A. ĐẶT VẤN ĐỀ
Nhiều năm dạy văn, tôi luôn trăn trở với câu hỏi: Văn chương là một
loại hình nghệ thuật, mà nghệ thuật thì ai cũng thích nhưng tại sao hiện nay có
một thực trạng đáng báo động, học sinh lười, ngại, thậm chí chán ghét môn văn?
Theo PGS.TS Đỗ Ngọc Thống - Phó Vụ Trưởng Vụ Giáo dục Trung học, Bộ
Giáo dục và Đào tạo, căn cứ số liệu thống kê thì môn Ngữ văn đang bị tuyệt đại
đa số học sinh phổ thông chối bỏ. Gần 100% học sinh Trung học phổ thông chỉ
cần học văn để thi đỗ tốt nghiệp, thậm chí tránh điểm liệt mà thôi. Không thích
học văn trong khi các em vẫn thích đọc truyện tranh, say mê, hứng thú với
Doremon, Harry Porter...; có em còn lén đọc truyện, đọc báo trong giờ học, ngay
cả giờ học văn. Có nhiều cách giải thích khác nhau về thực trạng trên như do xu
hướng lựa chọn nghề nghiệp, do định hướng của gia đình, do đặc thù bộ môn, do
chương trình, sách giáo khoa Ngữ văn quá tải, còn nhiều điểm bất cập trong việc
xây dựng và lựa chọn nội dung, tác phẩm... Tuy nhiên, với tư cách là một giáo
viên đứng lớp, lại trực tiếp dạy văn, tôi thiết nghĩ: tác phẩm văn học là tấm
gương phản chiếu hiện thực xã hội bằng hình tượng nghệ thuật. Môn văn có
nhiều ưu thế so với các môn học khác ở sự sinh động, tính hấp dẫn; giúp các em
nhận thức, lý giải hiện thực cuộc sống quanh mình, hiểu những vấn đề môn thuở
của con người, hiểu chính mình và cả những vấn đề nhạy cảm của đời sống hiện
đại, qua đó giáo dục học sinh, hướng các em tới chân - thiện - mỹ. Thế nhưng
giờ dạy văn trong trường phổ thông đã thực sự phát huy được những ưu thế đó
chưa? Bởi vậy, theo tôi một trong những nguyên nhân quan trọng là giờ học văn
chưa thực sự gắn kết với đời sống của các em. Các em chưa thấy rung động thực
sự trước vẻ đẹp của các tác phẩm văn chương, trước tài năng của nhà văn.
Học sinh hiện nay cũng ít có những chiêm nghiệm sâu sắc về các vấn đề
nhà văn đặt ra trong tác phẩm. Kiến thức xã hội non kém. Các em thờ ơ, vô cảm
với mọi vấn đề của đời sống xã hội quanh mình, thiếu ý thức cộng đồng. Từ
những trải nghiệm của bản thân, tôi mạnh dạn chia sẻ với đồng nghiệp một kinh
nghiệm nhỏ trong dạy các giờ đọc văn: “Dạy học văn gắn với đời sống giúp
học sinh tiếp nhận các vấn đề thời sự trong một số tác phẩm văn học ở
Trung học phổ thông”.

Dạy học văn gắn với đời sống chú trọng khai thác kinh nghiệm vốn có của
học sinh, tạo cơ hội cho các em phát triển khả năng tự khám phá, tự trải nghiệm.
Tôn trọng, chia sẻ những tâm tư, tình cảm của các em, tạo điều kiện cho các em
thích ứng, hoà nhập với cuộc sống xung quanh, đặc biệt là những vấn đề có tính
thời sự, nhạy cảm của xã hội hiện đại
2.2. Xuất phát từ đặc thù riêng về phương thức phản ánh của văn học.
Văn học phản ánh cuộc sống bằng những hình tượng nghệ thuật. Do đó, nhà văn
khi sáng tác phải xây dựng những hình tượng điển hình để khái quát bản chất
của hiện thực, phản ánh những vấn đề cơ bản của đời sống. Vì vậy khi dạy học
văn chúng ta nên đưa văn về với đời, rút ngắn khoảng cách giữa lý thuyết với
thực tiễn đời sống để học sinh dễ tiếp nhận.
2.3. Xuất phát từ lý thuyết tiếp nhận văn học. Tác phẩm văn học chỉ trở
thành một sinh thể nghệ thuật, có đời sống riêng khi được người đọc tiếp nhận
và trong giờ học văn đối tượng đó là học sinh. Bản chất của tiếp nhận văn học là
một hoạt động mang tính cá nhân sâu sắc, gắn với tình cảm, thị hiếu của mỗi
người. Vì vậy tiếp nhận văn học luôn mang tính sáng tạo. Những tác phẩm văn
học lớn thường không đứng yên, không đồng nhất với dự đồ ban đầu, không
2


