ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-----------------------------------------------------------------

LÊ THỊ HỒNG NHUNG

TRIẾT LÝ NHÂN SINH
TRONG CA DAO, TỤC NGỮ VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC TRIẾT HỌC

HÀ NỘI - 2015

1


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-----------------------------------------------------------------

LÊ THỊ HỒNG NHUNG

TRIẾT LÝ NHÂN SINH
TRONG CA DAO, TỤC NGỮ VIỆT NAM
Chuyên ngành : Triết học
Mã số

: 60.22.03.01

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC TRIẾT HỌC



not

defined.
1.2. Những điều kiện hình thành ca dao, tục ngữ Việt Nam .............. Error!
Bookmark not defined.
1.2.1. Điều kiện kinh tế - xã hội ...................... Error! Bookmark not defined.
1.2.2. Điều kiện văn hóa - tư tưởng ................ Error! Bookmark not defined.
1.3. Khái niệm triết lý và triết lý nhân sinh Error! Bookmark not defined.
1.3.1. Khái niệm triết lý .................................. Error! Bookmark not defined.
1.3.2. Triết lý nhân sinh .................................. Error! Bookmark not defined.
Tiểu kết chƣơng 1 .......................................... Error! Bookmark not defined.

1


CHƢƠNG 2: NỘI DUNG TRIẾT LÝ NHÂN SINH TRONG CA DAO,
TỤC NGỮ VIỆT NAM ................................. Error! Bookmark not defined.
2.1. Quan niệm về đời ngƣời, ý nghĩa của cuộc đời con ngƣời .......... Error!
Bookmark not defined.
2.2. Quan niệm về cách ứng xử của con ngƣời với tự nhiên .............. Error!
Bookmark not defined.
2.2.1. Con người sống không thể tách rời với tự nhiênError!

Bookmark

not defined.
2.2.2. Quan niệm về lao động sản xuất cải tạo tự nhiênError! Bookmark not
defined.
2.3. Quan niệm về cách ứng xử giữa con ngƣời với con ngƣời trong xã hội

MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Từ bao đời nay trong tâm thức người Việt, văn học dân gian được coi như
một di sản, một kho tàng quý giá tích lũy những gì mà loài người đã biết được nhờ
vào sự trải nghiệm hàng thế kỉ. Trong đó, ca dao, tục ngữ được coi như những viên
ngọc mà sự lung linh, kì ảo của nó đã lặn sâu vào trong kí ức con người như một
ảnh tượng của quê hương ngàn đời.
Ca dao, tục ngữ Việt Nam đượm màu sắc dân gian, thể hiện tâm tư, tình cảm
của nhân dân lao động Việt Nam. Nó là sự đúc kết kinh nghiệm từ thực tiễn lao động
sản xuất của cha ông ta, là tài sản vô cùng quý giá của dân tộc. Những đề tài của ca
dao, tục ngữ bắt nguồn từ thực tế cuộc sống lao động sản xuất và những sinh hoạt đời
thường nên nội dung của ca dao, tục ngữ rất đa dạng và phong phú. Ngôn ngữ của ca
dao, tục ngữ Việt Nam cũng chính là những lời ăn tiếng nói của nhân dân lao động
nên cũng rất dễ hiểu và dễ cảm. Chính vì lẽ đó, trong lịch sử đã có rất nhiều công trình
nghiên cứu khai thác về chủ đề ca dao, tục ngữ. Các nhà nghiên cứu đã tập trung khai
thác ca dao, tục ngữ trên nhiều bình diện khác nhau và đã mang lại những hiệu quả
nhất định.
Ca dao, tục ngữ Việt Nam chứa đựng nhiều triết lý sâu sắc như: triết lý biện
chứng, triết lý đạo đức, triết lý giáo dục đặc biệt hơn cả là triết lý nhân sinh. Triết
lý nhân sinh như sợi chỉ đỏ xuyên suốt trong sự đúc kết kinh nghiệm của cha ông
ta về tự nhiên, xã hội, con người. Nó mang lại cho chúng ta sự hiểu biết sâu sắc về
quan niệm của ông cha ta về lẽ sống, về đạo làm người, về cách ứng xử của con
người với tự nhiên và giữa con người với nhau trong xã hội.
Nghiên cứu về triết lý nhân sinh trong ca dao, tục ngữ Việt Nam không
những khẳng định lại những giá trị văn hóa của dân tộc mà còn góp phần củng cố
niềm tin, lý tưởng sống cho người dân Việt Nam nói chung và một bộ phận thanh
niên Việt Nam hiện nay dưới tác động của xu thế toàn cầu hóa.

