1

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

LỪ VĂN TRƢỜNG

NGHIÊN CỨU MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ,
YẾU TỐ GÂY BỆNH CỦA VI KHUẨN E. COLI
TRONG HỘI CHỨNG TIÊU CHẢY Ở BÊ, NGHÉ TẠI
SƠN LA VÀ THỬ NGHIỆM PHÁC ĐỒ ĐIỀU TRỊ

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NÔNG NGHIỆP

THÁI NGUYÊN - 2008

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.lrc-tnu.edu.vn


2

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

LỪ VĂN TRƢỜNG

NGHIÊN CỨU MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ,
YẾU TỐ GÂY BỆNH CỦA VI KHUẨN E. COLI
TRONG HỘI CHỨNG TIÊU CHẢY Ở BÊ, NGHÉ TẠI


4

LỜI CẢM ƠN
Tôi xin chân thành cảm ơn Trường Đại học Nông lâm Thái nguyên,
Viện Thú y, Chi cục Thú y Sơn La đã cho phép và tạo điều kiện cho tôi hoàn
thành bản luận văn này.
Xin chân thành cảm ơn: GS.TS. Cù Hữu Phú; TS. Nguyễn Văn Sửu đã
tận tình hướng dẫn, chỉ bảo, giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn.
Tôi xin chân thành cảm ơn Khoa sau đại học trường Đại học Nông lâm
Thái Nguyên, Bộ môn Vi trùng Viện Thú y, cùng toàn thể bạn bè đồng nghiệp
đã tận tình giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này.
Tôi xin chân thành cảm ơn ban lãnh đạo và toàn thể cán bộ công chức
Chi cục Thú y tỉnh Sơn La, đặc biệt là KS. Lò Văn Tăng Chi cục trưởng Chi
cục Thú y đã tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất cho tôi hoàn thành luận văn.
Tôi xin chân thành cảm ơn trạm Thú y, cán bộ Thú y xã thuộc các
huyện Thuận Châu, Mai Sơn, Yên Châu, Mộc Châu, Phù Yên và Sông Mã đã
giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn.
Để góp phần thực hiện thành công luận văn, tôi đã nhận được sự giúp
đỡ đáng kể của gia đình và đồng nghiệp.
Nhân dịp này tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn chân thành đối với mọi
sự giúp đỡ quý báu đó.
Tác giả luận văn

Lừ Văn Trường

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.lrc-tnu.edu.vn



4

1.1.2. Nguyên nhân do vi rút

6

1.1.3. Nguyên nhân do ký sinh trùng

6

1.1.4. Ảnh hưởng của môi trường, khí hậu

7

1.1.5. Ảnh hưởng của nuôi dưỡng không đúng kỹ thuật

8

1.2. Tình hình nghiên cứu về vi khuẩn E. coli gây tiêu chảy ở bê, nghé

8

1.2.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới

8

1.2.2. Tình hình nghiên cứu ở trong nước

14


20

1.3.5.3. Kháng nguyên K (Capsular-kháng nguyên bề mặt)

21

1.3.5.4. Kháng nguyên giáp mô (kháng nguyên vỏ bọc)

21

1.3.5.5. Kháng nguyên K (Fimbriae-kháng nguyên bám dính)

22

1.4. Các yếu tố gây bệnh của vi khuẩn E. coli

24

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.lrc-tnu.edu.vn


6

1.4.1. Các yếu tố không phải là độc tố

24


31

1.5. Cơ chế gây bệnh của vi khuẩn E. coli

33

1.6. Bệnh tiêu chảy do vi khuẩn gây ra ở bê, nghé

36

1.6.1. Triệu chứng

36

1.6.2. Bệnh tích

37

1.6.3. Chẩn đoán bệnh

37

1.6.4. Phòng bệnh

38

1.6.5. Điều trị bệnh

39



40

2.2.2.1. Các loại hoá chất môi trường

40

2.2.2.2. Động vật dùng cho thí nghiệm

41

2.2.2.3. Các loại kháng huyết thanh chuẩn để định type vi khuẩn E.

41

coli phân lập được

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.lrc-tnu.edu.vn


7

2.2.2.4. Các loại hoá chất và môi trường dùng trong phản ứng PCR

41

2.2.2.5. Máy móc thiết bị


42

vật thí nghiệm
2.3.7. Xác định khả năng mẫn cảm kháng sinh của các chủng vi

42

khuẩn E. coli phân lập được
2.3.8. Xây dựng một số phác đồ điều trị bệnh tiêu chảy bê, nghé do vi

