1
rìQUYEri THl COI

TRONO DAY HOC LICH Sl^ Ò
TRUÒNG TRUNG HOC PHO THÒNG

Tapi
(Lich su Viét Nam)

NHA XUAT BAN DAI HOC QUOC GIÀ HA NOI


HÓI CIÀO DUC LICH SU (THUÓC HÒI KHOA HOC LICH SÙ VIÉT NAM)
•

•

•

•

•

•

•

"

KHOA LICH .St]r TRt/ÒNCl DAI HOC SU PHAM HA NÓI


Giàm dÓc:

NGUYÉN VÀN TIIÒA

Tdng bién tàp:

NGUYÉN THIÈN GIÀP

nhàn

xét:

GS. PHAN NGQC LIÉN

tàp va sua bài : TRUÒNG Vlì XUONG
LUXJ MAI ANM

Trinh

bay bia:

NGOC ANH

KÉNH H Ì N H T R O N G DAY HOC LjCH SLf O TRUÒNG THPT, TAF I
Ma so : 02 88.DH2000 - 313 2000
In 1000 cuón, tai Xi nghiép in Bàc Thai
So xuàt bàn: 55/313/CXB So trich ngang 193 KH/XB
In xong va nóp lifu chiéu Quy IV nàm 2000.



còng trinh kièn trùc. hoac là n h ù n g t r a n h minh hoa ve mot
sii kièn. nhan vàt de hoc sinh co bièu tiidng cu thè. bay pb^ic
thào bau dò. sd dò. mò hinh, Càn chù y dòn loai t r a n h

sinh: "Diia vào ban dò, em hày t r ì n h bay dia t h è cua vung
Co Loa". hoàc "Qua sd dò em n h à n t h à y Co Loa co vi t r ì nhil
thè nào dói vói dàt niióc?". hoàc "Diia vào b à n dò em h à y chi
n h ù n g con song nào chày qua v ù n g Co Loa? "... Tu n h ù n g
càu bòi trèn, giào vién néu vàn de khài q u à t : "Vi sao An
Diidng Viidng lai chon Co Loa de dóng dò? Sii chon liia ay
theo em co dùng khóng?"
Thù tu, trong sii d u n g càc loai dò d ù n g triic q u a n , giào
vièn càn chù y rèn luyèn ky nàng thùc hành cho hoc sinh. 0
day là vièc su'u tàm càc tranh, à n h ; xày diing càc bài trình
bay (mièu tà. tiidng t h u à t . giài thich) càc sii kièn lich su,
trinh hày lich su theo bàn dò, tranh ành: ve bàn dò, càc loai
dò dung truc quan quy ùóc khàc, phàc hoa cac tranh, ành
(nèu co dirli kièn...)... Vièc thiie h à n h này dii(k' tién h à n h
tron^ gid tièp thu bài m(Ji. tli hoc (ì n h à , trong gid ngoai khoà,
boat dònu xà bòi. nhàt là trong gid kièm tra, thi eii de d à n h
già h()( smh.
I)è dap ùng yèu càu ve n h à n t h ù c ly luàn, n à m vùng nói
dung khoa h(K- càc loai tài lièu triie q u a n , phiidng p h à p .su
dun^' kènh hinh trong hoc tàp lich s u , c à n thièt phài co mot
ehuyèn khao ngàn, gon. eò chat kidng - vùa n à n g t r ì n h dò ve
beh su va nghièp vu cho giào vièn ma lai thiét thiic, cu thè.
Dà co mot so bai vièt, sàch cung càp cho giào vién va hoc
sinh n h ù n g hièu bièt càn thièt nhù vày, song con l't va chiia
day dù. e(') he thóng.
(^uyèn "Kènh hình trong day h(H- lich su à IrUìmg trung
hoc phó thóng", tàp I: Ljch su Vièt Nam. do P C S . T S Nguyen
Thi Col chu bièn. cun^ V(Ji c;ic dóng nghièp là n h ù n g nhà
giao (lue III lì su. dà cunii
CHI' TICH HÒI GI.AO Dl'C LICH SL^
(THUÓC Hpi KHOA HOC LICH SU VIÈT N.'Ul)

