A.

MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài
1.1. Cuối thế kỷ XX, sự sụp đổ của trật tự hai cực Ianta, sự
tan rã của hệ thống XHCN ở Liên Xô và Đông Âu, cùng với sự
chấm dứt của Chiến tranh lạnh đã làm đảo lộn trật tự thế giới. Nước
Mĩ với ưu thế về sức mạnh kinh tế, chính trị, quận sự…, đã ra sức
tìm mọi cách thiết lập một trật tự thế giới mới do chính Mĩ đứng đầu
và chi phối. Tuy nhiên, những tham vọng đó đang ngày càng bị thách
thức bởi sự trở lại và trỗi dậy mạnh mẽ của các nhân tố cạnh tranh
khác như: Nga, EU, Nhật Bản…, trong đó đặc biệt là Trung Quốc.
Bước sang thập niên đầu của thế kỷ XXI, sau hơn hai, ba
thập kỷ chính thức tiến hành cải cách và mở cửa (kể từ năm 1978),
Trung Quốc đã và đang phát triển nhanh chóng, toàn diện về mọi
mặt: kinh tế, chính trị, quân sự…, trở thành cường quốc không chỉ
trong khu vực mà cả trên vũ đài thế giới và là đối thủ chính của Mĩ
trong cuộc cạnh tranh quyền lực, hay thách thức bất cứ lực lượng đối
địch nào muốn kiềm chế sự lớn mạnh của đất nước này.
1.2. Sự phát triển nhanh chóng và mạnh mẽ của Trung Quốc
không chỉ đòi hỏi phải có một nền chính trị, xã hội và an ninh trong
nước ổn định mà còn đòi hỏi một môi trường quốc tế và đặc biệt là
các khu vực xung quanh có lợi. Bên cạnh đó, cùng với sự vươn lên
mạnh mẽ về kinh tế của Trung Quốc cũng thúc đẩy cường quốc này
khẳng định vị thế và quảng bá hình ảnh của mình một cách mạnh mẽ
trên trường quốc tế. Hơn thế nữa, công cuộc phát triển cũng biến
Trung Quốc trở thành “kẻ thèm khát” nhất là đối với các nguồn tài
nguyên, năng lượng của các quốc gia khác trên thế giới…

1

2


Đối với Việt Nam, là một nước láng giềng gần gũi của
Trung Quốc, có mối quan hệ lâu đời, truyền thống; có thể chế chính
trị tương đồng, thì chính sách đối ngoại của Trung Quốc ở Nam Á
hay với khu vực nào khác, ít nhiều cũng ảnh hưởng đến việc xác định
đường lối ngoại giao của đất nước. Vì vậy, việc nhận thức đúng đắn
tình hình Nam Á và những chính sách của Trung Quốc ở khu vực
này sẽ góp phần gợi mở một số bài học trong việc xác định đường lối
ngoại giao của Việt Nam.
Từ những lí do trên, với tư cách là một người học tập và
nghiên cứu khoa học lịch sử, tôi xin mạnh dạn chọn đề tài “Chính
sách đối ngoại của Trung Quốc đối với khu vực Nam Á trong thập
niên đầu của thế kỉ XXI” làm luận văn tốt nghiệp của mình.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề.
Đề tài “Chính sách đối ngoại của Trung Quốc đối với khu
vực Nam Á trong thập niên đầu thế kỷ XXI” là một đề tài thú vị.
Nhưng ở Việt Nam hiện nay, chưa có nhiều công trình tập trung
nghiên cứu khai thác một cách toàn diện. Bởi vậy, để làm rõ các yêu
cầu đặt ra, chúng tôi cố gắng tiếp cận đa chiều thông qua nhiều
nguồn tài liệu có liên quan của nhiều tác giả trong và ngoài nước,
như về: Vai trò, vị thế quốc tế của các nước lớn; chính sách đối ngoại
của Trung Quốc; Tầm quan trọng chiến lược của khu vực Nam Á;
Một số luận văn, khóa luận tốt nghiệp của học viên cao học và sinh
viên đai học; Một số bài viết trên nguồn Internet…. Trong số đó,
đáng chú ý nhất là các công trình sau:
- PGS. TS Nguyễn Huy Quý (2008) – Viện Nghiên cứu
Trung Quốc với bài viết: “Quan hệ đối ngoại của CHND Trung Hoa
qua 30 năm cải cách mở cửa (1978 - 2008). Thành tựu và kinh

