1

MỞ ĐẦU

1. Sự cần thiết phải nghiên cứu đề tài
Hơn nửa thế kỷ đấu tranh phòng, chống tội phạm, Đảng, Nhà nước ta
và Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn coi công tác phòng ngừa tội phạm là vấn đề cơ
bản, có ý nghĩa chiến lược. Ngay sau khi Cách mạng tháng Tám năm 1945
thành công, thành lập chính quyền cách mạng non trẻ, trong Sắc lệnh số
23/SL ngày 21 tháng 2 năm 1946 của Chính phủ về việc hợp nhất Sở Cảnh
sát, Sở Liêm phóng thành Việt Nam Công an vụ, tư tưởng về phòng ngừa tội
phạm đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh xác định: "Đề nghị và thi hành các
phương pháp đề phòng những sự hành động làm rối việc trị an và mất trật tự
trong nước…".
Trước tình hình hiện nay quốc tế và khu vực đang diễn ra hết sức phức
tạp, dưới sự lãnh đạo của Đảng, đất nước ta vẫn đang tiếp tục thực hiện công
cuộc đổi mới toàn diện về kinh tế - xã hội, nhiều thời cơ thuận lợi mới nhưng
xuất hiện cũng không ít những khó khăn, thách thức và cả những nguy cơ đan
xen, nhiệm vụ giữ vững ổn định chính trị, đảm bảo trật tự an toàn xã hội đã
trở thành một nhiệm vụ cực kỳ quan trọng của Đảng, Nhà nước, toàn quân và
toàn dân ta. Do vậy, để góp phần phục vụ thắng lợi nhiệm vụ phát triển kinh
tế xã hội, Nhà nước ta đã đề ra nhiều chương trình hành động phòng chống tội
phạm, trong đó có chương trình hành động phòng chống tội phạm trong lứa
tuổi vị thành niên.
Thanh thiếu niên là nguồn nhân lực tương lai của đất nước, có vai trò
quan trọng, xung kích trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Vì vậy,
việc bảo vệ, chăm sóc và giáo dục thế hệ trẻ là một trong những mối quan tâm
hàng đầu, là vấn đề chiến lược của Đảng và Nhà nước ta; Chủ tịch Hồ Chí


2

3

trong lứa tuổi chưa thành niên là một nội dung quan trọng trong Chương trình
quốc gia phòng chống tội phạm.
Cho đến nay đã có một số bài viết, công trình nghiên cứu đề cập về
vấn đề này như: TS. Đỗ Bá Cở: Người chưa thành niên phạm tội và các giải
pháp phòng ngừa của lực lượng Cảnh sát nhân dân trong tình hình hiện nayĐề tài khoa học cấp Bộ - Nxb CAND- Hà Nội, 2002; Bùi Ngọc Giáp: Hoạt
động của lực lượng Cảnh sát nhân dân trong phòng ngừa và điều tra tội phạm
hình sự do người chưa thành niên gây ra trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa- Thực
trạng và giải pháp nâng cao hiệu quả - Đề tài luận văn thạc sĩ năm 2003.
Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu khoa học đó tiếp cận và đề cập ở
các phương diện, cấp độ khác nhau. Nhìn chung, các công trình khoa học đã
đánh giá được thực trạng tội phạm nói chung và tội phạm do người chưa
thành niên gây ra ở nước ta trên các khía cạnh khác nhau, góc độ và địa bàn
khác nhau, đưa ra các giải pháp phòng ngừa chung cho toàn xã hội và các giải
pháp riêng cho lực lượng Công an nhân dân. Riêng địa bàn tỉnh Điện Biên là
một trong những tỉnh miền núi phức tạp về ANTT, số vụ phạm tội xảy ra trên
địa bàn chiếm một tỷ lệ đáng kể so với cả nước. Đặc biệt tình hình hoạt động
của tội phạm do người chưa thành niên gây ra đang diễn biến phức tạp và
chiếm một tỷ lệ lớn so với tổng số đối tượng phạm tội trên địa bàn. Công tác
phòng ngừa tội phạm do người chưa thành niên gây ra trong những năm qua
của các lực lượng nghiệp vụ Công an tỉnh đã thu được những kết quả khả
quan, góp phần quan trọng vào việc giữ vững và ổn định ANTT trên địa bàn,
bên cạnh những kết quả đã đạt được, công tác phòng ngừa loại tội phạm này
vẫn bộc lộ những tồn tại nhất định. Mặt khác ở địa phương, cho đến nay vẫn
chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu về hoạt động của lực lượng
CSND trong phòng ngừa tội phạm do người chưa thành niên gây ra một cách
toàn diện, có hệ thống. Chính vì vậy, tác giả chọn nghiên cứu đề tài: "Công tác



