ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

MAI THỊ DUNG

GIÁO DỤC GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG
DÂN TỘC TRONG XÂY DỰNG LỐI SỐNG
CHO THẾ HỆ TRẺ VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

HÀ NỘI - 2014


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

MAI THỊ DUNG

GIÁO DỤC GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG
DÂN TỘC TRONG XÂY DỰNG LỐI SỐNG
CHO THẾ HỆ TRẺ VIỆT NAM HIỆN NAY
Chuyên ngành: CNDVBC & CNDVLS
Mã số:
62 22 80 05

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1. PGS. TS. Nguyễn Thế Kiệt
2. TS. Phạm Thế Hùng


Chủ nghĩa xã hội

CTQG:

Chính trị quốc gia

ĐĐTT:

Đạo đức truyền thống

ĐTNCS:

Đoàn Thanh niên cộng sản

GS:

Giáo sư

KHXH:

Khoa học xã hội

KTTT:

Kinh tế thị trường

Nxb:

Nhà xuất bản


Nam hiện nay ............................................................................................. 17
Chƣơng 1. GIÁO DỤC GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG DÂN TỘC TRONG
XÂY DỰNG LỐI SỐNG CHO THẾ HỆ TRẺ VIỆT NAM HIỆN NAY MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN ....................................................................... 21

1.1. Vai trò, nội dung của việc xây dựng lối sống mới cho thế hệ trẻ Việt Nam
hiện nay ..................................................................................................... 21
1.1.1. Khái niệm lối sống, phân biệt lối sống với một số khái niệm liên quan .... 21
1.1.2. Tầm quan trọng, nội dung xây dựng lối sống cho thế hệ trẻ ở Việt
Nam hiện nay ............................................................................................. 28
1.2. Vai trò, nội dung, yêu cầu của giáo dục giá trị đạo đức truyền thống dân tộc
trong xây dựng lối sống cho thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay ....................... 43
1.2.1. Giá trị đạo đức truyền thống, các giá trị đạo đức truyền thống cơ bản
của dân tộc Việt Nam ................................................................................ 43
1.2.2. Vai trò của giáo dục giá trị đạo đức truyền thống dân tộc trong xây
dựng lối sống cho thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay ....................................... 51
1.2.3. Yêu cầu của giáo dục giá trị đạo đức truyền thống dân tộc trong xây
dựng lối sống cho thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay ....................................... 58
Chƣơng 2. GIÁO DỤC GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG DÂN TỘC TRONG
XÂY DỰNG LỐI SỐNG CHO THẾ HỆ TRẺ VIỆT NAM HIỆN NAY THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ............................................. 64

2.1. Một số nhân tố tác động đến việc giáo dục giá trị đạo đức truyền thống dân
tộc nhằm xây dựng lối sống cho thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay ................ 64
2.1.1. Tác động của toàn cầu hóa đến giáo dục giá trị đạo đức truyền thống
dân tộc trong xây dựng lối sống cho thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay .......... 64

1


2.1.2. Tác động của kinh tế thị trường đến giáo dục giá trị đạo đức truyền
thống dân tộc trong xây dựng lối sống cho thế hệ trẻ Việt Nam hiện