lớn nói chung và Trung Quốc nói riêng đối với Nam Á, tiêu biểu
như:

4


-

“Trật tự thế giới mới và Nam Á” – bài phân tích của tác

giả Stephen P.Cohen, chuyên viên nghiên cứu cấp cao tại Viện
Brookling. Washington D.C, được TTXVN dịch và đăng lại trong
chuyên mục Tài liệu tham khảo đặc biệt, ngày 31/1/2000. Bài viết đã
phân tích có chiều sâu về việc hình thành trật tự thế giới mới sau
Chiến tranh lạnh, tróng đó có phân tích vai trò chiến lược của Nam Á
trong quan hệ quốc tế cuối thế kỷ XX và triển vọng trong thế kỷ
XXI.
-

“Ngoại giao Trung Quốc cần đứng chân ở khu vực

xung quanh” – bài phân tích của tác giả Diêm Học Thông – Viện
trưởng Viện Nghiên cứu quan hệ quốc tế Trung Quốc đăng trên tờ
tuần báo Tầm Nhìn, được TTXVN dịch và đăng trong Tài liệu tham
khảo đặc biệt ngày 30/3/2000. Bài viết đã phân tích sâu sắc chính
sách ngoại giao của Trung Quốc từ sau cải cách mở cửa đến cuối thế
kỷ XX và nhấn mạnh ưu tiên trong chính sách đối ngoại của Trung
Quốc ở các khu vực xung quanh Trung Quốc trong những năm đầu
thế kỷ XXI, trong đó có khu vự Nam Á.
-


“Quan hệ Trung - Ấn trong thế kỷ mới” – bài viết của

Trình Thụy Thanh, Cựu đại sứ Trung Quốc tại Ấn Độ, đăng trên Tạp
chí Nghiên cứu các vấn đề quốc tế - Trung Quốc – số 21/2002, được
dịch và đăng lại trong chuyên mục Tài liệu tham khảo đặc biệt, tháng
7/2002 của TTXVN .
-

“Chiến lược của Trung Quốc mở rộng ảnh hưởng ở

Nam Á” – bài phân tích của Rajeev Ranjan Chaturvedy, công tác tại
Viện nghiên cứu hòa bình và xung đột Ấn Độ, được TTXVN dịch và
đăng trong chuyên mục Tài liệu tham khảo đặc biệt, ngày 17/2/2003.
-

“Chiến lược đối ngoại của Tung Quốc đầu thế kỷ XXI”

– bài trích dịch của TTXVN tại Hông Công (11/7/2003) từ cuốn “Sự
lựa chọn chiến lược đối ngoại của Trung Quốc trong thời kì đầu của
thế kỉ XXI” của Nghiên cứu viên Học viện quan hệ quốc tế Quân
Giải phóng nhân dân Trung Quốc (PLA) Lý Như Bình, đưa vào
chuyên mục Tài liệu tham khảo đặc biệt của TTXVN ngày
31/7/2003.
-

“Đường lối ngoại giao biên giới mới của Trung Quốc”

– bài phân tích của Tạp chí Quốc tế và chiến lược (Pháp) số 60/2005,
được TTXVN dịch và đăng lại trong chuyên mục Tài liệu tham khảo

Quốc đối với khu vực Nam Á, trong thập niên đầu thế kỷ XXI, trên
cơ sở những nguồn tài liệu tiếp cân được mục đích của luận văn là:
-

Trình bày những nhân tố bên trong, bên ngoài tác động

đến việc hình thành chính sách đối ngoại của Trung Quốc ở khu vực
Nam Á.

