1
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
-------------------
Trần Thị Ngọc Khánh
THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG
HỆ THỐNG CÂU HỎI
TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC LỚP 10
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC
TP HỒ CHÍ MINH, 2012
2
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
-------------------
Trần Thị Ngọc Khánh
THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG
HỆ THỐNG CÂU HỎI
TRONG DẠY HỌC HÓA HỌC LỚP 10
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
- PGS.TS. Trịnh Văn Biều đã giúp đỡ tôi rất nhiều trong suốt thời gian học tập và
nghiên cứu.
- Tất cả các Thầy/cô đã giảng dạy tôi trong quá trình học tập, cung cấp kiến thức và
tư liệu để tôi có thể hoàn thành luận văn.
- Các anh chị đồng nghiệp đã hỗ trợ tôi về chuyên môn trong quá trình giảng dạy.
- Giáo viên và học sinh các trường thực nghiệm đã hợp tác và hỗ trợ cho tôi.
- Các anh chị lớp Cao học khóa 21 đã động viên tinh thần và chia sẻ nhiều kinh
nghiệm hữu ích.
Cuối cùng,, tôi muốn gửi đến gia đình lời yêu thương vì cha mẹ và các anh chị đã luôn cho
tôi chỗ dựa vững chắc, tạo mọi điều kiện tốt nhất để giúp tôi hoàn thành luận văn này.
Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2012
Trần Thị Ngọc Khánh
4
MỤC LỤC
LỜI CẢM ƠN .................................................................................................. 3
MỤC LỤC ........................................................................................................ 4
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ............................................................ 7
DANH MỤC CÁC BẢNG .............................................................................. 8
DANH MỤC CÁC HÌNH ............................................................................. 10
MỞ ĐẦU ........................................................................................................ 11
CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI ............ 14
1.1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu ............................................................................14
1.2. Câu hỏi trong dạy học ........................................................................................16
1.2.1. Câu hỏi .....................................................................................................16
1.2.2. Câu hỏi dạy học .......................................................................................16
1.2.3. Phân loại câu hỏi ......................................................................................17
2.2.1. Quy trình thiết kế hệ thống câu hỏi .........................................................74
2.2.3. Quy trình sử dụng câu hỏi trong hoạt động dạy học ...............................76
2.3. Hệ thống câu hỏi dùng trong dạy học Hóa học lớp 10 ban cơ bản ....................80
2.3.1. Hệ thống câu hỏi chương 1. Nguyên tử ...................................................80
2.3.2. Hệ thống câu hỏi chương 2. Bảng tuần hoàn các nguyên tố hóa học và
Định luật tuần hoàn ............................................................................................88
2.3.3. Hệ thống câu hỏi chương 5. Nhóm halogen ...........................................96
2.4. Một số giáo án có sử dụng hệ thống câu hỏi đã thiết kế ..................................111
2.4.1. Giáo án bài 4. Cấu tạo vỏ nguyên tử .....................................................111
2.4.2. Giáo án bài 7. Bảng tuần hoàn các nguyên tố hóa học ..........................115
BẢNG TUẦN HOÀN CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC .......................... 118
6
2.4.3. Giáo án bài 9. Sự biến đổi tuần hoàn tính chất của các nguyên tố hóa học.
Định luật tuần hoàn. .........................................................................................122
2.4.4. Giáo án bài 22. Clo ................................................................................128
Tóm tắt chương 2 .............................................................................................136
CHƯƠNG 3. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM.............................................. 137
3.1.
Mục đích thực nghiệm ...............................................................................137
3.2.
Nội dung thực nghiệm ...............................................................................137
TÀI LIỆU THAM KHẢO .......................................................................... 162
PHỤ LỤC ..................................................................................................... 166
7
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
BTH
Bảng tuần hoàn
ĐC
Đối chứng
ĐHSP
Đại học Sư phạm
ĐHQG
Đại học Quốc gia
GV
Giáo viên
HH
TN
Thực nghiệm
TNSP
Thực nghiệm sư phạm
8
DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 1.1. Phân loại câu hỏi theo Socrate .................................................................26
Bảng 1.2. Tổng hợp phiếu thăm dò thực trạng ở giáo viên thống kê theo địa điểm 51
Bảng 1.3. Tổng hợp phiếu thăm dò thực trạng ở giáo viên thống kê theo thâm niên
giảng dạy ..................................................................................................................51
Bảng 1.4. Tổng hợp phiếu thăm dò thực trạng ở học sinh .......................................52
Bảng 1.5. Mục đích sử dụng câu hỏi dạy học ..........................................................52
Bảng 1.6. Việc chuẩn bị câu hỏi khi lên lớp ............................................................53
Bảng 1.7. Nội dung chính các câu hỏi thường tập trung vào ...................................53
Bảng 1.8. Đối tượng học sinh khi đặt câu hỏi ..........................................................54
Bảng 1.9. Những ưu điểm khi sử dụng câu hỏi trong dạy học ................................54
Bảng 1.10. Những khó khăn của việc sử dụng câu hỏi ............................................55
Bảng 1.11. Ý kiến của học sinh về việc đặt câu hỏi của giáo viên Error! Bookmark
not defined.