HIỆN NAY ................................................................................................ 108

2


3.1. Phương hướng ...................................................................................................... 108
3.1.1. Bảo đảm thống nhất giữa kế thừa và đổi mới trong giáo dục giá trị
đạo đức truyền thống dân tộc nhằm xây dựng lối sống cho thế hệ trẻ
Việt Nam hiện nay ................................................................................... 108
3.1.2. Giáo dục giá trị đạo đức truyền thống dân tộc trong xây dựng lối sống
cho thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay gắn liền với thực hiện chiến lược
phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng nền văn hoá mới, con người mới .. 112
3.2. Một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục giá trị đạo đức
truyền thống dân tộc trong xây dựng lối sống cho thế hệ trẻ Việt
Nam hiện nay ........................................................................................... 116
3.2.1. Nâng cao nhận thức, năng lực và phẩm chất của các chủ thể giáo dục
trong việc giáo dục giá trị đạo đức truyền thống dân tộc nhằm xây
dựng lối sống cho thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay ..................................... 116
3.2.2. Đổi mới nội dung, phương pháp và hình thức giáo dục giá trị đạo đức
truyền thống dân tộc trong xây dựng lối sống cho thế hệ trẻ hiện nay.
Đẩy mạnh việc học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh .. 120
3.2.3. Hoàn thiện hệ thống chính sách và pháp luật nhằm đẩy mạnh việc cải
tạo các phong tục, tập quán lạc hậu; đẩy mạnh đấu tranh chống tham
nhũng, tiêu cực, tạo môi trường thuận lợi trong giáo dục giá trị đạo
đức truyền thống dân tộc cho thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay ................... 125
3.2.4. Kết hợp gia đình, nhà trường và xã hội, đẩy mạnh xu hướng xã hội
hóa công tác chăm sóc giáo dục thế hệ trẻ nhất là giáo dục các giá trị
đạo đức, lối sống, nhân cách ................................................................... 130
3.2.5. Nâng cao tính tự giác học tập, phát huy các giá trị đạo đức truyền
thống dân tộc trong xây dựng lối sống cho thế hệ trẻ Việt Nam hiện

triển kinh tế và hiện đại hóa xã hội rất cần đến sức mạnh của kinh tế, nhưng xét đến
cùng kinh tế không phải là cứu cánh, không có mục đích tự thân. Không xây dựng
được nền tảng tinh thần, lối sống, đời sống tinh thần lành mạnh, xã hội không thể
phát triển bền vững, cuộc sống của từng cá nhân và cả cộng đồng không thể bình
yên, thế hệ trẻ không thể lập thân lập nghiệp một cách lành mạnh và tìm thấy triển
vọng trong cuộc sống. Càng hướng tới văn minh và hiện đại, xã hội càng phải chú
trọng những đảm bảo đạo đức và văn hóa lao động lối sống trong phát triển.

4


Vì thế, nhận thức đúng đắn về khái niệm lối sống và định hướng xây dựng
lối sống mới cho thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay là yêu cầu hết sức cấp bách. Trong
các nhân tố ảnh hưởng đến việc xây dựng lối sống cho thế hệ trẻ thì giáo dục giá trị
đạo đức truyền thống dân tộc có vai trò quan trọng.
Giáo dục giá trị đạo đức truyền thống dân tộc cho thế hệ trẻ là hoạt động
nhằm tác động một cách có hệ thống các truyền thống tốt đẹp của dân tộc đến sự
phát triển tinh thần và thể chất của thế hệ trẻ để họ có định hướng đúng đắn trong
quá trình phát triển và hoàn thiện nhân cách.
Việc giáo dục giá trị đạo đức truyền thống như thế nào để xây dựng lối sống
cho thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay vừa kế thừa giá trị truyền thống tốt đẹp của dân
tộc, vừa tiếp thu tinh hoa nhân loại là việc làm khó khăn, phức tạp. Đến nay, đã có
một số công trình nghiên cứu ở các góc độ khác nhau, tuy nhiên, do tính phức tạp của
đối tượng và mục tiêu của vấn đề, nên đòi hỏi cần phải tiếp tục nghiên cứu thêm, có
tính hệ thống để có phương hướng và giải pháp đúng đắn trong việc xây dựng lối
sống cho thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay. Đề tài: “Giáo dục giá trị đạo đức truyền thống
dân tộc trong xây dựng lối sống cho thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay” nhằm phục vụ
mục tiêu trên.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1. Mục đích

tuổi, nhưng luận án chỉ giới hạn nghiên cứu chủ yếu ở nhóm thanh niên (từ 16 đến
30 theo quy định của Luật Thanh niên năm 2005).
4. Cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu
4.1. Cơ sở lý luận
Luận án chủ yếu dựa trên các quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng
Hồ Chí Minh; đường lối, chính sách của Đảng Cộng sản Việt Nam về lối sống, xây
dựng lối sống cho thế hệ trẻ, giáo dục giá trị đạo đức dân tộc, luận án có kế thừa các
thành tựu của một số công trình có liên quan đến đề tài.
4.2. Phương pháp nghiên cứu
Tác giả luận án sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và
chủ nghĩa duy vật lịch sử, các phương pháp phân tích và tổng hợp, sự thống nhất giữa
lịch sử và lô gích. Ngoài ra, tác giả luận án còn sử dụng phương pháp hệ thống, khái
quát hóa và một số phương pháp khác để tìm hiểu về thực trạng giáo dục giá trị đạo
đức truyền thống dân tộc trong xây dựng lối sống cho thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay.
5. Đóng góp mới của luận án
- Luận án làm rõ vai trò và lượng hóa nội dung giáo dục giá trị đạo đức
truyền thống trong xây dựng lối sống cho thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay.