7


-

Tìm hiểu những chính sách kinh tế - thương mại, chính

trị, quân sự - an ninh của Trung Quốc đối với khu vực Nam Á.
-

Khái quát những tác động của các chính sách này đối

với các nước trong khu vực Nam Á, cũng như các nước lớn trên thế
giới có nhiều quan hệ và lợi ích tại Nam Á như Nga, Mĩ… Từ đó nêu
lên nhận xét, cũng như dự đoán về triển vọng của chính sách đối
ngoại của Trung Quốc đối với khu vực Nam Á.
4. Phạm vi nghiên cứu
Thông qua việc tiếp xúc với các nguồn tài liệu trong điều
kiện có thể, chúng tôi xác định phạm vi nghiên cứu của đề tài như
sau:
-

-

Đề tài tiến hành nghiên cứu dựa trên cơ sở những

nguồn tài liệu đáng tin cậy đã được công bố trong và ngoài nước.
-

Các công trình nghiên cứu, các bài viết đã được

công bố, trích dẫn trên các tạp chí chuyên ngành ở Việt Nam như
Viện Nghiên cứu Trung Quốc, Thông Tấn Xã Việt Nam…, nguồn
Internet…
-

Những công trình nghiên cứu khoa học, như đề tài

nghiên cứu cấp Bộ, luận văn cao học, khóa luận tốt nghiệp đại học…
Căn cứ lý luận và phương pháp nghiên cứu
- Luận văn được trình bày dựa trên quan điểm của Chủ nghĩa
Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và của Đảng về các vấn đề quốc
tế, chính sách của các nước lớn.
- Luận văn chủ yếu sử dụng hai phương pháp nghiên cứu, là
phương pháp lịch sử kết hợp với phương pháp lôgíc và phương pháp
liên ngành để giải quyết những vấn đề đặt ra. Ngoài ra, luận văn còn
sử dụng phương pháp thống kê, so sánh để hỗ trợ làm rõ những vấn
đề khoa học cần giải quyết.
6. Đóng góp của đề tài
-

Bằng việc hệ thống các nguồn tư liệu trên cơ sở xử lý

Chương 3. Tác động những chính sách đối ngoại của Trung
Quốc ở khu vực Nam Á đối với một số nước.

10


B.

NỘI DUNG

Chương 1. Những nhân tố tác động đến chính sách đối
ngoại của Trung Quốc ở khu vực Nam Á.
1.1.

Bối cảnh quốc tế

Trình bày khái quát những nét chính về bối cảnh thế giới
trong thập niên đầu của thế kỷ XXI.. Trong đó nêu lên những vấn đề
quốc tế lớn có ảnh hưởng trên phạm vi toàn cầu và ảnh hưởng đến
chính sách đối ngoại của Trung Quốc.
1.2.

Tình hình Trung Quốc những năm đầu thế kỷ XXI

Khái quát những đặc điểm chính về tình hình kinh tế - chính
trị - xã hội Trung Quốc trong thập niên đầu thế kỷ XXI.
1.3.

Tình hình Nam Á những năm đầu thế kỷ XXI


cường quốc khác như: Ấn Độ, Mỹ, Nga…
1.4.3.

Về kinh tế - năng lượng

Nam Á là khu vực đang ngày càng thu hút sự chú ý của Trung
Quốc với một thị trường rộng lớn chưa được tập trung khai thác với
hơn 1,5 tỷ người. Mặt khác, về vấn đề năng lượng, Nam Á được coi
như một khu vực có vị trí quan trọng trong chiến lược vận chuyển dầu
mỏ từ vùng Vịnh về Trung Quốc.
1.5.