Bảng 1.12. Thực trạng trả lời câu hỏi của học sinh trên lớp .. Error! Bookmark not
defined.
Bảng 1.13. Ý kiến của học sinh về việc nhận xét câu trả lời . Error! Bookmark not
defined.
10
DANH MỤC CÁC HÌNH
Hình 1. Các bước đặt câu hỏi của Ivan Hannel ........................................................29
Hình 2.1. Sơ đồ soạn câu hỏi tùy vào đối tượng học sinh .......................................72
Hình 2.2. Quy trình thiết kế hệ thống câu hỏi ..........................................................74
Hình 2.3. Quy trình sử dụng câu hỏi trong hoạt động dạy học ................................77
Hình 3.1. Đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra lần 1 ................................................141
Hình 3.2. Biểu đồ kết quả học tập bài kiểm tra lần 1 .............................................142
Hình 3.3. Đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra lần 2 ................................................144
Hình 3.4. Biểu đồ kết quả học tập bài kiểm tra lần 2 .............................................144
Hình 3.5. Đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra lần 3 ................................................146
Hình 3.6. Biểu đồ kết quả học tập bài kiểm tra lần 3 .............................................147
Hình 3.7. Đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra lần 4 ................................................149
Hình 3.8. Biểu đồ kết quả học tập bài kiểm tra lần 4 .............................................149
11
MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Hóa học vừa là bộ môn khoa học lí thuyếtvừa là khoa học thực nghiệm. Từ
những cơ sở lí thuyết làm nền tảng, người học có thể dự đoán phản ứng hóa học và
hiện tượng xảy ra. Do đó, đây là bộ môn đòi hỏi người học nói chung vừa phải nắm
vững lí thuyết cơ bản, vừa phải biết vận dụng kiến thức để giải quyết các yêu cầu
liên quan. Chính vì vậy, việc vừa kiểm tra khả năng ghi nhớ kiến thức, vừa kiểm tra
kĩ năng vận dụng lí thuyết, kĩ năng giải toán, kĩ năng phân tích… làm cho kiểm tra
10 ban cơ bản ở trường trung học phổ thông, nhằm góp phần nâng cao chất lượng
dạy và học bộ môn Hóa học.
3. Nhiệm vụ của đề tài
-
Nghiên cứu tổng quan vấn đề.
-
Nghiên cứu cơ sở lí luận của đề tài:
+ Cơ sở lí thuyết về câu hỏi trong dạy học hóa học.
+ Quy trình thiết kế hệ thống câu hỏi trong dạy học hóa học.
+ Quy trình sử dụng hệ thống câu hỏi trong dạy học hóa học.
-
Nghiên cứu nội dung, chương trình hóa học lớp 10 ban cơ bản.
-
Tìm hiểu thực trạng việc sử dụng câu hỏi trong dạy học Hóa học lớp 10 ở
một số trường THPT.
-
Xây dựng hệ thống câu hỏi Hóa lớp 10 ban cơ bản.
-
Thiết kế một số bài lên lớp có sử dụng hệ thống câu hỏi đã xây dựng.
+ Chương 5. Nhóm Halogen.
-
Giới hạn về địa bàn nghiên cứu: Một số trường THPT thuộc địa bàn thành
phố Hồ Chí Minh, tỉnh ĐakLak, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu.
-
Giới hạn về thời gian: Năm học 2011 – 2012.
6. Giả thuyết khoa học
Nếu xây dựng được hệ thống câu hỏi đảm bảo tính khoa học, logic, khả thi
và hiệu quả thì học sinh dễ dàng theo dõi bài, tư duy đúng hướng và vận dụng các
kiến thức đã học một cách hiệu quả, chất lượng của việc dạy học được tăng lên.
7. Phương pháp và các phương tiện nghiên cứu
Nhóm các phương pháp nghiên cứu lí luận
-
Đọc và nghiên cứu cơ sở lí luận về tâm lí học, giáo dục học và về bài tập hóa
học, câu hỏi hóa học.