11


PHAN MO OAU
P h à n này co hai vàn de rat q u a n trong dòi vói hoc sinh
lóp 6 va dàt Cd sd dàu tién cho n h à n t h ù c lich su cùa hoc
sinh dàu càp t r u n g hoc ed sd.
- Thè' nào là beh sxC Vi sao biè't dxióc beh su?
- Càch tinh thdi gian trong beh sii.
Bàt dàu tu càp T r u n g hoc ed sd, hoc sinh tièp n h à n n h ù n g
kièn thùc ed bàn cùa khoa hoc beh su. vi vày càc em càn phài
hièu beh su là bièn thiic khàch q u a n . tòn tai doc làp V(ii y
miiòn. hièu bièt cùa mói ngiidi. Lich su khàch q u a n càn diidc
n h à n thùc d ù n ^ . vi n h ù n g bièu bièt qua khù rat càn cho cuòe
.song
giào
càch
thùc

hièn tai, dàt e(t sd cho vièc phàt trièn tiidng lai. 0 day,
vièn càn phai làm cho hoc sinh p h à n bièt diidc - mot
giàn d(Jn, hdp trình dò va chinh xàc - bàn thàn hièn
lich su va su' nhàn thùc lich su cùa con ngùòi.

Viéc phàn bu^t này khóng thiic hièn b a n g vièc giàng giài
ve ly luàn - Phiidng p h à p luàn sii hoc - khóng pbù hdp v(M
trinh dò hoc sinh ma bang càch giài thich cu thè. de hièu. 0


qua khù.
Bài "Càch tinh nién dai trong lich su" giùp hoc sinh hiéu
rò vi tri cùa thdi gian va càch tinh thdi gian trong lich su.
X

•>

X

Càn hiéu ràng. khi nhàn thùc beh su, con ngiidi co y thùc
rat som ve thdi gian, biét dién dat càc thdi ky dà qua, hién
tai va tiidng lai. Song càch quan niém ve thdi gian rat nòng
can, d(m giàn khi dùng càc cum tu "thud xùa", "tu làu làm
rói", hoàc "mai kia"... ma khóng xàc dinh dùdc màt dinh
liidng.
X

,

V

"Sa dò thòi gian" sé giùp hoc sinh co nhàn thùc dùng ve
thdi gian va càch tinh thdi gian.
"So dò thòi gian" là mot loai sd dò triic quan quy lióc. Sd
dò này giùp ta hièu dùdc càch tinh nién dai trong beh su,
bièt rò sii kién beh su xày ra vào thdi gian nào va hiéu dùdc
mói ben he giùa thdi già., va sii kièn, hién tudng cùng nhù
mói lièn he giùa càc sii kièn vói nhau.
Nhìn vào sa dò, chùng ta thày rò:

là dòi vói hoc sinh dàu càp
hùóng dàn hoc sinh hièu rò
càch t h à n h tbao.

Khi SÙ dung de tinh nién dai, giào vièn eó t h è ke trèn
bang lón hoàc td giày to; giài thich va chi dàn cho hoc sinh
eàeh tinh sau dò vói nhièu vi du kh.ic n h a u .
V^' nhù cho hoc sinh tinh nién dai:
- Theo càc nhà khào co, nién dai di tich t h u ( y giai doan
-,

^

X

Phung Nguyèn (di (hi thdi Hùng Vùdng d gàn dèn Hùng, Phù
Tho) càch day kboàng 3.400 nàm. Vày vào kboàng nàm nào
theo còng beh"*
14


- TU cupe xàm liidc nude ta cùa Tàn Thuy Hoàng nàm
218 tr.CN dén khi Ngó Quyén giành dùdc dóc làp nàm 938
là bao nhiéu nàm?
- Ve sd dò thdi gian va dành dàu, ghi nién dai nhùng cuóc
khdi nghla Idn trong thdi Bàc thuóc ma em dà hoc d lóp Bón?

TCN
SCN

O càc lóp T r u n g hcx' phó thóng (lóp 11), p h à n này ehi dii(>e
nhae Ini. cung eò n h ù n g vàn de chu yèu de tìi dò hình t h à n h
d h(K" sinh nhàn thùc sàu sàc hdn ve vàn hoà. vàn minh va
truyèn thóng dàn toc.
Xuàt phàt tu chùdng trình hoc cùa càc càp. c h ù n g tòi sàp
xèp phàn kènh hình chù yèu theo cbiicmg trinh Trung hoc ed
sd va bò sung phàn chùdng trình T r u n g hoc phó thóng. Khi
trình bay. chùng tòi cùng lùu y dèn yèu càu trình dò hoc sinh
mòi càp.
1. THÒI DAI N(;UYLN THUY
Phàn "Thòi dai nguyèn thuy", ehii(tng trinh chi giii[) cho
h(K' sinh n h à n bièt ràng. dàt nùc'k' Vièt Nam la mot trong
n h ù n g n(JÌ con ngùdi som xuàt hièn. .Khao eò hoc dà ph;it hièn
iiluìn^ (làu vèt dàu tièn cuii n^Udi viion trèn dàt nucic ta. ^àn
K;