Nhân tố lịch sử

Trong thập niên đầu thế kỷ XXI, trong quan hệ giữa Trung
Quốc với các quốc gia Nam Á vẫn còn tồn tại nhiều khúc mắc lịch sử
chưa được giải quyết: tranh chấp biên giới giữa Trung Quốc với các
nước láng giềng, đặc biệt là Ấn Độ; vấn đề người tị nạn Tây Tạng ở
Ấn Độ; mối quan hệ gần gũi thân thiết giữa Trung Quốc với
Pakixtan…
Tiểu kết chương 1
Chương 2. Chính sách đối ngoại của Trung Quốc đối với
khu vực Nam Á trong những năm đầu thế kỷ XXI
2.1. Tổng quan về chính sách đối ngoại của Trung Quốc
trong những năm đầu thế kỷ XXI
Trình bày tổng thể những nét chính về chính sách đối ngoại
của Trung Quốc đối với từng đối tượng cụ thể trong suốt thập niên
đầu thế kỷ XXI, trong đó có khu vực Nam Á.
2.1.1. Sự điều chỉnh chính sách đối ngoại của Trung Quốc từ



13


Phân tích mục tiêu, chiến lược và các bước đi cụ thể của
Trung Quốc để có chỗ đứng vững chắc tại Nam Á cũng như kiềm
chế, cạnh tranh ảnh hưởng với các cường quốc khác tại khu vực này.
2.2.3. Trên lĩnh vực quân sự - an ninh
Làm rõ các chính sách tăng cường quan hệ hợp tác về quân
sự - an ninh của Trung Quốc với các quốc gia Nam Á, trong đó tập
trung tìm hiểu quan hệ quân sưu – an ninh giữa Trung Quốc với Ấn
Độ và Pakixtan.
Tiểu kết chương 2
Chương 3. Những tác động trong chính sách đối ngoại
của Trung Quốc ở khu vực Nam Á đối với một số nước
3.1. Tác động đến quan hệ giữa Trung Quốc với một số nước
lớn Nam Á
Làm rõ những tác động, ảnh hưởng của những chính sách đối
ngoại của Trung Quốc ở Nam Á đối với mối quan hệ giữa Trung
Quốc với một số quốc gia Nam Á có vai trò, ảnh hưởng lớn, tiêu biểu
là Ấn Độ, Pakixtan.
3.1.1. Quan hệ Trung – Ấn
Phân tích vai trò, vị thế của Ấn Độ tại Nam Á cũng như trên
thế giới, từ đó so sánh, đối chiếu với các chính sách đối ngoại của
Trung Quốc tại Nam Á để làm rõ những tác động, ảnh hưởng của
những chính sách ấy đối với quan hệ giữa hai nước.
3.1.2. Quan hệ Trung – Pakistan
Phân tích vai trò, vị trí của Pakixtan ở Nam Á và mối quan hệ
gần gũi giữa hai nước trong lịch sử, từ đó đi đến một số nhận định về
tác động, ảnh hưởng từ những chính sách đối ngoại của Trung Quốc