42

khuẩn gây ra tại Sơn La
2.4. Phương pháp nghiên cứu

42

2.4.1. Phương pháp nghiên cứu dịch tễ

42

2.4.1.1. Phương pháp chọn mẫu điều tra

42

2.4.1.2. Các phương pháp đo lường trong dịch tễ

42

2.4.2. Phương pháp lấy mẫu

51

được trên động vật thí nghiệm

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.lrc-tnu.edu.vn


8

2.4.5. Phương pháp xác định khả năng mẫn cảm với kháng sinh của

51

các chủng E. coli phân lập được
2.4.6. Thử nghiệm một số phác đồ điều trị bệnh tiêu chảy bê, nghé do

52

vi khuẩn E. coli gây ra tại Sơn La
Chƣơng 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN

53

3.1. Một số đặc điểm dịch tễ của hội chứng tiêu chảy ở bê, nghé tại

53

Sơn La

63

nghé bị chết do tiêu chảy
3.2.3. Biến động số lượng vi khuẩn E. coli ở phân bê, nghé bị tiêu

64

chảy và bình thường
3.3. Kết quả giám định đặc tính sinh vật hoá học của các chủng E.

65

coli phân lập được
3.4. Kết quả xác định type vi khuẩn E. coli phân lập được

66

3.5. Kết quả xác định các yếu tố gây bệnh của vi khuẩn E. coli phân

69

lập được
3.5.1. Xác định khả năng dung huyết

69

3.5.2. Kết quả xác định khả năng sản sinh độc tố chịu nhiệt và không

70


77

khuẩn E. coli gây ra tại Sơn La
KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ

80

4.1. Kết luận

80

4. 2. Đề nghị

82

TÀI LIỆU THAM KHẢO

83

A. Tài liệu tham khảo bằng tiếng việt

83

B. Tài liệu tham khảo bằng tiếng nước ngoài

86

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.lrc-tnu.edu.vn

55

chảy theo lứa tuổi tại một số địa bàn Sơn La
Bảng 3.3.

Kết quả xác định tỷ lệ bê, nghé tiêu chảy và chết do tiêu

59

chảy theo mùa tại một số địa bàn Sơn La
Bảng 3.4.

Bệnh tích đại thể ở bê, nghé bị chết do tiêu chảy tại Sơn La

61

Bảng 3.5.

Kết quả phân lập vi khuẩn E. coli từ phân bê, nghé tiêu

62

chảy và bình thường tại Sơn La
Bảng 3.6.

Tỷ lệ phân lập vi khuẩn E. coli từ một số nội tạng bê,

64

nghé chết do tiêu chảy tại Sơn La

E. coli phân lập được tại Sơn La
Bảng 3.12. Kết quả xác định yếu tố bám dính vi khuẩn E. coli phân

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

71

http://www.lrc-tnu.edu.vn


11

lập được
Bảng 3.13. Tổ hợp các yếu tố gây bệnh mang trong các chủng vi

72

khuẩn E. coli phân lập được
Bảng 3.14. Các yếu tố gây bệnh các chủng vi khuẩn E. coli được lựa

74

chọn để thử độc lực
Bảng 3.15. Kết quả kiểm tra độc lực một số chủng vi khuẩn E. coli

75

trên chuột bạch
Bảng 3.16. Kết quả kiểm tra khả năng mẫn cảm của các chủng E. coli


Biểu đồ 3.4. So sánh các yêu tô gây bệnh trong các chủng vi khuẩn E.