6


- Làm rõ thực trạng của việc giáo dục giá trị đạo đức truyền thống trong xây
dựng lối sống cho thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay.
- Đưa ra được phương hướng và một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao
hiệu quả giáo dục giá trị đạo đức truyền thống trong xây dựng lối sống cho thế hệ
trẻ Việt Nam hiện nay.
6. Bố cục của luận án
Ngoài phần mở đầu, tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề
tài, kết luận, các công trình nghiên cứu của tác giả và danh mục tài liệu tham khảo,
luận án gồm 3 chương, 7 tiết:

trường duy vật biện chứng, các ông đã gạt bỏ những nội dung mang tính duy tâm,
tôn giáo và đem lại cho chúng những nội dung mới, đặt nền móng cho nền đạo đức
mới - đạo đức cộng sản. V.I.Lênin cũng nhận thức rõ quy luật kế thừa của đạo đức
và khẳng định: “Văn hóa vô sản không bỗng nhiên mà có, nó không phải do những
chuyên gia về văn hóa về văn hóa vô sản sáng tạo ra. Đó hoàn toàn là điều ngu
ngốc. Văn hóa vô sản phải là sự phát triển hợp quy luật của tổng số những kiến thức
mà loài người tích lũy được dưới ách thống trị của xã hội tư sản, xã hội của bọn địa
chủ và xã hội của bọn quan liêu” [62, tr. 361]. Bàn về công tác giáo dục đạo đức, ý
thức trách nhiệm cho thanh niên, V.I.Lênin cho rằng: “Việc giáo dục thanh niên
không phải là nói cho họ nghe những bài diễn văn êm dịu hay là những phép tắc đạo
đức; không phải cái đó là giáo dục. Khi người ta thấy được cha mẹ mình sống dưới
ách của bọn địa chủ và bọn tư sản như thế nào, khi chính người ta chịu chung nỗi
khổ đau với những người mở đầu cuộc chiến đấu với bọn bóc lột, khi người ta thấy
8


rằng muốn tiếp tục chiến đấu thì phải hy sinh to lớn như thế nào để bảo vệ những
thắng lợi mà cha, anh đã giành được và thấy rõ bọn địa chủ và bọn tư sản là những
kẻ hung tợn như thế nào thì khi đó người ta tự rèn luyện mình trong hoàn cảnh này
để trở thành những người cộng sản” [59, tr. 351-357].
Tư tưởng về đạo đức của các nhà kinh điển mác xít cũng được quán triệt sâu
sắc. Cụ thể là, trong tác phẩm “Nguyên lý đạo đức cộng sản” A.Siskin tiếp tục làm
sáng tỏ nguồn gốc của đạo đức và khẳng định đạo đức là một hình thái ý thức xã
hội: “Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội, nói đến đạo đức là nói đến những lề
thói và tập tục biểu hiện mối quan hệ nhất định giữa người với người trong giao
dịch với nhau hàng ngày” [96, tr. 4]. Trong tác phẩm này, ông còn cho rằng: “Thế
giới quan của chủ nghĩa Mác-Lênin là cơ sở khoa học của đạo đức cộng sản” [96, tr.
66]. Cuốn “Đạo đức học - thử trình bày một hệ thống đạo đức học mácxít” của
G.Bandzeladze đã làm sáng tỏ nhiều hiện tượng đạo đức và vai trò của đạo đức. Tác
giả cho rằng, đạo đức bắt nguồn từ chỗ con người quan hệ với người khác cũng như