đồng nhất với chính nó. Nó luôn được nhìn nhận dưới nhiều góc độ khác nhau,
trong những thời đại, bởi những cá nhân khác nhau. Vì vậy có những tác phẩm
dù đã ra đời từ rất lâu nhưng nó luôn có tính thời sự, luôn mới mẻ, để lại dư âm
trong lòng người đọc. Vậy trong giờ học văn hãy coi học sinh là bạn đọc sáng tạo.
2.4. Căn cứ vào một trong những lý thuyết dạy học hiện đại của một số
nước tiên tiến trên thế giới, đó là lý thuyết ứng đáp của người đọc. Thuyết này
ra đời ở Mỹ vào thế kỷ XIX. Ứng đáp của người đọc nói một cách ngắn gọn là
sự phản ứng, đối đáp, hưởng ứng của người đọc đối với văn bản mà họ đọc dựa
trên vốn tri thức, cảm xúc, sự trải nghiệm, niềm tin và hệ giá trị của chính họ.
2.5 Xuất phát từ đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi của học sinh THPT. Lứa

là: Chương trình Ngữ văn 11: Bài Về luân lý xã hội ở nước ta - Phan Châu Trinh,
Người trong bao - Sê khốp. Chương trình Ngữ văn 12: Bài Chiếc thuyền ngoài xa Nguyễn Minh Châu, trích đoạn vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt - Lưu Quang Vũ
3


1. Giáo viên (GV) đưa ra những câu hỏi gợi dẫn giúp học sinh (HS) liên hệ
những vấn đề tác giả đề cập trong tác phẩm với thực tế đời sống, đặc biệt là
những vấn đề thời sự của xã hội hiện đại.
1.1. Dạy bài Về luân lí xã hội ở nước ta (Trích Đạo đức và luân lí Đông
Tây) của Phan Châu Trinh.
GV lần lượt thực hiện các bước của một giờ dạy đọc văn như thông
thường trong đó biết chọn những chi tiết đắt giá để gợi dẫn HS liên hệ thực tế.
GV lần lượt hướng dẫn HS tìm hiểu nội dung từng phần của văn bản
Sau khi hướng dẫn HS đọc - hiểu phần 2 của đoạn trích SGK (Phần 2:
Phan Châu Trinh chứng minh bằng cách nêu những biểu hiện cụ thể của xã hội
Việt Nam không có luân lý trong sự đối sánh với bên Âu châu và lý giải nguyên
nhân) và HS hiểu được: Nguyên tắc cốt yếu của luân lý xã hội là sự bình đẳng, ý
thức, trách nhiệm công dân của mỗi cá nhân, GV gợi dẫn
(?) Điều Phan Châu Trinh nói về xã hội Việt Nam lúc bấy giờ “Phải ai tai nấy,
ai chết mặc ai” có xa lạ với xã hội hiện đại ngày nay không? Đặc biệt với môi
trường học đường, nó gợi cho em nghĩ đến điều gì?
- HS: liên hệ đến tình trạng bạo lực học đường. Hiện nay đó là vấn đề đang gây
nhức nhối trong xã hội. HS đánh nhau, tổ chức đánh hội đồng nhưng các học
sinh khác đi qua thờ ơ, vô cảm. Ai tò mò thì đứng lại xem. Ai hài hước thì lấy
điện thoại ra quay rồi tung lên mạng. Cộng đồng mạng không phản ứng đôi khi
còn tham gia bình luận rất nhiệt tình.
(?) Theo em, xã hội ngày nay có còn lũ ăn cướp có giấy phép không? Nếu còn
chúng là ai?
HS thảo luận sôi nổi và mỗi em có thể kể ra một hạng người trong xã hội:
- HS1: Xã hội ngày nay vẫn còn lũ ăn cướp có giấy phép. Chúng là những người