-
Phương pháp phân tích và tổng hợp
-
Phương pháp phân loại, hệ thống hóa lí thuyết về các dạng câu hỏi hóa học.
8. Điểm mới của đề tài
Thiết kế hệ thống câu hỏi Hóa học lớp 10 ban cơ bản có chất lượng, khoa
học, hợp lí và phù hợp với từng loại đối tượng học sinh.
14
CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
1.1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
Đặt câu hỏi của giáo viên đứng lớp là một vấn đề hết sức quan trọng. Nhiều
giáo viên có thâm niên giảng dạy đã cho rằng, việc đặt câu hỏi trong quá trình giảng
dạy là một vấn đề hết sức khó và phức tạp. Vì nó vừa là kiến thức, vừa là kinh
nghiệm sống, vừa là nghệ thuật. Do đó, người ta nói rằng, qua câu hỏi ta biết ngay
tầm trí tuệ của người đó.
Thêm vào đó, khối lượng kiến thức đặc thù của môn Hóa học cũng không
phải là ít, dễ khiến học sinh quá tải và dần quên lãng. Chính vì thế, cần một hệ
thống câu hỏi để học sinh dễ dànghệ thống hóa và khái quát hóa nội dung bài học.
Khi nghiên cứu vấn đề này, chúng tôi nhận thấy có những nguồn tài liệu bổ
ích như sau:
-
TS. Trịnh Văn Biều (2005), Các kĩ năng dạy học, ĐHSP. TP.HCM.
-
PTS. Nguyễn Đình Chỉnh (1995), Vấn đề đặt câu hỏi của giáo viên đứng
lớp, kiểm tra đánh giá việc học tập của học sinh, NXB Hà Nội.
-
Ngô Đức Thức (2002), Phát triển tư duy cho học sinh thông qua hệ thống
câu hỏi và bài tập hóa học các nguyên tố phi kim ở trường THPT, Luận văn Thạc
sĩ, ĐHSP Hà Nội.
-
Vũ Hồng Nhung (2006), Phát triển năng lực nhận thức và tư duy của học
sinh thông qua hệ thống câu hỏi và bài tập hóa học, Luận văn Thạc sĩ, ĐHSP Hà
Nội.
-
Phạm Ngọc Thanh Tâm (2009), Thiết kế bộ câu hỏi định hướng bài học lớp
10 THPT chương trình nâng cao, Luận văn Thạc sĩ, ĐHSP TP.HCM
-
Đỗ Thị Thúy Hằng (2001), Sử dụng câu hỏi và bài tập hóa hữu cơ nhằm
nâng cao chất lượng dạy học ở trường trung học phổ thông, Luận văn Thạc sĩ,
ĐHSP Hà Nội.
Nhận xét chung những tài liệu trên, các tác giả đã đưa ra được:
+ Khái niệm câu hỏi.
+ Phân loại câu hỏi.
+ Những yêu cầu của câu hỏi.
+ Kĩ thuật sử dụng câu hỏi trong dạy học.
+ Xây dựng một số câu hỏi hóa học tiêu biểu.
+ Thiết kế một số bài lên lớp.
+ Thực nghiệm định lượng để đánh giá hiệu quả.
Tuy nhiên, các câu hỏi đưa ra chưa mang tính hệ thống hóa cao, chưa thật sự
thể nói, việc sử dụng câu hỏi chỉ là một phần trong quá trình dạy học, tuy nhiên nó
có vị trí cực kì quan trọng. Giáo viên sử dụng những câu hỏi hay, hiệu quả và đúng
trọng tâm sẽ giúp học sinh hiểu bài và hình thành kĩ năng tư duy ở mức độ cao, từ
đó sẽ nâng cao chất lượng dạy học.
1.2.2. Câu hỏi dạy học [13], [17], [45]
Theo TS. Lê Phước Lộc “Câu hỏi dạy học được định nghĩa là những câu hỏi
hoặc yêu cầu có tính chất hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức, giúp giáo viên
kiểm tra kiến thức của học sinh hoặc tạo ra những tương tác tâm lý tích cực khác
giữa giáo viên và học sinh nhằm hoàn thành mục tiêu dạy học”.
