ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
--------------*--------------

ĐỖ THỊ NGÂN

VAI TRÒ CỦA VỐN XÃ HỘI
TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI
(Nghiên cứu trường hợp xã Thượng Mỗ,
huyện Đan Phượng, thành phố Hà Nội)

LUẬN VĂN THẠC SỸ NGÀNH XÃ HỘI HỌC

Hà Nội - 2014


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
--------------*--------------

ĐỖ THỊ NGÂN

VAI TRÒ CỦA VỐN XÃ HỘI
TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI
(Nghiên cứu trường hợp xã Thượng Mỗ,
huyện Đan Phượng, thành phố Hà Nội)
CHUY£N NGµNH: X· HéI HäC
M· sè: 60 31 03 01

LUẬN VĂN THẠC SỸ NGÀNH XÃ HỘI HỌC


PHẦN 1 - MỞ ĐẦU........................................................................................ 5
1. Lý do lựa chọn đề tài.................................................................................. 5
2. Câu hỏi nghiên cứu .................................................................................... 6
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu ............................................................. 6
4. Đối tượng, khách thể, phạm vi nghiên cứu ................................................ 7
5. Giả thuyết nghiên cứu ................................................................................ 7
6. Phương pháp nghiên cứu ........................................................................... 7
7. Khung phân tích ......................................................................................... 9
PHẦN 2........................................................................................................... 10
NỘI DUNG NGHIÊN CỨU ......................................................................... 10
CHƢƠNG 1.................................................................................................... 10
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN ........................................................... 10
1. Cơ sở lý luận ............................................................................................ 10
1.1. Bối cảnh thực hiện Chương trình MTQG về xây dựng nông thôn mới
giai đoạn 2011 – 2020 ở Việt Nam .............................................................. 10
1.2. Các khái niệm cơ bản ............................ Error! Bookmark not defined.
1.2.1. Vốn xã hội ....................................... Error! Bookmark not defined.
1.2.2. Nông thôn mới ................................ Error! Bookmark not defined.
2. Lý thuyết áp dụng .................................... Error! Bookmark not defined.
3. Tổng quan vấn đề nghiên cứu .................. Error! Bookmark not defined.
3.1. Vấn đề vốn xã hội trong một số nghiên cứu quốc tế .................. Error!
Bookmark not defined.
3.2. Nghiên cứu VXH ở Việt Nam ........... Error! Bookmark not defined.
4. Đặc điểm của địa bàn nghiên cứu ........... Error! Bookmark not defined.
4.1. Đặc điểm về kinh tế, xã hội ............... Error! Bookmark not defined.
4.2. Tình hình xây dựng Nông thôn mới .. Error! Bookmark not defined.
CHƢƠNG 2........................................................ Error! Bookmark not defined.
VỐN XÃ HỘI VÀ VAI TRÒ CỦA VỐN XÃ HỘI TRONG XÂY DỰNG
NÔNG THÔN MỚI TẠI XÃ THƢỢNG MỖ Error! Bookmark not defined.
1

MTQG

: Mục tiêu quốc gia

NTM

: Nông thôn mới

PVS

: Phỏng vấn sâu

VXH

: Vốn xã hội

UBND

: Ủy ban nhân dân

3


DANH MỤC BẢNG

Bảng 1: Nghề nghiệp của người trả lời ............................................................. 8
Bảng 2: Danh sách các loại hình tổ chức xã hội tự nguyện ở Thượng Mỗ
......................................................................... Error! Bookmark not defined.
Bảng 3: Tổng hợp các nguồn vốn xây dựng nông thôn mới xã Thượng Mỗ
......................................................................... Error! Bookmark not defined.

động nguồn lực từ cộng đồng dân cư. Được hỗ trợ một phần từ nguồn vốn
ngân sách khi thực hiện, nhưng so với các xã điểm, những thay đổi về cơ chế
hỗ trợ từ nguồn vốn ngân sách khiến các xã triển khai sau này sẽ nhận được ít
hơn hỗ trợ từ ngân sách, do đó việc thực hiện sẽ chủ yếu dựa trên nguồn lực
1