1.3. Dạy bài Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu
Khi dạy HS về hai phát hiện của người nghệ sĩ nhiếp ánh Phùng, GV có
thể gợi dẫn
(?) Trong thực tế cuộc sống, các em đã bao giờ thấy một sự vật, hiện tượng hay
một con người mà vẻ bề ngoài và nội dung bên trong hoàn toàn trái ngược nhau
không? Hãy dẫn chứng.
- HS: Có những nhà từ thiện vẻ bề ngoài là những người có tấm lòng nhân hậu,
vì cộng đồng, sẻ chia, giúp đỡ những mảnh đời bất hạnh. Nhưng thực chất bên
trong là một đứa con bất hiếu, đuổi mẹ ra đường, không nuôi nấng, chăm sóc.
Hoặc đó là một kẻ buôn lậu, chuyên làm ăn phi pháp. Hành động từ thiện kia chỉ
là cái vỏ che đậy bên ngoài.
- HS: Có những người vẻ bề ngoài là tri thức, đạo mạo nhưng thực chất lại là kẻ
có lối sống sa đoạ, nghiện ngập, không phù hợp với những chuẩn mực văn hoá,
đạo đức của xã hội.
- HS: Có những công ty bỏ ra hàng tỉ đồng để tổ chức và ủng hộ công tác tuyên
truyền về bảo vệ môi trường, giữ màu xanh cho hành tinh nhưng thực chất chính
công ty ấy đang trực tiếp xả nước thải công nghiệp ra những dòng sông, xả khí
độc ra môi trường khiến dân cư quanh vùng bị mắc bệnh, tổn hại đến sức khoẻ,
nguy hiểm đến tính mạng.
- HS: Có những người đi ăn xin, vẻ bề ngoài nghèo khổ, rách rưới, tật nguyền
nhưng họ lại là những kẻ khoẻ mạnh, lành lặn, siêng ăn, nhác làm đang lừa đảo,
lợi dụng lòng trắc ẩn của những người hảo tâm.
Khi GV cho HS cảm nhận về câu chuyện cuộc đời của người đàn bà hàng
chài, có thể lồng ghép liên hệ thực tế đời sống
(?) Tình cảnh của người đàn bà hàng chài giúp em có liên hệ gì với cuộc sống
quanh mình?
- HS liên hệ với tình trạng bạo lực gia đình đang hàng ngày, hàng giờ diễn ra
trong đời sống.
(?) Từ cách ứng xử của thằng Phác với cha nó, em nhận thấy tình trạng bạo lực
gia đình ảnh hưởng đến trẻ em như thế nào?

xử không đúng người, đúng tội, nhiều người đi tù oan khiến họ tuyệt vọng, bế tắc,
không còn tin vào công lý nữa. Có người vì thế mà rơi vào vũng bùn tội lỗi.
2. GV đưa ra những câu hỏi mở để tìm hiểu suy nghĩ, tâm tư, tình cảm của
học sinh.
2.1. Dạy bài Về luân lí xã hội ở nước ta - Phan Châu Trinh
Kết thúc bài học, GV có thể mở rộng vấn đề
(?) Theo em việc xây dựng xã hội luân lý trong thời đại ngày nay có cần thiết
không? Vì sao?
- HS: cần thiết vì nền luân lí xã hội luôn có vai trò quan trọng, ảnh hưởng đến sự
tồn vinh của một quốc gia, dân tộc. Gây dựng nền luân lý xã hội sẽ giữ vững và
nâng cao nền dân chủ nước nhà, đồng thời đẩy lui được nhiều vấn nạn trong xã
hội hiện đại.
(?) Mỗi cá nhân cần phải làm gì để xây dựng và phát triển nền luân lý xã hội?
- HS: mỗi cá nhân cần phải nâng cao tinh thần dân chủ, công khai, đoàn kết;
luôn phê và tự phê một cách chân thành, nghiêm khắc....Làm như vậy mối quan
hệ giữa người với người mới trở nên tốt đẹp
2.1. Dạy bài Người trong bao - A.P.Sê-khốp
Sau khi phân tích xong nhân vật Bê-li-cốp về chân dung, suy nghĩ, lối
sống... và kết luận về tính cách người trong bao, GV đưa ra câu hỏi:

