SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI:
“SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TRONG DẠY BÀI ÔN TẬP, TỔNG KẾT
LỊCH SỬ LỚP 10, 11 ”

1


A. ĐẶT VẤN ĐỀ:
I. Lí do chọn đề tài:
Trong lý luận cũng như trong thực tiễn, bộ môn Lịch sử giữ vai trò quan trọng đối
với việc giáo dục thế hệ trẻ. Xixerông đã từng nói"Lịch sử là thầy dạy của cuộc sống"
lịch sử là một quá trình diễn biến liên tục. Học lịch sử không phải chỉ để biết quá khứ mà
còn để hiểu hiện tại, đấu tranh trong hiện tại và tiên đoán trong tương lai. Vì vậy từ
những hiểu biết về lịch sử con người có thể vững vàng bước vào tương lai.
Đối với thế hệ học sinh từ những hiểu biết về lịch sử Việt Nam, lịch sử thế giới các
em sẽ hiểu và tự hào về truyền thống dân tộc, có thái độ đúng đắn trong quá trình học tập
và rèn luyện những tư duy phẩm chất tốt đẹp. Biết nắm các sự kiện để phân tích và thấy
được mối liên hệ giữa các sự kiện với nhau, rút ra những bài học quy luật lịch sử.
Hiện nay trong toàn ngành giáo dục đang sôi nổi hưởng ứng phong trào "Đổi mới
phương pháp dạy học lịch sử". Với phương châm "Lấy học sinh làm trung tâm" , "Học
phải đi đôi với hành" . Để làm được điều đó cần thiết phải nghiên cứu để có một giải
pháp nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy hiện nay.
* Về phía giáo viên:
Trước hết một trong những nguyên tắc thành công trong 1 tiết dạy là người giáo
viên phải chú ý tới công tác soạn giáo án. Bởi vì kiến thức trong mỗi giờ lên lớp là một
khâu mắt xích của hệ thống kiến thức mà học sinh cần nắm vững trong toàn bộ thời gian
ngồi trên ghế nhà trường, nó được bắt rễ ngay trong những bài học trước và khai hoa kết
quả trong những bài học sau. Vì lẽ đó đối với người giáo viên thì việc soạn giáo án là một
công việc mang tính chất đặc trưng của nghề nghiệp đòi hỏi một sự nghiêm túc cần thiết.

sử dụng sơ đồ tổng hợp kiến thức. Trong quá trình đó theo đánh giá chủ quan của tôi là
đã thu được những kết quả nhất định, nên mạnh dạn đưa ra trình bày cùng đồng nghiệp
đề tài: Sử dụng sơ đồ trong dạy bài ôn tập, tổng kết lịch sử lớp 10, 11 với mong muốn
được sự đóng góp, xây dựng thêm của những người quan tâm.
II. Phạm vi nghiên cứu:
Đề tài xoay quanh việc nghiên cứu giảng dạy và học tập với “Hệ thống hóa kiến
thức lịch sử bằng sơ đồ”. Đối tượng nghiên cứu mà tôi áp dụng cho đề tài này là các lớp
10A4, 10A5, 11C3 trường THPT Đinh Chương Dương năm học 2012 – 2013.
III. Phương pháp nghiên cứu
Thao giảng, dự giờ đồng nghiệp trao đổi rút kinh nghiệm qua từng tiết dạy.
Nghiên cứu các tài liệu về phương pháp dạy học lịch sử.
Sách giáo khoa, sách bài tập, sách giáo viên lịch sử lớp 10, 11.
Sử dụng các câu hỏi điều tra có thể đáp ứng được đầy đủ các yêu cầu của việc đánh
giá khả năng lĩnh hội kiến thức của học sinh trong việc giảng dạy môn lịch sử lớp 10, 11
B. GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ:
I. Cơ sơ lí luận:
3