72

coli phân lập được

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.lrc-tnu.edu.vn


13

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
ADN

: Acid Deboxy nucleic

AEEC

: Adhereneia Enteropathogenic E. coli

AMP

: Adenosine Monophosphate

ATP

: Adenosin Triphosphate


: Enterotoxinic E. coli

F

: Fimbriae

GTP

: Guanosin 5-Triphosphate

Hly

: Heamolyzin

LT

: Heat-Labile-Toxin

LTa

: Heat-Labile-Toxin a

LTb

: Heat-Labile-Toxin b

NTEC

: Nectrotoxigenic E. coli


phát triển chăn nuôi trâu, bò. Tỉnh đã đưa ra mục tiêu phát triển chăn nuôi là
theo hướng sản xuất hàng hoá tập trung, toàn diện vững chắc, ưu tiên những
loại gia súc ăn cỏ có khả năng thích ứng cao với địa hình bãi chăn thả và
nguồn thức ăn đa dạng, đặc biệt là phát triển bò sữa, bò thịt chất lượng cao,
phấn đấu đến năm 2010 tỷ trọng chăn nuôi đạt từ 30-35% trong cơ cấu kinh tế
nông nghiệp. Do có cơ chế chính sách thích hợp và việc áp dụng những tiến
bộ khoa học kỹ thuật trong chăn nuôi số lượng đàn trâu, bò tăng bình quân
hằng năm: trâu 2,9%, bò 5,8% [22] Chăn nuôi trâu, bò ngoài cung cấp thịt,
sữa, sức kéo, còn đem lại nguồn thu nhập lớn cho nhiều hộ gia đình, nhiều hộ
đã thoát nghèo nhờ chăn nuôi trâu bò. Song song với việc phát triển đàn trâu
bò, việc phòng và trị bệnh cũng luôn được coi trọng. Trong khi một số các
bệnh truyền nhiễm nguy hiểm như: lở mồm long móng, tụ huyết trùng, nhiệt
thán ... đã được khống chế thì bệnh tiêu chảy ít được quan tâm cho nên đã gây
thiệt hại không nhỏ cho người chăn nuôi trâu bò, nhất là bê, nghé. Theo số
liệu dịch tễ của Chi cục Thú y tỉnh từ năm 2005-2007 [1] số bê, nghé bị tiêu
chảy trung bình hằng năm trên 2.000 con trong đó tỷ lệ chết là 8,30%/ năm
trong số con bị mắc bệnh.
Hội chứng tiêu chảy ở gia súc nói chung và ở bê, nghé nói riêng là một
hiện tượng bệnh lý rất phức tạp gây ra bởi sự tác động tổng hợp của nhiều
nguyên nhân, bao gồm các nhân tố điều kiện ngoại cảnh bất lợi gây ra các
stress cho cơ thể như: chăm sóc, quản lí kém, thời tiết... và do bản thân con
vật tạo điều kiện thuận lợi cho việc cho việc xâm nhập các vi sinh vật gây
bệnh vào vật chủ, đặc biệt là các vi sinh vật gây bệnh ở đường tiêu hoá dẫn tới

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.lrc-tnu.edu.vn


2


http://www.lrc-tnu.edu.vn


3

3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
- Đây là đề tài đầu tiên nghiên cứu về hội chứng tiêu chảy do vi khuẩn
E. coli gây ra ở bê, nghé trên địa bàn tỉnh Sơn La. Đồng thời xác định được
nguyên nhân chính gây bệnh để có cơ sở khoa học để đưa ra các biện pháp
phòng trị hội chứng tiêu chảy ở bê, nghé.
- Xây dựng và áp dụng quy trình phòng chống bệnh tiêu chảy bê, nghé
phù hợp với điều kiện ở Sơn La, góp phần thúc đẩy chăn nuôi trâu bò phát
triển về cả số lượng và chất lượng.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.lrc-tnu.edu.vn


4

Chƣơng 1

TỔNG QUAN TÀI LIỆU
1.1. Tình hình nghiên cứu về hội chứng tiêu chảy ở bê nghé
Tiêu chảy là một biểu hiện lâm sàng của quá trình bệnh lý đặc thù của
đường tiêu hoá. Hiện tượng lâm sàng này tuỳ theo đặc điểm, tính chất diễn
biến, tuỳ theo độ tuổi mắc bệnh, tuỳ theo yếu tố được coi là nguyên nhân
chính mà nó được gọi theo nhiều tên khác nhau: chứng khó tiêu, chứng rối