4



liệu tham khảo rất hữu ích cho những người muốn đọc và tìm hiểu về ca dao, tục
ngữ.
Thứ hai, những công trình tập trung khai thác về những yếu tố triết học, triết
lý trong ca dao, tục ngữ Việt Nam. Tiêu biểu có những công trình sau:
Trong bài viết “Tìm hiểu yếu tố triết học trong tục ngữ Việt Nam” của Vũ
Hùng in trên Tạp chí Triết học, số 1/1994, tác giả đã chỉ ra sự khác nhau cơ bản
giữa tục ngữ Việt Nam và triết học đồng thời cũng phân tích để làm rõ một số yếu
tố triết học trong tục ngữ Việt Nam. Ở đây, tác giả mới chỉ phân tích một cách
chung chung về các yếu tố triết học trong tục ngữ, chưa đi sâu nghiên cứu cụ thể vào
một khía cạnh nào.
Đề tài“Những tư tưởng triết học trong truyện kể dân gian Việt Nam”(2006)
của tác giả Phạm Thị Thúy Hằng cũng đã trình bày một số tư tưởng triết học về thế
giới quan, nhân sinh quan của con người Việt Nam. Đề cập đến những ảnh hưởng
của truyện kể dân gian đối với việc xây dựng nền văn hóa của dân tộc.
Đề tài “Một số tư tưởng biện chứng trong tục ngữ, ca dao Việt Nam”
(2011), Luận văn Thạc sĩ Triết học, Học viện chính trị - hành chính quốc gia Hồ
Chí Minh, của tác giả Hoàng Thị Ánh Thu đã đề cập đến tư tưởng biện chứng
trong ca dao, tục ngữ với hai nội dung cơ bản được thể hiện qua hai chương. Cụ
thể là trong chương 2, tác giả trình bày tư tưởng về mối quan hệ biện chứng giữa
con người với tự nhiên trong ca dao, tục ngữ Việt Nam và trong chương 3, tác giả
trình bày về tư tưởng về mối quan hệ biện chứng giữa con người với con người
trong ca dao, tục ngữ Việt Nam. Ở đề tài này, tư tưởng biện chứng chủ yếu chỉ
được đề cập ở mối quan hệ giữa con người với gia đình và xã hội. Những vấn đề
như quan niệm về sự vận động phát triển, quan niệm về mối liên hệ giữa các sự vật
hiện tượng, giữa các yếu tố cấu thành sự vật, hiện tượng chưa được tác giả đề cập
đến.

6




có phân tích sâu nhưng mới chỉ dừng lại ở phạm vi của một vùng miền, chứ chưa
phân tích, làm rõ triết lý nhân sinh trong ca dao, tục ngữ Việt Nam một cách có hệ
thống. Vì vậy, việc kế thừa, bổ sung, góp phần hoàn thiện làm sáng tỏ triết lý nhân
sinh trong ca dao, tục ngữ Việt Nam là việc làm có ý nghĩa cả về mặt lý luận và
thực tiễn.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1. Mục đích
Nghiên cứu một cách có hệ thống về triết lý nhân sinh trong ca dao, tục ngữ Việt
Nam, trên cơ sở đó rút ra ý nghĩa thực tiễn về quan niệm sống của con người Việt Nam,
góp phần gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.
3.2. Nhiệm vụ
Để đạt được mục đích đã nêu trên, luận văn làm rõ:
- Tìm hiểu khái quát về sự hình thành của ca dao, tục ngữ Việt Nam.
- Phân tích một cách có hệ thống triết lý nhân sinh trong kho tàng ca dao,
tục ngữ Việt Nam.
- Bước đầu đánh giá những giá trị và hạn chế của triết lý nhân sinh trong ca
dao, tục ngữ Việt Nam.
4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận văn là triết lý nhân sinh trong ca dao, tục ngữ
Việt Nam.
4.2. Phạm vi nghiên cứu
Phạm vi nghiên cứu của luận văn là những câu ca dao, tục ngữ đã được tuyển
chọn có nội dung chính xác nằm trong kho tàng ca dao, tục ngữ Việt Nam.
5. Cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu
5.1. Cơ sở lý luận

8

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1.

Nguyễn Nhu An (1993), “Một số đặc điểm nhân cách con người Việt Nam
qua ca dao, tục ngữ”, Tạp chí Nghiên cứu giáo dục (12), tr. 15-18.

2.

Trần Thúy Anh (2004), Thế ứng xử xã hội cổ truyền của người Việt châu thổ
Bắc Bộ qua một số câu ca dao - tục ngữ, Nxb ĐHQGHN.

3.