giòng vói ngùdi vùdn Bàe Kinh. eàeh day kboàng trèn diiói
50-60 van nàm. O càc bang Thàm Khuyèn. Thàm Hai (Lang
Sdn) Tham Òm (Nghé An). Hang Hùm (Yèn Bài) dà tìm thay
mot so ràng ngùdi vùdn.
(^ua càc giai doan phàt trièn. xà bòi nguyèn thuy d Vièt
Nam dà trai qua eàe thdi ky ngùdi hièn dai (ngiidi khón
ngoan) - chù nhàn eùa nèn vàn hoà Sdn Vi. eàeh day kboàng
tìi 10.000 dèn 18.000 nàm. dèn eù dàn nòng nghièp sd khai
- chù nhàn nèn vàn hoà Hoà Bìnb. eàeh day kboàng 9.000
dèn 10.000 nàm. tièn dèn eàe bò lac Bàc Sem - ebù nhàn dàu
tièn eùa vàn hoà dà mài va góm. eàeh day kboàng 8.000 dèn
9.000 nàm. Tièp dò. eàeh dàv 1.()()() nàm. ehu nhàn cua vàn
hoà sd ky dò dóng va ky thuàt luyèn kim dàu tièn cua Vièt


Nùi Do là ben nùi Ba-dan cao 15Sm d ben bd .-òng Chxì
thuóc dia phàn huyèn Thieu Hoa (nav là Thièu Yèn), tinh
T h a n h Hoà. Ndi day dà tùng là mot trong n h ù n g cài nói eua
ngùdi \-\ión d nùóc ta.
Bue ành trong sàch giào khoa là a n h chup eanh Nùi Do
lày trong euòn "\'ièt Nam di tich va thàng canh" - Nxb Dà
Nàng. 1991.
Khi day mue "Nhùng di tich ve riguòl tòi co trèn dàt vuàc
ta" d bài "Bay ngùdi nguyèn thuy". giào vièn eho hoc sinh
(pian sàt bue anh này. ròi guii thièu. mò tà cu thè de eàe em
hièu rò v| tri. hinh thè eùa Nùi Do. Sau dò, két hdp \ò\ nói
(lunK trinh bav trong sàch giào khoa. giào vièn gicii thièu
n h ù n g tli ("hi cx\a Nùi Do de chùng minh eho hoc sinh thày
rò d() là mot trong ehièc nói dàu tièn eùa ngùdi vùdn niide
ta:
"Nani 19(ì(), làn dàu tièn d Vièt Nam. eàe nhà khao eò
hoc dà tini ra eàe còng cu lao d()ng bang dà d day. !)(') là bang
ngàn manh tuàc vò canh sàc de cat. nao. Ben canh do con co
n h ù n g hach da - tue là n h ù n g h()n dà ma tìi dò ngùcà ta ghè
t h a n h n h ù n g manh tù(lc - khóng e(') n h ù n g hinh thù nhàt
dinh. Ngoài ra eó khóng it n h ù n g h()n dà dxióc ghè dèo qua
loa. eó m(5t phàn ludi day va uòn cong de chat. Song e(') mot
loai hièn vàt quy hièm là nhùng chièc ria tay. Tcii nay ngù(

kh;i().


Nhìn chung. nhùng manh txióc, hach dà. rìu dà dùdc tìm
thày d Nùi Do dèu thè hién mot trình do che tàc dà d thdi
ky sd ky dò dà eù. Vi vày, càc chuyén già khào eó dà xàc
djnh càc còng cu này dùdc che tao càch day 30-40 van nàm.
Diéu dò eho phép chùng ta kbàng dinh: Nùi Do là mot trong
nhùng cài nói cùa Ngùòi - Vùom à Vièt Nam".
Phùdng phàp su dung bue ành nhù vày sé giùp hoc sinh
tra Idi eàu bòi: Càn eù vào dàu eó thè kbàng dinh d vùng
Nùi Do xùa dà eó ngùdi - vùdn sinh song?".
2. Càc h ì n h ve c ò n g cu d ò d à
Day là 3 loai còng cu dò dà tièu bièu dùdc tìm thày d Nùi
Do (Thanh Hoà) nàm 1960. thu(3e sd ky dò dà eù eàeh day
30-10 van nàm. Dò là nhùng còng cu lao dòng bang dà dàu
tièn rat tbó sd eùa ngùdi nguyèn thuy ó Viét Nam. Nhùng
còng cu này hièn dang dùdc trùng bay tai Vién Bao tàng Lich
su Vièt Nam.
Sau khi
nguyèn thuy
dung nhùng
Khi su dung.
thày rò hình
là:

