tố tụng hình
sự của các cơ quan tiến hành, được khiếu nại, kháng cáo các quyết định bản án của Cơ
quan điều tra, công tố và Tòa án, đặc biệt người bị hại có quyền được bảo vệ an toàn
Copyright: Tài liệu đại học ©