6


(?) Suy nghĩ của em về nhân vật Bê-li-cốp? Em có đồng tình với cách sống của
nhân vật không?
(GV gợi dẫn: Có ý kiến cho rằng: Lối sống của Bê-li-cốp thật đáng ghét, người
khác lại cho rằng thật đáng thương? Ý kiến của em thế nào?)
HS có thể đưa ra những suy nghĩ của mình, GV không áp đặt, điều quan
trọng là các em có những lý luận để bảo vệ chính kiến.
- HS có thể trả lời: kiểu sống trong bao của Bê-li-cốp là đáng ghét và không

- HS: Hiện tượng trên trong xã hội Việt Nam hiện nay còn khá phổ biến. Thông
điệp: Cuộc đời vốn chứa đựng nhiều nghịch lý, mâu thuẫn; không thể đánh giá
con người, cuộc sống ở dáng vẻ bên ngoài mà phải đi sâu tìm hiểu phát hiện bản
chất bên trong.
Khi cho HS tìm hiểu về câu chuyện người đàn bà hàng chài, trước khi
liên hệ thực tế, GV có thể hỏi:
7


(?) Người đàn bà hàng chài nói : Người phụ nữ hàng chài chúng tôi không như
những người phụ nữ trên bờ. Chúng tôi chỉ có thể sống vì con, không thể sống vì
mình. Em có đồng tình với suy nghĩ của người đàn bà không? Tại sao?
- HS: Đồng tình vì những người phụ nữ hàng chài sinh ra đã khổ, không được
học hành, họ không còn cách nào khác, đành chấp nhận số phận đã an bài.
- HS: Không đồng tình vì ai cũng là con người, phải có quyền được sống như
một con người đích thực. Người phụ nữ với thiên chức làm mẹ luôn hy sinh cho
con cái, luôn sống vì con nhưng cũng phải nên sống vì mình nữa, nhiều khi cũng
phải biết vùng lên đấu tranh, không nên quá nhẫn nhục chịu đựng.
(?) Theo em người đàn bà hàng chài là một người phụ nữ như thế nào?
- HS: + Là người phụ nữ lam lũ, nghèo khổ, sống nhẫn nhục
+ Kín đáo, sâu sắc, thấu hiểu lẽ đời
+ Tâm hồn đẹp đẽ, giàu đức hy sinh và lòng vị tha
(?) Thấy người đàn bà bị bạo hành chánh án Đẩu đã khuyên người đàn bà bỏ
chồng? Theo em điều đó có nên không?
- HS: Nên, vì những hành động vũ phu ấy là không thể chấp nhận. Bỏ chồng là
cách để người đàn bà tự giải thoát cho mình.
- HS: Không nên bởi dù làm cách gì thì mục đích cuối cùng cũng là mang lại
hạnh phúc cho người đàn bà. Vì vậy chánh án Đẩu cần phải tìm hiểu nguyên
nhân sâu sa của tình trạng bạo hành ấy, tìm hiểu tâm tư, tình cảm của người đàn
bà sau đó mới có những giải pháp thích hợp. Phương án khuyên người đàn bà bỏ

- HS: Đôi khi muốn có một bộ quần áo đẹp, muốn được đi chơi với bạn bè
thưởng thức những thú vui, những món ăn nhưng gia đình nghèo, bố mẹ không
có tiền, nhiều bạn đã biết thông cảm cho bố mẹ, dẹp đi những sở thích cá nhân
nhưng cũng có những bạn đã bị đòi hỏi của thể xác chi phối và rồi đành phải nói
dối bố mẹ để có tiền.
GV cũng có thể hỏi cách khác
(?) Câu chuyện của Trương Ba có gợi cho em kỷ niệm nào đáng nhớ trong cuộc
đời không? (GV gợi ý: Những lần bị những ham muốn tầm thường cám dỗ,
những lần phạm sai lầm và đã đấu tranh để luôn là chính mình...)
- HS: Một lần nói dối bố mẹ để đi chơi hoặc đi đánh điện tử
- HS: Một lần không may trót ăn trộm máy tính của bạn nhưng rồi sau đó đã dằn
vặt, đấu tranh với chính mình và lén trả lại (hoặc mang đến đưa cô giáo cùng với
lời xin lỗi. Cô đã giữ kín câu chuyện trên và trả lại cho người mất.)
Qua đó giúp HS rút ra thông điệp Lưu Quang Vũ muốn gửi gắm.
(?) Qua vở kịch, em rút ra bài học gì cho bản thân?
- HS: Chúng ta phải luôn luôn đấu tranh với nghịch cảnh, với chính mình để
hoàn thiện nhân cách, để được sống đúng là mình. Cuộc sống ấy mới là cuộc
sống hạnh phúc, ý nghĩa.
3. GV đưa ra những tình huống giả định để HS thực sự hoà mình vào tác
phẩm, rèn luyện kỹ năng sống, chuẩn bị hành trang bước vào đời.
3.1. Dạy bài Người trong bao - A.P.Sê-Khốp
Ra bài về nhà để HS viết bài luận hoặc sử dụng làm đề kiểm tra 15 phút.
(?) Nếu em là một nhà văn, hãy viết lại đoạn kết khác cho truyện ngắn Người
trong bao?
HS có quyền tưởng tượng và có những cách kết chuyện khác nhau.
Điều quan trọng những suy nghĩ đó phải được đúc rút ra từ bản thân truyện
Người trong bao như một bài học, một quan niệm sống...có thể phê phán, có thể
đồng tình, có thể biện minh...tuỳ hoàn cảnh, cách cảm nhận của mỗi người.
3.2. Dạy bài Chiếc thuyền ngoài xa - Nguyễn Minh Châu.
Sau khi hỏi câu: Thấy người đàn bà bị bạo hành chánh án Đẩu đã