Đỗ Thị Bảy (2011), Sự phản ánh quan hệ gia đình, xã hội trong tục ngữ ca
dao, Nxb Lao động.

4.

Bộ Giáo dục và đào tạo (2006), Giáo trình Triết học Mác - Lênin, Nxb Chính
trị Quốc gia, Hà Nội.

5.

Bộ Giáo dục và đào tạo (2008), Giáo trình Triết học Mác - Lênin, Nxb Chính
trị - Hành chính, Hà Nội.

6.

Bộ Giáo dục và đào tạo (1999), Văn học dân gian Việt Nam, Nxb Giáo dục.


17. Hoàng Văn Hành, chủ biên (1994), Kể chuyện thành ngữ, tục ngữ, tái bản lần
1, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.
18. Nguyễn Hạnh (2006), “Chú khuyển” trong ca dao tục ngữ Việt Nam”, Tạp chí
Văn hóa dân gian (1) tr. 82-83.
19. Vũ Tố Hảo, Hà Châu (2012), Tư tưởng tiến bộ - triết lý nhân sinh thực tiễn
của nhân dân và vai trò của vè, truyện kể trong văn học dân gian, Nxb Thời
đại.
20. Nguyễn Hùng Hậu (2004), Triết lý trong văn hóa phương Đông, Nxb Đại học
Sư phạm Hà Nội.
21. Hoàng Ngọc Hiến (2004), “Mấy tương quan đáng chú ý trong triết lý nhân sinh
người Việt”, Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam (3), tr. 113-120.
22. Cao Thị Hoa (2011), “Triết lý nhân sinh trong ca dao, tục ngữ Thừa Thiên
Huế”,Luận văn cao học Triết học, Trường Đại học Khoa học - Đại học
Huế.
23. Tô Duy Hợp (2005), “Giá trị bền vững của Triết lý dân gian trong toàn cầu
hóa”, Hội thảo Quốc tế: Toàn cầu hóa: Những vấn đề triết học ở châu Á Thái Bình Dương, Viện Triết học, Hà Nội.
24. Vũ Hùng (1994), “Tìm hiểu những yếu tố triết học (hay triết lý dân gian)
trong tục ngữ Việt Nam”, Tạp chí Triết học (1), tr. 36-38.
25. Võ Hoàng Khải (1996), “Những yếu tố duy vật và biện chứng trong tục ngữ,
ca dao Việt Nam”, Luận văn cao học Triết học, Học viện Chính trị Quốc gia
Hồ Chí Minh, Hà Nội.

11


26. Đinh Gia Khánh, Chu Xuân Diên, Vũ Quang Nhơn (2003), Văn học dân gian
Việt Nam, Nxb Giáo dục.
27. Đinh Gia Khánh, Cù Huy Cận chủ biên (1995), Các vùng văn hóa Việt Nam,
Nxb văn học, Hà nội.
28. Nguyễn Văn Long (1983), Ca dao, tục ngữ trong giảng dạy sinh lý người và

43. Nguyễn Đình Thông (2005), Dân tộc Việt Nam qua các câu nói, tục ngữ,
phong ngôn, phong dao, ca vè, Nxb Hội nhà văn.
44. Hoàng Thị Ánh Thu (2011), Một số tư tưởng biện chứng trong tục ngữ, ca
dao Việt Nam, Luận văn thạc sĩ Triết học, Học viện Chính trị - Hành chính
Quốc gia Hồ Chí Minh.
45. Phan Ngọc Thu (1985), Thơ ca dân gian, Nxb Văn hóa thông tin.
46. Nguyễn Tài Thư (1993), Lịch sử tư tưởng Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, Hà
Nội.
47. Lê Huy Thực (2004), “Triết lý dân gian về hạnh phúc trong tục ngữ thơ ca dân
gian Việt Nam”, Tạp chí Triết học (2), tr. 36-42.
48. Lê Huy Thực (2005), “Tiêu chí kiểm định đạo đức con người qua tục ngữ, thơ
ca dân gian Việt Nam”, Tạp chí Triết học (9), tr. 70-72.
49. Đoàn Quang Thọ, Phạm Văn Sinh (1997), Đại cương lịch sử triết học, Nxb
Thống kê, Hà Nội.
50. Thái Duy Tuyên (2007), Triết học giáo dục Việt Nam, Nxb ĐHSP.
51. Cù Đình Tú (1973), “Góp ý kiến về phân biệt thành ngữ với tục ngữ”, Tạp chí
Ngôn ngữ (1), tr. 40-42.
52. Phạm Thu Yến (chủ biên), Lê Trường Phát, Nguyễn Bích Hà (2008), Giáo
trình Văn học dân gian, Nxb Đại học Sư phạm.

13