Chương trình xây dựng NTM bao gồm 19 tiêu chí (quy hoạch và thực hiện quy hoạch; giao thông; thủy lợi;
điện; trường học; cơ sở vật chất văn hóa; chợ nông thôn; bưu điện; nhà ở dân cư; thu nhập; hộ nghèo; cơ cấu lao
động; hình thức tổ chức sản xuất; giáo dục; y tế; văn hóa; môi trường; hệ thống tổ chức chính trị xã hội vững
mạnh; an ninh, trật tự xã hội - Trích Quyết định số 800/QD-TTg ngày 04 tháng 6 năm 2010 của Thủ tướng Chính
phủ), bao quát trên nhiều mặt của đời sống xã hội. Vùng nông thôn có thêm nguồn lực về cơ sở hạ tầng, vốn, cơ
hội đào tạo nghề, tiếp cận khoa học kỹ thuật … phục vụ cho việc nâng cao đời sống của người dân.
2
Chương trình NTM triển khai thí điểm tại 11 xã , với những điều kiện về kinh tế - văn hóa – xã hội khác nhau,
qua 2 năm thực hiện Đến nay có 01 xã (Tân Thông Hội – TP. HCM) hoàn thành 19 tiêu chí; 3 xã (Tam Phước Quảng Nam; Tân Hội - Lâm Đồng; Mỹ Long Nam - Trà Vinh) đạt 18 tiêu chí; 3 xã (Tân Thịnh - Bắc Giang;
Thụy Hương - TP. Hà Nội; Định Hòa - Kiên Giang) đạt 17 tiêu chí: 1 xã (Tân Lập - Bình Phước) đạt 16 tiêu
chí; 2 xã ( Hải Đường - Nam Định và Gia Phố - Hà Tĩnh) đạt 14 tiêu chí và xã Thanh Chăn - Điện Biên đạt 10
tiêu chí

5


huy động từ cộng đồng. Những khó khăn hiện tại của khu vực nông thôn
khiến việc triển khai cần phải có những lựa chọn mục tiêu, bước đi phù hợp
khi việc thực hiện chương trình, hướng tới hoàn thành là xã nông thôn mới
theo các tiêu chí về nông thôn mới.
Trong bối cảnh chính sách và thực tiễn nói trên, việc lựa chọn đề tài
“Vai trò của vốn xã hội trong xây dựng Nông thôn mới” có ý nghĩa cấp thiết
về mặt thực tiễn và lý luận. Về mặt thực tiễn, nghiên cứu vai trò vốn xã hội
trong xây dựng Nông thôn mới sẽ giúp chúng ta sẽ hiểu sâu hơn về các mối

điểm nghiên cứu và giới hạn nội dung nghiên cứu vai trò của VXH trong việc
hoàn thiện các tiêu chí về cơ sở hạ tầng, trong phát triển kinh tế (tín dụng
nông thôn, phát triển sản xuất) của địa bàn nghiên cứu.
+ Thời gian nghiên cứu: 2010 - 2013
5. Giả thuyết nghiên cứu
- Vốn xã hội không chỉ tồn tại dưới hình thức các liên kết truyền thống
(họ hàng, gia đình …) mà còn cả những hình thức liên kết mới: các tổ chức và
đoàn thể tự nguyện …
- VXH có thể giữ vai trò năng động và tích cực trong xây dựng Nông
thôn mới
6. Phƣơng pháp nghiên cứu
Nghiên cứu chủ yếu sử dụng các phương pháp định tính:
- Phân tích tài liệu thứ cấp (báo cáo tổng kết của xã, BCTK của
Chương trình NTM cấp xã, BCTK của các hội, đoàn thể …).
- Phỏng vấn sâu: Tiến hành phỏng vấn sâu 30 trường hợp tại địa bàn
nghiên cứu, bao gồm đại diện hộ gia đình, đại diện một số tổ chức/ hội tự
nguyện, đại diện dòng họ và chính quyền.
Đặc điểm nhân khẩu của người được phỏng vấn
Trong tổng số 30 người được phỏng vấn, có 14 người là nam và 16
người là nữ. Đa số các trường hợp phỏng vấn đều nằm trong độ tuổi lao động,
chỉ có 4 người là nằm ngoài độ tuổi lao động.

7


Những người được lựa chọn phỏng vấn phần lớn có thời gian sinh sống
ổn định và lâu dài tại xã Thượng Mỗ. Có 02 trường hợp phỏng vấn là nữ ở địa
phương khác lấy chồng về xã thì cũng đã cư trú tại địa bàn từ 18 đến 26 năm.
Do vậy, những người được phỏng vấn đều có sự am hiểu về văn hóa, lối sống
của địa phương.

nhâ ̣p dữ liê ̣u (là nội dung phỏng vấn sâu các trường hợp nghiên cứu

) vào

chương trin
̀ h NVIVO ; tạo các trường hợp để tập hợp các dữ liệu và

o mô ̣t

nhóm và tạo các giá trị liên quan ; xây dựng khung phân tích các thông tin thu
được từ thực địa , gắn với khung phân tích vấn đề của đề tài ; tạo các và mã
hóa thông tin ; xem la ̣i các thông tin đã đươ ̣c mã hóa và biể u diễn các mố
quan hê ̣ từ thông tin đươ ̣c mã hóa.