cho họ, cho họ vay vốn làm ăn, con cái được đi học. Như vậy đến đời thế hệ trẻ
tương lai tình trạng đói nghèo, kém hiểu biết sẽ không còn tiếp diễn, tình trạng
bạo lực gia đình sẽ không còn diễn ra nữa....
Từ những phương án trên các em có thể thấy giải quyết nạn bạo hành
gia đình không phải là công việc của riêng ai mà của toàn xã hội.
3.3. Dạy trích đoạn vở kịch Hồn Trương Ba da hàng thịt - Lưu
Quang Vũ
Ra đề về nhà viết bài luận, hoặc có thời gian trên lớp GV cho HS thảo luận
(?) Giả sử Đế Thích cho Trương Ba được quyền sống lại nhưng lại nhập vào cu
Tị, Trương Ba đồng ý. Theo em cuộc sống Trương Ba sau đó sẽ như thế nào?
Nếu là bài tập về nhà: GV có thể yêu cầu HS trình bày ý tưởng về những
rắc rối sẽ đến với Trương Ba khi trong thân xác cu Tị bằng một lớp kịch ngắn.
Việc đưa ra những tình huống giả định sẽ phát huy được trí tưởng tượng,
khả năng tư duy và giải quyết tình huống trong thực tế đời sống của các em.
Như vậy, tuỳ từng văn bản, tuỳ đối tượng HS, GV có thể phối kết hợp
cả ba hoặc một trong ba cách thức trên khi Dạy học văn từ thực tế đời sống. Lưu
ý cần phải vận dụng phối hợp phương pháp này với các phương pháp khác để có
giờ dạy hoàn chỉnh. Khi vận dụng phương pháp GV phải có vốn hiểu biết xã hội
sâu rộng, trình độ chuyên môn, nghiệp vụ sư phạm vững vàng để dẫn dắt, gợi
dẫn cho HS tiếp nhận tri thức, giúp HS có hứng thú tìm hiểu những vấn đề trong
tác phẩm văn học và xã hội quanh mình. Từ đó một cách tự nhiên giờ văn sẽ
nâng cao được nhận thức, giáo dục ý thức, định hướng hành vi cho các em. Việc
liên hệ với thực tế đời sống xã hội bên ngoài, tìm hiểu suy nghĩ, tâm tư học sinh
không được làm mờ mà ngược lại phải làm sáng tỏ hơn nữa hệ thống tri thức
10


cần đạt khi dạy văn bản vì vậy giáo viên cần tinh tường khi chọn lựa chi tiết để
liện hệ, tránh hiện tượng lan man, không trọng tâm.
IV. Kiểm nghiệm

12 C2

2011 - 2012

12 C4

2012 - 2013

12 C3

2011 - 2012

12 C5

2012 - 2013

Văn bản
Về luân lý xã hội ở nước
ta - Phan Châu Trinh
Người trong bao - Sêkhốp
Chiếc thuyền ngoài xa Nguyễn Minh Châu
Hồn Trương Ba da hàng
thịt - Lưu Quang Vũ