Giảng lịch sử là giảng về quá khứ của xã hội loài người, quá khứ của dân tộc, quá
khứ của địa phương. Những quá khứ đó lại có quan hệ mật thiết với hiện tại và tương lai.
Trong bài giảng, bài học lịch sử tư duy, tình cảm của giáo viên và học sinh hướng về
những gì rất gần gũi đó là những con người thật những con người cụ thể chứ không phải
là những con người hư cấu. Trong lịch sử dân tộc địa phương những con người đó là lại
càng gần gũi hơn đó là tổ tiên, ông bà, cha mẹ, anh chị của những người đang giảng dạy
và học tập lịch sử
Để giáo dục tư tưởng chính trị, đạo đức giáo viên bắt đầu từ việc giúp học sinh hiểu
biết cụ thể, nắm được kiến thức lịch sử. Đó là nhiệm vụ giáo dưỡng và giáo dục, đồng chí
Phạm Văn Đồng có viết: “Dạy lịch sử phải dạy như thế nào? Nhất định phải dạy cho học
sinh hiểu biết những sự kiện lịch sử, những qui luật lịch sử qua các thời đại chứ không

học sinh và cả giáo viên. Dung lượng kiến thức có nhiều nội dung mới, các phương tiện
và thiết bị dạy – học còn hạn chế,…gây khó khăn cho giáo viên trong việc lựa chọn
phương pháp dạy học theo hướng đổi mới để giúp các em vừa nắm kiến thức cơ bản vừa
có kĩ năng để vận dụng kiến thức vào thực tiễn cuộc sống.
Hơn nữa một số giáo viên chưa thực sự tâm huyết với tinh thần của công cuộc đổi
mới và còn một bộ phận không nhỏ học sinh còn xem nhẹ bộ môn nên có tư tưởng học để
đối phó.
3. Điều tra cụ thể:
Trong quá trình vừa giảng dạy vừa nghiên cứu đặc điểm tình hình học tập bộ môn
của học sinh vừa tiến hành rút kinh nghiệm qua mỗi tiết dạy.Việc điều tra được thực hiện
thông qua những câu hỏi phát triển tư duy trên lớp, kiểm tra 15 phút, kiểm tra 1 tiết ….
Qua điều tra, đa số học sinh chỉ trả lời những câu hỏi mang tính chất trình bày, còn
những câu hỏi giải thích tại sao, so sánh, đánh giá nhận thức thì trả lời chưa được tốt,
chưa biết vận dụng và liên hệ kiến thức giữa các bài các chương, chưa nắm rõ các sự kiện
lịch sử qua các giai đoạn hay lẫn lộn giữa sự kiện này với sự kiện khác. Cụ thể:
Lớp

Sĩ số Giỏi

Khá

Trung bình

Yếu

Kém

SL

%


15

31.3 07

15

10A5 40

0

0

04

10

15

37.5

13

32.5 08

20

11C3 39

02

tranh ảnh, sơ đồ….
Hạn chế giảng giải, thuyết trình, hạn chế đưa ra những câu hỏi vụn vặt nên tập hợp
các câu hỏi thành gợi ý, hướng giải quyết vấn đề.
Khi học sinh làm việc theo nhóm, giáo viên cần theo dõi, giải đáp ngay các
thắc mắc của học sinh.
Câu hỏi phải đi từ dễ đến khó, nếu đặt câu hỏi khó sẽ làm cho học sinh căng
thẳng. Nếu câu hỏi khó giáo viên nên gợi ý cho học sinh trả lời, không nên cho học sinh
suy nghĩ quá lâu làm không khí lớp nặng nề.
Trong lúc học sinh suy nghĩ trả lời, giáo viên không nên hối thúc học sinh, có thể
nêu gợi ý tạo cho học sinh không khí thoải mái.
3. Một số giải pháp thực tế trong việc hệ thống kiến thức lịch sử bằng sơ đồ
trong dạy các bài ôn tập, sơ kết lịch sử lớp 10, 11:
Chương trình lịch sử lớp 10 gồm 3 phần:
- Phần một: Lịch sử thế giới thời nguyên thuỷ, Cổ đại và Trung đại.
- Phần hai: Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX.
- Phần ba: Lịch sử thế giới cận đại.
Chương trình lịch sử lớp 11 gồm 3 phần:
- Phần một: Lịch sử thế giới cận đại (tiếp theo).
- Phần hai: Lịch sử thế giới hiện đại (phần từ 1917 - 1945).
- Phần ba: lịch sử Việt Nam (1858 - 1918).
Sau mỗi phần học thường có bài ôn tập, sơ kết. Để nắm được kiến thức cơ bản của
các phần đòi hỏi học sinh phải biết và hiểu lịch sử trên cơ sở phát huy tính tích cực, trí
thông minh và sáng tạo. Học sinh phải biết sử dụng kiến thức đã học để tiếp nhận kiến
thức mới, biết quá khứ để tìm hiểu hiện tại. Yêu cầu học sinh phải nắm vững kiến thức cơ
bản, bao gồm những sự kiện, nhân vật lịch sử, không gian, thời gian …
6