8

i


7. Khung phân tích

Điều kiện Kinh tế - xã hội

Chương trình xây dựng
nông thôn mới

Vai trò của Vốn xã hội
trong xây dựng nông thôn
mới


Hội nghị lần thứ 7 của Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa X cũng đã ra
Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 05-8-2008 về nông nghiệp, nông dân, nông
thôn. Ở nghị quyết này, vấn đề phát triển nông nghiệp, nông thôn và nông dân
lần đầu tiên được đề cập một cách cơ bản và toàn diện, hướng tới phát triển
nông nghiệp, nông thôn theo hướng hiện đại, hiệu quả, bền vững.
Để có cơ sở thực tiễn trước khi triển khai trên diện rộng, Ban Bí thư TW
Đảng (Khóa X) đã quyết định thành lập Ban Chỉ đạo thí điểm chương trình
xây dựng nông thôn mới. Đề án về chương trình thí điểm mô hình nông thôn
mới được xây dựng và thông qua, đề ra 5 quan điểm trong thực hiện Chương
3

Ban Kinh tế Trung ương Đảng, 2001, chỉ thị 49 về Xây dựng thí điểm mô hình nông thôn mới
Đỗ Kim Chung, Một số vấn đề cần hoàn thiện trong triển khai chương trình nông thôn mới ở Việt nam, Kỷ
yếu hội thảo “ Xây dựng nông thôn mới ở Việt Nam – Những vấn đề lý luận và thực tiễn”, Đại học Nông
nghiệp Hà nội
4

10


TÀI LIỆU THAM KHẢO
I. Các văn bản quy phạm pháp luật
1.

Nghị quyết Hội nghị lần thứ năm BCHTW Đảng khóa IX về đẩy nhanh
CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn thời kỳ 2001-2010.

2.

Nghị quyết số 26-NQ/TƯ ngày 5/8/2008- Hội nghị BCHTW Đảng

3.

Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Hà Nội (2009), “Hướng dẫn
xây dựng nông thôn mới cấp xã”

4.

Bùi Quang Dũng (2007). Xã hội học nông thôn. NXB Khoa học xã hội

5.

Bùi Quang Dũng, Nguyễn Xuân Thắng (2013). Nghiên cứu phát huy
trách nhiệm xã hội và vai trò chủ thể của nông dân trong xây dựng
nông thôn mới. Tạp chí Khoa học xã hội Việt Nam

6.

Trần Hữu Dũng (2006), Vốn xã hội và phát triển kinh tế, Tạp chí Tia
Sáng, Báo điện tử, tháng 4 năm 2006

11


7.

Lê Ngọc Hùng (2003), Lý thuyết và phương pháp tiếp cận mạng lưới
xã hội: trường hợp tìm kiếm việc làm của sinh viên. Tạp chí Xã hội học,
Vol.2, Hà Nội

8.

năm 1970 của Hàn Quốc – Một số tác động đối với phát triển nông
thôn”, Tạp chí Khoa học phát triển nông thôn Việt Nam, số 2, tháng
9/2012.

14.

Đặng Thị Việt Phương, Bùi Quang Dũng (2011). Các tổ chưc xã hội tự
nguyện ở nông thôn đồng bằng Sông Hồng: liên kết và trao đổi xã hội.
Tạp chí Xã hội học, số 4/2011

15.

Trần Hữu Quang (2010), Nông nghiệp, nông dân, nông thôn Việt Nam
– Hôm nay và ngày mai. NXB Nông nghiệp

16.

Nguyễn Quý Thanh (2005), Sự giao thoa giữa vốn xã hội với các giao
dịch kinh tế trong gia đình: So sánh gia đình Việt Nam và gia đình Hàn
Quốc, Tạp chí Xã hội học 2 (90)

12


17.

Hoàng Bá Thịnh (2009), Vốn xã hội, mạng lưới xã hội và những phí
tổn, Tạp chí Xã hội học, số 1

18.


23.

UBND xã Thượng Mỗ (2012), Báo cáo kết quả thực hiện nhiệm vụ
phát triển kinh tế - xã hội năm 2012 – Phương hướng, nhiệm vụ năm
2013

24.

UBND xã Thượng Mỗ (2011), Đề án xây dựng Nông thôn mới xã
Thượng Mỗ (giai đoạn 2011 - 2015)

III. Sách và tài liệu tiếng Anh
1.

Pierre Bourdier, Questions de sociologie, Paris, Ed. Minuit, 1984. Dẫn
lại theo Trần Hữu Quang, “Tìm hiểu khái niệm Vốn xã hội”, Tạp chí
Khoa học Xã hội, số 07 (95), 2006, tr.74

13


2.

James Coleman, Foundations of Social Theory, Cambridge, Havard
University press

3.

Markku Lehtonen (2004), The Environmental – social interface of