tích đánh giá một cách tổng thể khách quan trên cả hai phương diện là lý luận
và thực tiễn về phòng ngừa tội phạm do người chưa thành niên gây ra, chỉ rõ
những ưu điểm, kết quả đã đạt được, tồn tại, nguyên nhân. Đây là căn cứ khoa
học quan trọng, làm cơ sở để đề xuất, bổ sung hoàn thiện công tác này.
- Quá trình khảo sát nghiên cứu luận văn làm rõ được những dấu hiệu
đặc trưng cơ bản của tội phạm do người chưa thành niên gây ra trên địa bàn
tỉnh Điện Biên và những nguyên nhân, điều kiện phát sinh, phát triển của tội
phạm do người chưa thành niên gây ra.
- Trên cơ sở nghiên cứu, luận văn đã đưa ra dự báo về tình hình tội phạm
do người chưa thành niên gây ra trong thời gian tới. Căn cứ vào khả năng điều
kiện trong công tác phòng ngừa tội phạm do người chưa thành niên gây ra của
lực lượng CSND tỉnh Điện Biên, từ đó đề xuất các giải pháp có cơ sở khoa học
và có tính khả thi nhằm góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động phòng ngừa do
người chưa thành niên gây ra.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài
Về lý luận: Kết quả của đề tài luận văn góp phần bổ sung lý luận, từng
bước đổi mới hoàn thiện hệ thống lý luận về phòng ngừa tội phạm do người
chưa thành niên gây ra và đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ bảo vệ ANTT trong thời
gian tới.
Về thực tiễn: Giúp cho cán bộ chiến sĩ trong lực lượng CSND nói
chung, trước hết là lực lượng CSND Công an tỉnh Điện Biên nói riêng từng
bước khắc phục những thiếu sót, tồn tại, góp phần nâng cao hiệu quả phòng
ngừa tội phạm do người chưa thành niên gây ra, đồng thời là tài liệu phục vụ
nghiên cứu, giảng dạy, học tập trong các trường CAND.
7. Bố cục của đề tài


7

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ

chế chưa cao, dễ bị kích động, lôi kéo vào những hoạt động phiêu lưu, mạo
hiểm…".
* Khái niệm tội phạm do người chưa thành niên gây ra


10

Trong xã hội loài người, tội phạm là hiện tượng tiêu cực xã hội và đấu
tranh phòng chống tội phạm được coi là một tất yếu khách quan không thể
thiếu được của mọi nhà nước.
Như mọi người đều biết, xã hội càng phát triển thì con người càng
nhận thức rằng: tất cả mọi công việc dù giản đơn hay phức tạp đều phải suy
nghĩ làm sao giải quyết công việc đó đạt hiệu quả nhanh nhất, chi phí ít nhất
sức lao động của mình; những hành động để đạt kết quả đó không vi phạm
pháp luật, không xâm phạm đến quyền lợi ích của nhà nước, của người khác
thì được xem là mặt tích cực của xã hội và được Nhà nước khuyến khích,
ngược lại những hành vi vi phạm phạm pháp luật, bất chấp thủ đoạn, gây thiệt
hại về vật chất, tinh thần… cho Nhà nước và nhân dân nhằm đạt mục đích có
lợi cho bản thân thì được xem là mặt trái của xã hội và bị xã hội đấu tranh, lên
án và nghiêm cấm; do đó những hành vi vi phạm pháp luật nói chung và vi
phạm pháp luật hình sự nói riêng là những hành vi độc ác cần loại bỏ ra khỏi
đời sống xã hội.
Tội phạm là một hiện tượng xã hội tiêu cực, nguy hiểm cho xã hội.
Tội phạm có tính chất xã hội vì nó hình thành do chính hành vi của con
người, nó chống lại toàn thể xã hội, làm ảnh hưởng đến sự phát triển của xã
hội. Dưới chế độ xã hội chủ nghĩa ở nước ta xem tội phạm là một nhân tố bảo
thủ và cản trở sự tiến bộ của loài người.
Do vậy Nhà nước ta đã có quy định cụ thể về tội phạm, Điều 8 Bộ luật
Hình sự nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam được Quốc hội khóa X
thông qua ngày 21 tháng 12 năm 1999 quy định cụ thể như sau: "Tội phạm là