trong bệnh viêm dạ dày, ruột ở bê.
Hồ Văn Nam và cộng sự, 1997) [11] khi nghiên cứu trâu bị ỉa chảy, đã
cho thấy: thấy số lượng vi khuẩn thường gặp trong phân trâu như: E. coli,
Salmonella, Klebsiella, Staphylococcus, Streptococcus tăng lên rất rõ so với
bình thường, nhất là trâu già và nghé bị bệnh.
Nguyễn Ngã và cộng sự (2000) [15] qua theo dõi 425 bê, nghé dưới 12
tháng tuổi tại 2 tỉnh Khánh Hoà và Ninh Thuận cho thấy có 115 bê, nghé bị ỉa
chảy (26,71%) chủ yếu tập trung vào tháng 9-10 và tháng 4-5 và ở bê, nghé 19 tháng tuổi. Xác định lượng vi khuẩn trong phân bê, nghé ỉa chảy cho thấy
nhiều gấp 3 lần so với bê, nghé khoẻ mạnh. Phân lập và giám định vi khuẩn
trong 189 mẫu phân ỉa chảy cho thấy có 4 loài chính: E.coli, Salmonella,
Klebsienlla và Shigella, trong đó cao nhất là E. coli (72,48%) và Salmonella
(51,32%).
Nguyễn Văn Quang (2004) [20] khi nghiên cứu vai trò của Salmonella
và E. coli trong hội chứng tiêu chảy của bò, bê đã cho biết khi bò, bê bị tiêu
chảy E. coli và Salmonella bội nhiễm với số lượng cao (vi khuẩn /1g phân).
E. coli gấp 3 lần, Salmonella gấp 1, 98 lần.
Theo Nguyễn Văn Sửu (2005) [23] khi nghiên cứu ở 3 tỉnh miền núi
phía Bắc đã kết luận: vi khuẩn E. coli, Salmonella và Cl. Perfringens thấy ở
bê, nghé bị tiêu chảy cao hơn bê, nghé ở trạng thái bình thường.
Trương Văn Quang và cộng sự (2006) [21] khi bê nghé bị tiêu chảy thì
số lượng và tỷ lệ các chủng vi khuẩn E. coli phân lập được mang các yếu gây
bệnh và sản sinh độc tố tăng rất cao so với bê nghé bình thường. Điều này
khẳng định vi khuẩn E. coli có vai trò đặc biệt quan trọng và thực sự là tác
nhân làm cho quá trình tiêu chảy ở bê nghé càng trầm trọng hơn.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.lrc-tnu.edu.vn



http://www.lrc-tnu.edu.vn


7

gan Fasciola gigantica, Fasciola hepatica trong quá trình ký sinh cũng tiết
độc tố gây ỉa chảy cho bê, nghé non.
Ký sinh trùng là nguyên nhân tiền phát cho nhiễm khuẩn và ỉa chảy ở
bê, nghé.
1.1.4. Ảnh hưởng của môi trường, khí hậu
Môi trường ô nhiễm là điều kiện để bệnh tiêu chảy do vi khuẩn E. coli
phát thành dịch, ở những nơi nuôi bê nhốt thì bệnh tiêu chảy do vi khuẩn E. coli
phát nhiều hơn là những nơi thả ngoài đồng. Bệnh có thể lây qua con vật
mang trùng hoặc qua thức ăn như: bột thịt, bột xương của con vật ốm không
tiệt trùng hoặc qua đệm lót chuồng, các loài gặm nhấm, chim nuôi, chim trời
đều có thể là nguồn truyền bệnh. Edward Aliame (1990) [46].
Phạm Sĩ Lăng, Phan Địch Lân (1997) [9] mùa xuân mùa có mưa phùn
ẩm ướt và mùa hè nóng ẩm, bệnh ỉa chảy bê, nghé xảy ra nhiều có khi chiếm
40-50% tổng số trâu, bò ở cơ sở giống như một ổ dịch. Các cơ sở chăn nuôi
bò sữa, thường thấy bê non phát bệnh nhiều vào mùa hè thời tiết nóng ẩm, sau
các trận mưa rào làm chuồng trại bãi chăn ẩm ướt và ô nhiễm.
Tác nhân stress: là yếu tố nguy hại lớn, dù không phải là tác nhân đặc
biệt. Bê, nghé thường sinh ra trong vụ đông xuân, phải đương đầu với tác
nhân lạnh ẩm. Để chống lại tác nhân stress lạnh ẩm, các catecolamin sản sinh
nhiều hơn, hoạt động hệ trục H-H-H (hypothalamus, hypophyis, hyponephra)
thay đổi để tự điều chỉnh, nếu tác nhân stress tiếp tục kéo dài hoạt động hệ
trục H-H-H đi vào rối loạn. Các hormon kích thích viêm ở vỏ thượng thận
tiết nhiều. Các receptor thụ cẩm với hormon này có ở dạ dày, ruột và khớp.
Kết quả là dẫn tới viêm niêm mạc dạ dày, ruột, đây là cơ hội tốt nhất để các vi
khuẩn độc hại (E. coli, Salmonella ...) tấn công, lúc này gia súc non bị ỉa chảy