Để có được điều đó trong mỗi bài giảng giáo viên cần phải có phương pháp truyền
đạt dễ hiểu, trong đó phương pháp sử dụng sơ đồ trong dạy học một số bài ôn tập, sơ kết,


?

- Tổ chức xã hội?
- Giai cấp cơ bản?
Giáo viên dẫn dắt học sinh tìm hiểu bài theo sơ đồ với các nội dung trên
Sơ đồ chi tiết;
7


Trên cơ sở cấu trúc sơ đồ trên, giáo viên tổ chức học sinh tìm hiểu những đặc điểm cơ
bản của các thời đại qua sơ đồ chi tiết dưới đây:
4 vạn năm trước
Quốc)
thời Nguyên thuỷ

6000 năm trước

năm 221 TCN (ở Trung

thời Cổ đại

thời Trung đại.

Công xã nguyên thuỷ

Chiếm hữu nô lệ

Phong kiến


đến giữa thế kỉ XIX. Thời kì đó gắn liền với quá trình dựng nước và giữ nước của dân tộc
từ những ngày đầu tiên cho đến nhà nước phong kiến khủng hoảng, suy vong. Đồng thời,
quá trình lịch sử đó cũng trải qua các thời kì phát triển khác nhau. Vậy, với tiết học Sơ
kết lịch sử dựng nước và gữa nước của dân tộc trong chặng đường dài này giáo viên cần
biểu diễn trên một sơ đồ để học sinh dễ dàng khái quát lại quá trình lịch sử dân tộc đã
học
Dựa vào bài học sách giáo khoa sơ đồ có thể được khái quát như sau.
Cấu trúc sơ đồ.

8


T.kỉ VII TCN
XIX

đầu t.kỉ X

Thời kì dựng
nước đầu tiên

Gđ đầu của Đại
Việt phong kiến
độc lập

Nội dung chủ yếu?

thế kỉ XVI

Đất nước chia
cắt

Đất nước chia
cắt

Sự ra đời của Thành lập và - Sự chia cắt;
các quốc gia phát triển nhà + Nam Triều
cổ đại;
nước
phong >< Bắc Triều
- Văn Lang – kiến độc lập
+ Đàng trong
Au Lạc
- Triều đại; >

Lịch sử Việt Nam từ năm 1858 đến năm 1918, là thời kì lịch sử gắn liền với quá
trình xâm lược, bình định và khái thác thuộc địa lần thứ nhất của thực dân Pháp ở Việt
Nam. Vì vậy, ta có thể phân thời kì này thành ba giai đoạn nhỏ, qua đó giáo viên có thể tổ
chức học sinh tìm hiểu bài qua từng giai đoạn trên theo một sơ đồ.
Với thời kì lịch sử này giáo viên có thể biểu diễn sơ đồ sau.
Cấu trúc sơ đồ.
1858
Pháp xâm lược
lần I

Nội dung chủ yếu?

1884

1897

K/c chống Pháp

Nội dung chủ yếu?

1918
cuộc khai thác thuộc địa

Nội dung chủ yếu?

Giáo viên dẫn dắt học sinh tìm hiểu bài theo sơ đồ với các nội dung trên
Sơ đồ chi tiết.