Tội phạm do người chưa thành niên gây ra cũng có đầy đủ 4 dấu hiệu
của tội phạm nhưng nó có điểm khác biệt cơ bản với tội phạm nói chung là
chủ thể thực hiện tội phạm. Tội phạm do người chưa thành niên gây ra thì chủ
thể có phạm vi hẹp hơn, đó là những người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi,
đồng thời tương ứng với độ tuổi là tính chịu trách nhiệm hình sự đối với tội
phạm này cũng khác.
Căn cứ vào Điều 20 của Bộ luật Dân sự quy định: "Người từ đủ 18
tuổi trở lên là người thành niên. Người chưa đủ 18 tuổi là người chưa thành


13

niên"; và quy định của BLHS có thể hiểu: chủ thể của tội phạm do người chưa
thành niên thực hiện là những người từ đủ 14 tuổi nhưng chưa đủ 18 tuổi.
Từ phân tích trên có thể hiểu tội phạm do người chưa thành niên gây ra
như sau: Tội phạm do người chưa thành niên gây ra là những hành vi nguy
hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự do những người chưa
thành niên có đủ năng lực trách nhiệm hình sự, thực hiện một cách cố ý
hoặc vô ý, xâm phạm đến những quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ.
1.1.2. Đặc điểm về tội phạm do người chưa thành niên gây ra
Từ khái niệm trên đã cho chúng ta định hình về độ tuổi của người
chưa thành niên phạm tội, là những người từ đủ 14 tuổi nhưng chưa đủ 18
tuổi. Người chưa thành niên là những người đang ở lứa tuổi phát triển về mọi
mặt. Đây là lứa tuổi chưa có đủ khả năng nhận thức, chưa có đủ những kinh
nghiệm trong cuộc sống, quá trình nhận thức bị hạn chế; chủ quan nông cạn khi
phân tích, đánh giá hay nhìn nhận các sự việc, hiện tượng, dễ bị tác động bởi
các yếu tố của môi trường sống. Mặt khác ở lứa tuổi này các em đang tò mò,
tìm hiểu thế giới xung quanh, ham thích khai thác cái mới lạ; do đó sự tác động
của thế giới khách quan tác động ngược trở lại là điều tất yếu, tác động trực
tiếp đến sự phát triển tâm lý, nhận thức của người chưa thành niên. Vậy việc

chức hoặc có dấu hiệu phạm tội theo phe nhóm (2 người trở lên) và có người
cầm đầu, tổ chức hoặc chỉ huy các nhóm để thực hiện tội phạm. Địa bàn gây
án thường xảy ra phổ biến ở các thành phố, thị xã, thị trấn, nhất là các thành
phố lớn. Ở mỗi địa bàn khác nhau, tội phạm được thực hiện cũng có những
đặc trưng khác nhau, nếu như ở các vùng nông thôn và miền núi, tội phạm
chủ yếu và phổ biến là trộm cắp tài sản, cố ý gây thương tích và một số tội ít
nghiêm trọng khác, thì ở các đô thị, thành phố, ngoài những tội trên, các tội
rất đặc trưng còn là lừa đảo, cướp, cướp giật, gây rối trật tự công cộng và
chống người thi hành công vụ. Khi thực hiện tội phạm thường là ở những chỗ
đông người như các hội hè, các chợ, bến tầu, bến xe, nhà ga, công viên, rạp
hát...Đối tượng xâm hại tập trung chủ yếu vào những đồ vật gọn nhẹ có giá trị