luận: “Đạo đức là một hệ thống các chuẩn mực xã hội, quy định, điều chỉnh sự giao
tiếp và hành vi xử sự của con người trong quan hệ xã hội, nhằm đảm bảo sự thống
nhất lợi ích của cá nhân, tập thể và cộng đồng” [47, tr. 112].
Trên các tạp chí chuyên ngành, các bài viết cũng phân tích sâu sắc các khía
cạnh của đạo đức, đạo đức cách mạng. Trong bài “Quan niệm mác xít về thiện và
ác” của Vũ Văn Thuấn, tạp chí Nghiên cứu lý luận số 1, 1997, tác giả làm rõ hơn
quan niệm của C.Mác và Ph.Ăngghen về các phạm trù đạo đức thiện, ác cơ bản;
khẳng định “Theo C.Mác và Ph.Ăgghen, thiện và ác là khái niệm đối lập nhau, hoàn
toàn thuộc về lĩnh vực đạo đức, do hình thái ý thức xã hội và tồn tại xã hội quyết
định. Cho nên, muốn tìm hiểu và đánh giá đúng đắn về thiện và ác, không thể chỉ
dừng lại ở chỗ giải thích nội dung của khái niệm, mà phải đi sâu tìm hiểu nguyên
nhân đích thực của nó là tồn tại xã hội, nghĩa là ở trong phương thức sản xuất của
xã hội chứ không phải ở bên ngoài xã hội hay ở trong đời sống tinh thần thuần túy
của xã hội” [105, tr. 37]. Bài viết “Giá trị đạo đức trong xã hội ta ngày nay” của tác
giả Vũ Khiêu, 1993, Tạp chí Triết học số 2, đã khẳng định: “Giá trị đạo đức của
chúng ta phải là sự thống nhất chặt chẽ giữa động cơ và hiệu quả, phải là sản phẩm
cao nhất của lòng trung thành vô hạn với Tổ quốc, với chủ nghĩa xã hội (CNXH) và
của tinh thần quyết tâm hoàn thành nhiệm vụ, đó là: Giá trị đạo đức là những hành vi
được con người lựa chọn và đánh giá như việc làm có ý nghĩa tích cực đối với đời
sống xã hội… Giá trị đạo đức vì thế có tính chất thiết yếu đối với đời sống xã hội. Bài
“V.I.Lênin bàn về đạo đức cách mạng” của Trần Ngọc Linh (Tạp chí Khoa học
chính trị, số 4/2005) phân tích quan niệm của V.I.Lênin về bản chất đạo đức cách
10


mạng, Theo V.I.Lênin những biểu hiện của đạo đức cách mạng như: tinh thần giác
ngộ cách mạng cao, lòng trung thành cao độ với lý tưởng, suốt đời phấn đấu cho lý
tưởng cách mạng, sẵn sàng hy sinh lợi ích của bản thân, thậm chí cả tính mạng vì sự
nghiệp cách mạng và biến lý tưởng thành hiện thực, kỷ luật cách mạng… Qua đó
tác giả đề cập những quan niệm của V.I.Lênin về xây dựng đạo đức cách mạng,