giói thiéu nhùng còng cu bang dà cùa ngùdi
Vièt Nam d Nùi Do (mue 2. bài 3). giào vién su
hình này de minh boa trùc tièp eho hoc sinh.
. Khi càm liu t a \ . ngudi ta dung long bàn tav nàm eàn
dò{\ ngon ta\ cài t\ \c\\ mot màt dcw, con 1 ng(')n kia nàm
chat m.ìt dò\ clièn. So V(ji cac còng cu trèn. riu tay dà dxióc
ghè dr-d nhn'u làn. co dòc càm nèn eò hinh thùc hoàn chinh
hdn.
Sau khi mièu tà va phàn tich tìing loai còng cu. giào vièn
eó thè nèu mot vài càu hoi de hoc sinh nèu lèn n h ù n g nhàn
xèt eùa minh: "Km co nhàn xèt gì ve trình dò che tao còng
cu lao dóng cua ngiidi nguvèn thu\ \'ièt XanC ". "Wii nhùng
loai còng cu dò. no dà d^-m lai nàng suàt lao dóng va cu(')c
song eua ngiiin nguyèn thu\ nhu thè nao"'". Cuòi cung, giào
2t)


vièn ehót lai: "Do con ngùdi lue bay gid con dang tuoi àu thd.
vùa tboàt thai tu loài vùdn. bàn tay chùa thè khèo lèo nhù
bàn tay ngùdi bay gid, bó oc va su suy nghì cùng chùa phàt
trièn nèn vi«^e che tao eàe còng cu lao dóng con bèt sue thó
sd. ddn giàn. bièu hièn m(3t trình dò thàp kèm. Do dò nàng
suàt lao dòng khóng cao. ddi song hoang dà. bàp bènh dèn
bang trÌQU nàm".
(Nèu eò dièu kièn. giào vién hùóng dàn hoc sinh dùa theo
hình ve trong sàch giào khoa de phàe thào nhùng nt't ed ban
ve eàe loai còng cu trèn).
3. Hình "('uóc s o n g cùa bay ngùòi n g u y è n thuy"
Bue t r a n h


23


Tu n h ù n g càu boi gdi m«i nhu vàv. hoc s m h sé tu hièu
rò nói dung bue t r a n h , song ebiia thàt day du. (ìiào vièn e()
thè mièli ta khài quàt lai nhu sau: "Xhin vào bue t r a n h .
ehùng ta thày mot so dóng nguoi nguvèn t h i i \ . minh t r a n ,
quàn khó bang vo cày ha\' da t h u . dang barn hd dòn mot con
Idn rùng vào nu")! chó lày le)i r(">i dìing xièn dai d;ìm boàe vàe
n h ù n g t;ìng da lón nèm ehèt eon thù. Con vàt to \ón. hung
dù dà phai khuàt phxic ivxióc sue m a n h tàp thè cxv.x con ngiicà.
(^ua dàv chiing ta t h à \ rò i-àng. eon ngùdi nguvèn thuy
khóng nhùng bièt phàn (Muig n h a u . phòi hd|i chat ebè vói
uh.wi nià con khòn ngoan bièt di")n thii dù vào n h ù n g chó
hhiii \ t u de bàt Chinh n h ù n g dièu nàv dà t;H) cho ho sue
m;mh de ,Nong va \on t.ìi (pia bang chue van nam. .".((^ua dn
giao due V (huc l.ip tilt' tnuiL; lao d(")ng).
Hai

1 hi hn 1(1 ì)(> Idc ni;i/\cn

fhi/\

su' di/ng

ngi/ài rè trén càch hang Dòng Sài" (Hoà

hinìì

t ve d(in gian nhUng nò chùa dUng nhièu
V nghìa va nhicu net triu tùdng. Ciào vièn mi('u ta kè't hdp
v(ii phàn tich de hoc sinh hièu sàu sàc nói dung hinh ve nhù
sau:
"Hmh ba màt ngUdi dxi^U' khàc d eùa hang Dòng Xòi (Hoà
Hmh), cach màt dàt tu l.òni d('n l.Tóni. vUa tam kh,i( hoa
cua ntn lìLiuoi Nhin vào limh \ è . ( hunii \ ,\ tli.i\ h ii iii;ii njim
21