15

cao, sau đến tiền mặt rồi đến sức khỏe và đến tính mạng, danh dự cũng như
những quan hệ khác.
Những thiệt hại của tội phạm do người chưa thành niên gây ra tuy không
lớn so với tội phạm của người lớn, nhưng ảnh hưởng của nó về mặt xã hội thì
không thể lường được, nó làm mất ổn định trật tự xã hội, gây ảnh hưởng xấu đến
cuộc sống yên vui, hạnh phúc của con người. Nhiều vụ phạm tội có sự chỉ huy
của người lớn, hoạt động lưu động, gây án nhanh, tiêu thụ tẩu tán tài sản nhanh
và lẩn trốn gây khó khăn cho công tác điều tra, truy tố và xét xử.
+ Về năng lực chịu trách nhiệm hình sự, người chưa thành niên chỉ được
coi là chủ thể của tội phạm khi người đó có đủ năng lực trách nhiệm hình sự,
nhận thức được hành vi, việc làm của mình, ý thức được việc làm đúng sai đối
với luật pháp hình sự, do vậy năng lực chịu trách nhiệm hình sự phải đạt đến một
độ tuổi nhất định và được pháp luật thừa nhận. Với độ tuổi của tội phạm do
người chưa thành niên gây ra theo quy định của BLHS 1999 quy định là từ đủ 14
tuổi đến dưới 18 tuổi, trong độ tuổi đó lại được chia thành 2 độ tuổi để áp dụng

+ Hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong BLHS.
+ Do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý
hoặc vô ý...
+ Xâm phạm đến những quan hệ xã hội được Luật hình sự nước Cộng
hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam bảo vệ.
- Trách nhiệm pháp lý tội phạm của người chưa thành niên gây ra,
luôn được Nhà nước ta quan tâm bởi đây là lứa tuổi chưa phát triển đầy đủ về
nhận thức và hành vi; chính vì vậy, việc xử lý hành vi phạm tội của người
chưa thành niên được quy định rõ trong BLHS, vừa thể hiện tính nhân đạo
của chế độ xã chủ nghĩa Việt Nam vừa phù hợp với tinh thần công ước của
Liên Hiệp quốc đó là những nguyên tắc sau đây:
+ Việc xử lý người chưa thành niên phạm tội chủ yếu nhằm giáo dục,
giúp đỡ để nhận ra khuyết điểm, sai lầm để kịp thời sửa chữa, phát triển lành


17

mạnh và trở thành công dân có ích cho xã hội. Gia đình, nhà trường và xã hội
có trách nhiệm tham gia tích cực vào thực hiện những biện pháp tư pháp có
tính giáo dục, phòng ngừa người chưa thành niên phạm tội.
+ Người chưa thành niên phạm tội có thể được miễn trách nhiệm hình
sự, nếu người đó phạm tội ít nghiêm trọng hoặc tội nghiêm trọng, gây nguy
hại không lớn, có nhiều tình tiết giảm nhẹ và được gia đình hoặc cơ quan, tổ
chức nhận giám sát, giáo dục.
+ Việc truy cứu trách nhiệm hình sự người chưa thành niên phạm tội
và áp dụng hình phạt đối với họ được thực hiện chỉ trong trường hợp cần thiết
và phải căn cứ vào tính chất của hành vi phạm tội, những đặc điểm về nhân
thân và yêu cầu của việc phòng ngừa tội phạm đó là:
Người chưa thành niên phạm tội có nhân thân xấu.
Tội phạm đã thực hiện có tính chất nghiêm trọng.

ra
1.2.1. Khái niệm phòng ngừa tội phạm do người chưa thành niên gây ra
và vai trò công tác phòng ngừa tội phạm do người chưa thành niên gây ra
* Khái niệm phòng ngừa tội phạm do người chưa thành niên gây ra
Trong nhiều thập kỷ qua nhiệm vụ đấu tranh, chống tội phạm đã được
Đảng và Nhà nước ta quan tâm, chú trọng trong đó nhiệm vụ phòng ngừa tội
phạm được đặt lên hàng đầu, có vị trí hết sức quan trọng trong chương trình
phòng chống tội phạm của quốc gia, do vậy công tác phòng ngừa tội phạm nói
chung và phòng ngừa tội phạm trong lứa tuổi vị thành niên đã được Đảng và
Nhà nước quan tâm ban hành nhiều văn bản chỉ đạo nhằm quản lý nhà nước
về an ninh chính trị - trật tự an toàn xã hội.