đức truyền thống, xây dựng đạo đức, lối sống cho thế hệ trẻ
Về đạo đức truyền thống, giáo dục giá trị ĐĐTT có nhiều tác giả với các
công trình nghiên cứu: đó là, “Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam”
của giáo sư (GS) Trần Văn Giàu, Nxb KHXH, Hà Nội, 1980 đã phân tích một cách
sâu sắc về các giá trị tinh thần truyền thống của người Việt Nam. Đặc biệt, dưới góc
độ sử học và đạo đức học, ông đã phân tích sự vận động của những giá trị tinh thần
truyền thông qua những giai đoạn của lịch sử Việt Nam; “Truyền thống dân tộc
trong công cuộc đổi mới và hiện đại hóa đất nước Việt Nam” của GS. Phan Huy Lê,
đề tài KX 07- 02, Hà Nội, 1995; “Đạo đức học - mỹ học và đời sống văn hóa nghệ
thuật” của GS Đỗ Huy, Nxb KHXH, Hà Nội 2002 bàn về “cái truyền thống và cái
hiện đại trong sự nghiệp xây dựng nền văn hóa mới ở nước ta từ góc nhìn đạo đức
học”; “các giá trị ĐĐTT ở nước ta và sự chuyển biến của chúng sang hiện đại”, đã
khẳng định: “Bảng giá trị Việt Nam đang quá độ rất mạnh mẽ với mục tiêu kết hợp
được các giá trị truyền thống với các giá trị hiện đại, kết hợp các giá trị dân tộc với
các giá trị quốc tế, kết hợp các giá trị dân tộc với các giá trị sắc tộc, các giá trị cá
nhân với các giá trị cộng đồng… Hiện nay trong xã hội đang thiết lập một hệ thống
giá trị mà ở đó cái lợi phải thống nhất cái đúng, cái tốt và cái đẹp” [45, tr. 40]; “Văn
hóa đạo đức ở nước ta hiện nay vấn đề và giải pháp” của tác giả Lê Quý Đức và
Hoàng Chí Bảo (Nxb Văn hóa - Thông tin và Viện Văn hóa, 2007) góp phần làm
sáng tỏ những vấn đề lý luận chung về văn hóa đạo đức, phân tích thực trạng văn
hóa đạo đức ở nước ta, đặc biệt là những biến đổi trong các giá trị chuẩn mực văn
hóa đạo đức và đi đến khẳng định: “Ngày nay hệ giá trị đạo đức dân tộc đang chịu
sự tác động của nhiều yếu tố kinh tế, xã hội mà chủ yếu là việc xây dựng nền KTTT
định hướng XHCN, việc mở cửa hội nhập trong xu thế toàn cầu hóa… Các giá trị,
chuẩn mực đạo đức truyền thống tất yếu cũng biến đổi theo xu hướng tích cực và
tiêu cực, tạo nên những mảng sáng, tối của đời sống tinh thần đạo đức tinh thần hiện
nay” [37, tr. 85]; Phó giáo sư (PGS), tiến sĩ (TS) Nguyễn Thế Kiệt có các bài viết:
“Từ đạo đức truyền thống đến đạo đức cách mạng Hồ Chí Minh”, Tạp chí Nghiên
cứu lý luận số 7, 2006; “Quan hệ đạo đức và kinh tế trong việc định hướng các giá
trị đạo đức hiện nay”, Tạp chí Triết học, số 6,1996; Trong cuốn “Triết học với đổi

thanh, thiếu niên thoái hóa biến chất, phai nhạt lý tưởng cách mạng, từ đó các tác
giả rất quan tâm đến việc giáo dục và phát huy giá trị ĐĐTT dân tộc cho nhân dân,
nhất là thế hệ trẻ hiện nay.
Đáng chú ý là các công trình nghiên cứu của tập thể các nhà khoa học như:
“Sự biến đổi của thang giá trị đạo đức trong nền KTTT với việc xây dựng đạo đức
mới cho đội ngũ cán bộ quản lý ở nước ta hiện nay” do PGS.TS. Nguyễn Chí Mỳ
(chủ biên) và sự tham gia của nhiều nhà khoa học, Nxb CTQG, Hà Nội, 1999 đã gợi
mở một số vấn đề đạo đức mới, luận giải sự biến đổi thang giá trị đạo đức trong cơ
chế thị trường, từ đó các tác giả đề xuất phương hướng và những giải pháp hình
13


thành thang giá trị đạo đức mới, xây dựng đạo đức mới cho cán bộ quản lý trong
nền KTTT định hướng XHCN… Một số luận án nghiên cứu về giá trị ĐĐTT dân
tộc, sự tác động của đạo đức truyền thống đến đạo đức, nhân cách con người Việt
Nam thời kỳ đổi mới như: “Giáo dục đạo đức với sự hình thành và phát triển nhân
cách sinh viên Việt Nam trong giai đọan hiện nay”, luận án tiến sĩ triết học của Trần
Sỹ Phán, Học viện CTQG Hồ Chí Minh, Hà Nội, 1999; “Kế thừa và đổi mới các giá
trị đạo đức truyền thống trong quá trình chuyển sang nền KTTT ở Việt Nam hiện
nay”, luận án tiến sỹ triết học của Nguyễn Văn Lý, Học viện CTQG Hồ Chí Minh,
Hà Nội, 2000 đã phân tích những mặt tích cực và hạn chế trong ĐĐTT dân tộc, các
tác giả đã xác định rõ những nội dung cần kế thừa đổi mới, bên cạnh đó chỉ ra
những thiếu hụt cần bổ sung trong các giá trị ĐĐTT nhằm phát huy vai trò của đạo
đức, nhất là đạo đức truyền thống trong đời sống xã hội hiện nay, từ đó đề xuất
những phương hướng và giải pháp cơ bản đảm bảo kế thừa và đổi mới các giá trị
ĐĐTT trong quá trình chuyển sang KTTT ở Việt Nam; “Giáo dục đạo đức cho
thanh niên, học sinh theo tư tưởng Hồ Chí Minh ở nước ta hiện nay”, luận án tiến sỹ
triết học của Trần Minh Đoàn, học viện CTQG, Hà Nội, 2002; “Giá trị ĐĐTT trong
việc giáo dục đạo đức cho sinh viên công an nhân dân Việt Nam hiện nay”, Phạm
Bá Lượng, Luận án tiến sĩ Triết học, Học viện Chính trị - Hành chính Quốc gia Hồ