10


thác thuộc địa.
- Những chuyển biến về
kinh tế, xã hội Việt Nam
- Phong trào yêu nước và
cách mạng đầu thế kỉ
XX…

…
Giáo viên dẫn dắt học sinh tìm hiểu bài theo sơ đồ với các nội dung trên.
4. Kết quả đạt được:
Tôi đã sử dụng kinh nghiệm này vào các tiết dạy ôn tập, sơ kết trong chương trình
lịch sử lớp 10, 11 và đạt được kết quả khả quan, sử dụng sơ đồ phù hợp trong việc củng
cố kiến thức trong bài hoặc hệ thống kiến thức chương hoặc cả thời kì lịch sử. Học sinh
nắm vững được kiến thức cơ bản, ghi nhớ các sự kiện, hiện tượng lịch sử mà quan trọng
là học sinh hiểu được lịch sử, nắm được bản chất của sự kiện, giúp học sinh tổng hợp,
phân tích, so sánh để tìm ra sự giống nhau và khác nhau về bản chất các sự kiện. Và khi
tiến hành kiểm tra khảo sát bằng câu hỏi ngắn, kết quả đạt được như sau:
Lớp

Sĩ số Giỏi

10A4 48

Khá

Trung bình

Yếu

SL

SL

%
6.3
11


10A5 40

0

0

07

11C3 39

04

10.2 14

17.5 23

57.5

07

17.5 03

7.5

trăn trở của những giáo viên dạy môn lịch sử, chúng tôi luôn mong muốn học sinh của
mình hiểu được nội dung bài, hiểu được lịch sử của dân tộc từ đó các em sẽ cảm thấy yêu
thương gắn bó với quê hương đất nước mình hơn.
Phương pháp dạy học trên đã được áp dụng thực tế ở trường THPT Đinh Chương
Dương. Do có sự chuẩn bị chu đáo, sử dụng các phương pháp phù hợp nên giờ học đã tạo
được sự tập trung chú ý, sự hứng thú học tập và bước đầu phát huy được tính tích cực và
chủ động học tập của học sinh, rèn được kĩ năng tổng hợp, phân tích, so sánh, đồng thời
giúp học sinh nhận thức được một cách sâu sắc về vị trí tầm quan trọng của lịch sử trong
xã hội mà bấy lâu nay hầu như các em chưa mấy quan tâm.
Trên đây là kinh nghiệm nhỏ của bản thân tôi, phần lớn dựa vào tình hình học tập
của học sinh trường THPT Đinh Chương Dương nên khả năng áp dụng thực tiễn không
12


rộng rãi và chắc chắn có nhiều hạn chế, kính mong quí thầy cô đóng góp ý kiến thêm. Tôi
chân thành cảm ơn!
II. Đề xuất:
Hiện nay trong nhà trường đã được cấp nhiều thiết bị dạy học tuy vậy đối với môn
lịch sử thì đồ dùng còn quá ít, vì vậy muốn đạt kết quả cao trong bộ môn này cần có thêm
những yêu cầu sau:
- Cần có thêm các lược đồ, sơ đồ lịch sử phục vụ công tác giảng dạy.
- Cần có đủ tranh ảnh về các di tích lịch sử và di sản văn hóa.
- Nên có những buổi học ngoại khóa, tham quan các di tích, bảo tàng lịch sử.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
- Sách giáo khoa, sách giáo viên, bài tập lịch sử lớp 10, 11 - Nhà xuất bản Giáo dục.
- Tài liệu hội thảo tập huấn : Đổi mới nội dung và phương pháp dạy lịch sử
- Hoạt động dạy học ở trường THPT – Nhà xuất bản Giáo dục.
- Phương pháp dạy học lịch sử của - Nhà xuất bản Giáo dục.
- Giáo dục học (lý luận dạy học tập II) Nhà xuất bản Giáo dục Hà Nội.


2. Đối với giáo viên:

Trang 6

3. Một số giải pháp thực tế trong việc hệ thống kiến thức lịch sử
bằng sơ đồ trong dạy bài ôn tập, tổng kết học lịch sử lớp 10, 11: Trang 7
4. Kết quả đạt được:
IV. Bài học kinh nghiệm:
C. KẾT LUẬN:
I. Kết luận:
II. Đề xuất:
TÀI LIỆU THAM KHẢO

Trang 12
Trang 13
Trang 13
Trang 13
Trang 14
Trang 15

14