V. Kết quả cụ thể.
1. Bằng quan sát trực tiếp
Không khí lớp học rất sôi nổi.
Học sinh hứng thú với tiết học, tham gia thảo luận nhiệt tình và có hiệu quả
Sau khi học xong, hình tượng trong tác phẩm văn học đi vào cả trong đời
sống của các em. Các em hay gọi trêu nhau là Bê-li-cốp, chánh án Đẩu, Trương

80%

20%

11 B3

2011 - 2012

90%

10%

11 B4

2012 - 2013

100%

0%

11 B5

2012 - 2013

100%

0%

Lớp



12 C5

2012 - 2013

100%

0%

4. Áp dụng trong tổ bộ môn.
100% giáo viên tổ Ngữ văn trường THPT Hàm Rồng đã áp dụng phương
pháp Dạy học văn gắn với đời sống trong các giờ đọc văn, trên tất cả các khối
lớp và nhận thấy hiệu quả rõ rệt trong giờ dạy.
VI. Bài học kinh nghiệm
Để phát huy được tối ưu hiệu quả của phương pháp Dạy học văn gắn với
đời sống giáo viên cần có những lưu ý sau:
- Khi áp dụng phương pháp GV cần căn cứ thực tế giảng dạy, bài dạy, đối tượng
HS, phải đảm bảo nguyên tắc dạy học lấy HS làm trung tâm.
- Không coi đây là phương pháp độc tôn và duy nhất trong giờ dạy học văn mà
tuỳ theo bài dạy, đối tượng học sinh cần phải biết phối kết hợp với các phương
pháp khác.
- Tất cả những câu hỏi liên hệ thực tế; tìm hiểu tâm tư, suy nghĩ, tình cảm của
học sinh hay những tình huống giả định giáo viên đưa ra đều phải nhằm mục
đích hướng tới mục tiêu cần đạt của bài dạy, để học sinh hiểu rõ tác phẩm, hiểu
rõ con người, xã hội và hiểu rõ chính bản thân các em, hướng học sinh tới chânthiện-mỹ, rèn luyện 4 kỹ năng nghe, nói, đọc, viết.
- Giáo viên không quá lạm dụng phương pháp này, phải tinh khi chọn những chi
tiết cần liên hệ thực tế đời sống, tinh khi đưa ra tình huống giả định hoặc những
12



phẩm đề cập đến luôn có tính thời sự.
XÁC NHẬN CỦA THỦ TRƯỞNG ĐƠN VỊ

Thanh Hoá, ngày 01 tháng 5 năm 2013
Tôi xin cam đoan đây là SKKN
của mình viết, không sao chép nội
dung của người khác.

Nguyễn Thị Thanh Thuý

14


TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Nguyễn Kim Anh, “Đề văn mang tính thời sự sẽ giúp thấy giá trị tích cực của
việc học văn” (Trong cuốn Kỷ yếu Hội thảo Khoa học Quốc gia về dạy học Ngữ
văn ở trường phổ thông Việt Nam, Nxb Đại học Sư phạm, 2012).
2. PGS.TS. Nguyễn Thị Hồng Nam, Võ Huy Bình, “Đôi nét về chương trình,
cách dạy, cách đánh giá môn Văn của một số nước” (Trong cuốn Kỷ yếu Hội
thảo Khoa học Quốc gia về dạy học Ngữ văn ở trường phổ thông Việt Nam, Nxb
Đại học Sư phạm, 2012).
3. Hoàng Thị Mai, “Lý thuyết ứng đáp của người đọc và việc đổi mới phương
pháp dạy đọc văn ở nhà trường phổ thông” (Trong cuốn Kỷ yếu Hội thảo Khoa
học Quốc gia về dạy học Ngữ văn ở trường phổ thông Việt Nam, Nxb Đại học
Sư phạm, 2012)
4. Phương Lựu, Trần Đình Sử, Nguyễn Xuân Nam, Lê Ngọc Trà, La Khắc Hoà,
Thành Thế Thái Bình (2002), Lý luận văn học, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
5. Sách Ngữ văn 11- chương trình chuẩn - NXBGD 2009, Tâp2.
6. Sách Ngữ văn 11- chương trình Nâng cao - NXBGD 2009, Tâp2.
7. Sách Ngữ văn 12- chương trình chuẩn - NXBGD 2009, Tâp2.