trị đạo đức truyền thống tốt đẹp của dân tộc ta biểu hiện ở sự nhiệt tình, hăng say
trong lao động sản xuất, yêu quê hương đất nước… giá trị đạo đức truyền thống đó
quy định ý thức đạo đức của cả cộng đồng người Việt Nam và đa phần là phù hợp
với đạo đức toàn nhân loại. Do vậy, theo tác giả, trong nền KTTT phải đảm bảo việc
duy trì các giá trị ĐĐTT tốt đẹp của dân tộc, giữ gìn phong hóa khỏi sự suy đồi do
nền kinh tế phát sinh, như chạy theo lợi nhuận mà bất chấp nhân tính, chà đạp lên cái
phổ biến nhân loại trong đạo đức.
Ngày 18 tháng 10 năm 1996, Bộ giáo dục và đạo tạo (BGD&ĐT) đã tổ chức
hội thảo khoa học “Định hướng giáo dục đạo đức trong các trường đại học”, các
tham luận nêu rõ sự cần thiết phải có định hướng giáo dục đạo đức cho thanh niên,
sinh viên trong điều kiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH) đất nước,
phát triển KTTT và hội nhập quốc tế hiện nay. Các tác giả đề xuất giải pháp nhằm
giữ vững bản săc văn hóa, giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc trong giáo dục
đạo đức cho thế hệ trẻ. Ngày 14, 15 tháng 5 năm 2001, tại Hà Nội đã diễn ra cuộc
hội thảo khoa học “Giá trị truyền thống và những thách thức của toàn cầu hóa”, do
Viện Triết học Việt Nam và Hội đồng nghiên cứu triết học và giá trị Mỹ phối hợp tổ
chức. Các tham luận của đông đảo các nhà khoa học, quản lý trong và ngoài nước
cùng đưa ra tiếng nói chung là làm thế nào để trong mọi hoàn cảnh chúng ta vừa giữ
được bản sắc văn hóa vừa phát huy được giá trị truyền thống của mỗi dân tộc; vừa
bảo tồn các giá trị văn hóa, vừa tiếp thu, kế thừa những tinh hoa của nền văn hóa
nhân loại. Tháng 8 năm 2004, Viện KHXH Việt Nam công bố kết quả nghiên cứu
15


đề tài: “Đạo đức xã hội nước ta hiện nay - vấn đề và giải pháp” do GS. Viện sĩ (VS)
Nguyễn Duy Quý làm chủ nhiệm cùng với sự tham gia của các nhà khoa học:
GS.TS.Nguyễn Trọng Chuẩn, GS.TS Hoàng Chí Bảo, GS Nguyễn Đức Bình, GS.
Vũ Khiêu, PGS.TS Nguyễn Văn Phúc… Từ việc phân tích hiện thực cuộc sống
trong điều kiện KTTT định hướng XHCN, công trình đã phác họa khá trung thực và
toàn cảnh đạo đức xã hội ta hiện nay cả mặt tích cực và tiêu cực với những số liệu