17
Theo PGS.TS Nguyễn Đình Chỉnh “Câu hỏi của người giáo viên đặt ra trong
quá trình giảng dạy khác với câu hỏi bình thường trong cuộc sống. Trong cuộc
sống khi người ta hỏi ai một điều gì thường người hỏi chưa biết điều đó hoặc là biết
một cách lơ mơ chưa rõ. Nhưng câu hỏi mà người giáo viên đặt ra trong quá trình
giảng dạy là những cái mà giáo viên đã biết. Vì vậy, câu hỏi đặt ra trong quá trình
giảng dạy không phải để đánh đố học sinh mà là câu hỏi mở. Điều này có nghĩa là
đặt câu hỏi cho học sinh về những vấn đề mà học sinh đã học hoặc là từ những kiến
thức đã được học mà suy ra”.
Theo Ancher, người được gọi là giáo viên bậc thầy trong việc đặt câu hỏi đã
truyền lại rằng “Đặt câu hỏi là một trong những cách dạy học cơ bản mà qua đó
người thầy có thể kích thích việc học và suy nghĩ của học sinh”.
Theo Frander, qua cuộc điều tra của ông vào năm 1970, việc đặt câu hỏitrong
dạy học là một trong 10 tiêu chí cho những người thầy cần phải nghiên cứu.
Thực tế dạy học hiện nay cho thấy, các giáo viên sử dụng câu hỏi vấn đáp
trong dạy học còn rất ít, nếu có chỉ mang tính câu hỏi lí thuyết, nặng về tính chất
“trả bài”, câu hỏi một chiều hay câu hỏi “đúng – sai”. Do đó, trong phạm vi đề tài
này, chúng ta sẽ cùng nghiên cứu, xây dựng và làm rõ những câu hỏi “nói” – vấn
-
Đào sâu, làm giàu hệ thống tri thức (xác định rõ, cụ thể hóa, phát triển…).
Ví dụ:Nêu tính chất hóa học cơ bản của halogen và giải thích chiều biến đổi tính
chất hóa học cơ bản đó. (Bài 21 SGK HH 10)
Áp dụng tri thức trong thực tế
-
Thực tế các hành động.
-
Hình thành công việc.
-
Nắm vững các kỹ năng.
Ví dụ: Làm thế nào để tinh chế NaCl có lẫn tạp chất NaBr ở thể rắn? (Bài 25 SGK
HH 10)
1.2.3.2. Phân loại câu hỏi về mặt nội dung
Câu hỏi về chức năng
Thể hiện ở 3 dạng
-
Chức năng kiểm tra kiến thức, kỹ năng, phương pháp của học sinh.
-
A. Có.
B. Không.
Câu hỏi mở
Câu hỏi mở kích thích học sinh đào sâu suy nghĩ và đưa ra nhiều quan điểm.
Không chỉ có một câu trả lời đúng. Đưa ra các câu hỏi mở cho nhóm học sinh sẽ thu
được vô số các ý tưởng và câu trả lời khác nhau.
Câu hỏi mở dùng để: cung cấp thông tin, thảo luận thêm hoặc đặt thêm câu hỏi, thúc
ép đối thoại.
Các loại câu hỏi mở:
-
Câu hỏi mang tính sự kiện, sự thực.
-
Câu hỏi mở rộng.
-
Câu hỏi bào chữa, biện hộ.
-
Câu hỏi giả định.
Ví dụ:(Phụ lục 1)
Những khó khăn của việc sử dụng câu hỏi trong quá trình dạy học là:
Thời lượng tiết học không đủ cho việc đặt nhiều câu hỏi.
Học sinh chưa tích cực tham gia trả lời.
độ thấp, bởi có câu hỏi đơn giản nhưng rất khó. Thường thì câu hỏi đơn giản thì dễ.
Ví dụ: Tính chất hóa học đặc trưng của Oxi là gì? Oxi và Lưu huỳnh có những điểm
gì giống và khác nhau về tính chất hóa học? (Bài 34 SGK HH 10)
Câu hỏi phức tạp
Câu hỏi phức tạp cần có câu trả lời phức tạp về cấu trúc nhưng chưa chắc đã
khó về nội dung.
21
Ví dụ: Khi dạy về đồng vị của cùng một nguyên tố hóa học (Bài 3, SGK 10 NC),
giáo viên có thể dùng câu hỏi sau:
Cho các nguyên tử có kí hiệu sau: 168𝑂,
18
17
8𝑂 , 8𝑂
37
và 35
17𝐶𝑙 , 17𝐶𝑙 . Hãy cho biết:
a) Số lượng các hạt electron, proton, nơtron có trong các nguyên tử của các
nguyên tố đó.
b) Về mặt cấu tạo, các nguyên tử của cùng nguyên tố oxi, clo có đặc điểm gì
giống nhau? Khác nhau?
c) Các nguyên tử của các nguyên tố trên được gọi là các nguyên tử đồng vị của
nhau. Vậythế nào là đồng vị?