Trong thập niên đầu của thế kỷ XXI, thế giới đã chứng kiến
rất nhiều những biến động lớn trong tất cả mọi lĩnh vực. Và sự vươn
lên ngày càng mạnh mẽ của Trung Quốc dần trở thành một thế lực
toàn cầu mới, là một trong những điểm nhấn thú vị trong bức tranh
tổng thể của những xáo trộn đó. Cùng với sự phát triển mạnh mẽ về
kinh tế thì sức mạnh về chính trị của Trung Quốc cũng ngày càng gia
tăng, hình ảnh của Trung Quốc được biết đến ở khắp nơi trên thế
giới. Để tiếp tục duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế và sự ổn định
chính trị - xã hội, cũng như tăng cường ảnh hưởng ra bên ngoài,
trước hết là với các khu vực xung quanh, Trung Quốc đã tích cực
điều chỉnh chiến lược đối ngoại của mình cho phù hợp với từng đối
tượng, từng khu vực cụ thể.
Từ đầu thế kỷ XXI, Nam Á trở thành một trong những khu
vực ưu tiên trong việc điều chỉnh chiến lược đối ngoại của Trung
Quốc. Tiếp giáp với khu vực biên giới phía Tây Nam của Trung
Quốc, nơi Trung Quốc vẫn tồn tại nhiều bất ổn bởi các tranh chấp
biên giới phức tạp với các nước láng giềng (đặc biệt là Ấn Độ), cùng
sự đe dọa của cả “ba thế lực” là chủ nghĩa khủng bố, chủ nghĩa ly
khai và chủ nghĩa cực đoan, Nam Á trở thành khu vực mà Trung
Quốc cần phải thiết lập và củng cố quan hệ ổn định. Mặt khác, với vị
trí địa – chiến lược quan trọng trên bàn cờ chính trị Âu – Á, với Ấn
Độ Dương – vùng biển sôi động bậc nhất thế giới; tiếp giáp các khu
vực quan trọng như Đông Nam Á, Trung Á và đặc biệt là vùng Vịnh
giàu có về giàu mỏ - nguồn năng lượng quan trọng không thể thiếu
của thế giới hiện nay, nên từ lâu Nam Á đã trở thành vũ đài để các
cường quốc tranh giành ảnh hưởng, trong đó đặc biệt là Mỹ, Nga và

16




giới phía Tây Nam thông qua các nỗ lực thúc đẩy quan hệ với các
nước Nam Á, đặc biệt là Ấn Độ và Pakixtan; dần xác lập được vai
trò và vị trí của mình trong đời sống kinh tế - chính trị - xã hội Nam
Á qua đó làm suy giảm vai trò và vị thế của Ấn Độ, cũng như cạnh
tranh ảnh hưởng với Mỹ, Nga và các thế lực khác tại Nam Á.
Thứ ba, việc điều chỉnh và thực thi những chính sách đối
ngoại của Trung Quốc tại Nam Á rõ ràng có tạo ra những tác động
nhất định trong quan hệ giữa Trung Quốc với một số nước lớn Nam
Á như Ấn Độ, Pakixtan và ngay cả những cường quốc có nhiều ảnh
hưởng và lợi ích cũng như tính toán ở Nam Á như Mỹ, Nga…theo
những chiều hướng khác nhau. Trong quan hệ với Ấn Độ, việc Trung
Quốc chủ trương tạm gác các bất thúc đẩy hợp tác trao đổi về kinh
tế, chính trị, quân sự đã làm giảm bớt căng thẳng và hoài nghi trong
quan hệ hai nước. Tuy nhiên, mặt khác với việc vẫn còn tồn tại
những bất đồng sâu sắc trong các tranh chấp biên giới chưa được giải
quyết, việc Trung Quốc tiếp tục duy trì mối quan hệ đồng minh gần
gũi, thân cận với Pakixtan – láng giềng thù hận của Ấn Độ, hay việc
Trung Quốc tích cực hiện diện về kinh tế, chính trị, quân sự tại các
quốc gia Nam Á khác cũng như trên Ấn Độ Dương… nhằm bao
vây, kiềm chế ảnh hưởng của Ấn Độ ở khu vực này, sẽ khiến cho
quan hệ Trung - Ấn tiếp tục còn nhiều khác biệt trong tương lai. Với
Pakixtan, việc Trung Quốc cải thiện mối quan hệ với Ấn Độ sẽ khiến
cho nước này có đôi chút băn khoăn, nhưng Trung Quốc chắc chắn
không vì những điều chỉnh đó mà hi sinh quan hệ truyền thống vốn
hết sức tốt đẹp với quốc gia có vị trí quan trọng tại Nam Á này. Đối
với Nga, Mỹ việc thực thi những chiến lược đối ngoại của Trung
Quốc tại Nam Á sẽ ảnh hưởng đến quan hệ của các nước này với
Trung Quốc, nhưng những ảnh hưởng đó sẽ chỉ dừng lại ở mức độ