19

Khi nghiên cứu về phòng ngừa tội phạm do người chưa thành niên gây
ra cũng phải nhất quán quan điểm tiếp cận lịch sử, duy vật đối với quá trình
phát triển của xã hội. Dựa trên nền tảng của chủ nghĩa duy vật biện chứng và
chủ nghĩa duy vật lịch sử, việc phòng ngừa và khắc phục tình hình tội phạm
phải gắn với các nhiệm vụ biến đổi cách mạng xã hội chủ nghĩa.
Trong Cương lĩnh của Đảng Cộng sản Việt Nam thông qua Đại hội I
năm 1930 đã xác định nhiệm vụ phòng ngừa tội phạm là đưa trở lại cuộc sống
lao động những ai đã xa rời cuộc sống này. Theo phương châm này ở nước ta
đã tiến hành thủ tiêu sự bóc lột người, sự áp bức dân tộc và xã hội, đói khổ,
bần cùng của quần chúng, nạn thất nghiệp, nạn vô văn hóa mù chữ. Đến Đại
hội Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ 8 đã thể hiện một sự quan tâm lớn đến
công tác phòng ngừa tội phạm. Đại hội yêu cầu phải phòng ngừa tội phạm để
không xảy các hiện tượng này. Đại hội đã yêu cầu phải xây dựng chương
trình quốc gia về phòng chống tội phạm.
Theo Từ điển bách khoa CAND Việt Nam, Nhà xuất bản CAND, Hà

gia phòng chống tội phạm của Chính phủ đã chỉ rõ: "Thực tiễn công tác
phòng chống tội phạm trong thời gian qua chỉ ra rằng không phải chỉ bắt giam
nhiều và xử phạt tù với mức án cao, kế cả mức án cao nhất thì tội phạm sẽ
giảm mà phải phát động cho được phong trào quần chúng đấu tranh phòng
chống tội phạm, huy động cho được sức mạnh tổng hợp của các cấp, các
ngành, của toàn xã hội, của từng hộ gia đình, của từng công dân tự giác tham
gia và phải lấy phòng ngừa làm chính, lấy giáo dục cảm hóa lao động cải tạo
làm chính thì mới là nhân tố, giải pháp cơ bản có ý nghĩa quyết định cho sự
thắng lợi trong sự nghiệp đấu tranh phòng chống tội phạm"; Nghị quyết số
40-NQ/TW, ngày 08 tháng 11 năm 2004 của Bộ Chính trị về nâng cao chất
lượng và hiệu quả công tác công an trong tình hình mới cũng đã có quan điểm
chỉ đạo lực lượng Công an nhân dân là "huy động và phát huy sức mạnh tổng
hợp của hệ thống chính trị, sức mạnh của toàn dân, thực hiện nhiệm vụ bảo vệ
an ninh, trật tự....", "Trong đấu tranh chống các thế lực thù địch, các loại tội
phạm, phải chủ động tấn công và tích cực phòng ngừa, không để bị động, bất
ngờ; lấy giữ vững bên trong là chính, kịp thời phát hiện và ngăn chặn những


21

nhân tố có thể dẫn đến những đột biến bất lợi; không để hình thành tổ chức
chính trị phản động, không để xảy ra biến động chính trị - xã hội, bạo loạn";
Nghị quyết số 08 của Ban chấp hành trung VIII khóa IX về chiến lược bảo vệ
Tổ quốc trong tình hình mới đã chỉ đạo "Quán triệt tinh thần cách mạng tiến
công, kết hợp chặt chẽ giữa chủ động tấn công với chủ động phòng ngừa giữa
"xây" và "chống" trong đó lấy phòng ngừa là chính và xây dựng là chính. Từ
ngày thành lập nước và đến nay công tác phòng ngừa tội phạm luôn được
Đảng, Nhà nước quan tâm và luôn xác định là giải pháp cơ bản và hữu hiệu
trong đấu tranh chống tội phạm của lực lượng CAND Việt Nam.
Đối với tội phạm do người chưa thành niên gây ra, thì phòng ngừa xã