1.2.3.6. Phân loại câu hỏi theo tình huống
Câu hỏi chốt
nói, nêu ra được các yếu tố cơ bản hoặc so sánh các yếu tố cơ bản trong nội dung
đang học. Các cụm từ để hỏi thường là: “Tại sao…”, “Hãy phân tích…”, “Hãy so
sánh…”, “Hãy liên hệ…”,…
Ví dụ: Dựa vào đặc điểm cấu tạo nguyên tử của các nguyên tố trong nhóm halogen.
Hãy dự đoán các halogen có tính chất hóa học cơ bản nào? (Bài 21 SGK HH 10)
Câu hỏi “Vận dụng”
Ứng với mức độ lĩnh hội 3 “vận dụng”
-
Mục tiêu của loại câu hỏi là để kiểm tra khả năng áp dụng các dữ liệu, các
khái niệm, các quy luật, các phương pháp… vào hoàn cảnh và điều kiện mới.
-
Việc trả lời các câu hỏi áp dụng cho thấy học sinh có khả năng hiểu được các
quy luật, các khái niệm… có thể lựa chọn tốt các phương án để giải quyết, vận dụng
các phương án vào thực tiễn. Khi đặt câu hỏi cần tạo ra những tình huống mới khác
với điều kiện đã học trong bài học và sử dụng các cụm từ như: “Làm thế nào…?”,
“Hãy tính sự chênh lệch giữa…”, “Em có thể giải quyết khó khăn về… như thế
nào?”,…
Ví dụ: Em có thể giải thích vì sao nói tính chất hóa học cơ bản của các halogen là
tính oxi hóa mạnh? (Bài 21 SGK HH 10)
Câu hỏi “Phân tích”
Ứng với mức độ lĩnh hội 4 “phân tích”.
23
-
sáng tạo. Cần nói rõ cho học sinh biết rõ rằng các em có thể tự do đưa ra những ý
tưởng, giải pháp mang tính sáng tạo, tưởng tượng của riêng mình. Giáo viên cần lưu
ý rằng câu hỏi loại này đòi hỏi một thời gian chuẩn bị khá dài, vì vậy hãy để cho
học sinh có đủ thời gian tìm ra câu trả lời.
Ví dụ: Sau khi học xong chương Oxi. Em hãy đề xuất các biện pháp để bảo vệ môi
trường.
Câu hỏi Đánh giá
Ứng với mức độ lĩnh hội 6 “đánh giá”
24
-
Mục tiêu của loại câu hỏi này là kiểm tra xem học sinh có thể đóng góp ý
kiến và đánh giá các ý tưởng, giải pháp, biện minh, phê bình, rút ra kết luận dựa vào
những tiêu chuẩn đã đề ra.
-
Để sử dụng đúng mức độ này, học viên phải có khả năng giải thích tại sao sử
dụng những lập luận giá trị để bảo vệ quan điểm.
Ví dụ: Một bạn học sinh lo lắng một ngày nào đó chúng ta sẽ không còn đủ oxi để
thở. Em hãy đánh giá quan điểm của bạn?
1.2.3.8. Phân loại theo Socrate[46]
Kỹ thuật đặt câu hỏi của Socrate dựa trên việc thực hiện các cuộc đối thoại
sâu sắc và có nguyên tắc. Socrate là thầy giáo, nhà triết học Hy Lạp cổ. Ông tin rằng
việc luyện tập đặt các câu hỏi sâu sắc theo nguyên tắc giúp học sinh nghiên cứu các
ý tưởng một cách logic và xác định được giá trị của chúng. Khi thực hiện kỹ thuật
25
Tóm tắt thường xuyên bằng cách ghi lại những điểm mấu chốt vừa được thảo
luận.
-
Thu hút càng nhiều học sinh tham gia thảo luận càng tốt.
-
Để học sinh tự mình khám phá kiến thức qua những câu hỏi thăm dò mà giáo
viên nêu ra.
Phân loại câu hỏi theo Socrate
Loại câu hỏi
Ví dụ
- Em có ý gì khi...?
- Em có thể nói theo cách khác không?
Câu hỏi làm rõ
- Em cho rằng đâu là vấn đề cốt lõi?
- Em có thể cho một ví dụ không?
- Em có thể mở rộng điểm này hơn nữa không?
- Tại sao câu hỏi này lại quan trọng thế?
- Câu hỏi này lại khó hay dễ trả lời?
Câu hỏi về
Copyright: Tài liệu đại học ©