Ở Việt Nam, bước vào thời kỳ đổi mới, Đảng ta luôn xác định thanh niên là vấn
đề sống còn, quyết định sự thành bại của công cuộc xây dựng CNXH. Trường Cán bộ
thanh thiếu niên Trung ương - Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam giới thiệu cuốn
sách “Vấn đề thanh niên nhìn nhận và dự báo”, Nxb Thanh niên, tập 1 (1992), tập 2
(1996) làm rõ những vấn đề quan trọng liên quan đến thanh niên như: phạm trù thanh
niên, thanh niên với sự nghiệp CNH, HĐH đất nước… KTTT đã tác động đến đạo đức
xã hội theo cả chiều hướng tích cực và tiêu cực, trong đó có thế hệ trẻ. Những biểu hiện
của đời sống đạo đức thế hệ trẻ rất phong phú, phức tạp. Có nhiều cách tiếp cận khác
nhau về vấn đề này. “Đạo đức học sinh - sinh viên ở nước ta: Thực trạng và giải pháp
giáo dục” của tác giả Phạm Kim Anh đăng trên tạp chí dạy và học ngày nay, số 9- 2008
nhận định: Vấn đề đạo đức và giáo dục đạo đức cho học sinh - sinh viên ở nước ta mấy
năm gần đây trở thành điểm nóng không chỉ của ngành giáo dục mà còn là của toàn xã
hội… Có thể nói, bên cạnh số ít em vẫn giữ được lòng hiếu thảo với cha mẹ, vượt lên
khó khăn, sống có mục đích, có hoài bão, thì phần lớn thế hệ trẻ hôm nay không xác
định được mục đích cần làm, nhầm lẫn các giá trị trong cuộc sống, sống thực dụng,
buông thả, phóng đãng, ích kỷ, lạnh lùng, vô cảm, thiếu trách nhiệm” [1, tr. 4]. Tác giả
Phạm Thái Bình với bài “Nâng cao hiệu quả công tác giáo dục đạo đức trong các
trường Công an nhân dân trên nền tảng tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh”, Tạp chí Công
an nhân dân, số 1, 2009 cho rằng, bên cạnh những thành tựu đạt được thời kỳ đổi mới
thì vấn đề suy thoái đạo đức là rất nghiêm trọng, đáng báo động, đòi hỏi phải đổi mới
nhận thức và nâng cao hơn nữa hiệu quả công tác giáo dục đạo đức truyền thống dân
tộc cho thanh niên, sinh viên, kết hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và xã hội
trong giáo dục đạo đức cho sinh viên Công an nhân dân.
3. Các công trình đề cập đến vấn đề lối sống, xây dựng lối sống, kế thừa
các giá trị truyền thống dân tộc trong xây dựng lối sống cho thế hệ trẻ Việt
Nam hiện nay
Vấn đề lối sống cũng được nhiều tác giả nghiên cứu ở nhiều khía cạnh với
những cách tiếp cận khác nhau. Đặc biệt, từ khi nước ta bắt đầu công cuộc đổi mới
thì vấn đề xây dựng lối sống cho thanh niên nói chung, học sinh, sinh viên nói riêng
càng được quan tâm nghiên cứu hơn bao giờ hết. Có thể nêu ra một số công trình

chuẩn giá trị xã hội cũng như mối quan hệ giữa chúng với phát triển văn hóa và con
người. Bên cạnh đó nhóm tác giả còn phân tích những ảnh hưởng của các nhân tố
kinh tế, chính trị, xã hội đến lối sống và việc kế thừa, phát huy nếp sống, đạo đức,
chuẩn giá trị xã hội truyền thống và cách mạng, những kinh nghiệm, bài học xây
dựng, phương hướng, quan điểm và giải pháp XDLS, đạo đức, chuẩn giá trị xã hội.
“Xây dựng tư tưởng, đạo đức, lối sống và đời sống văn hóa ở thủ đô Hà Nội trong
thời kỳ đẩy mạnh CNH, HĐH đất nước” do TS. Nguyễn Viết Chức (chủ biên), Nxb
Văn hóa - Thông tin, Hà Nội, 2001 bao gồm nhiều bài viết của các nhà nghiên cứu,
18


quản lý văn hóa đã đề cập ở những mức độ khác nhau về tầm quan trọng và sự cần
thiết của việc xây dựng tư tưởng, đạo đức, lối sống và đời sống văn hóa ở thủ đô Hà
Nội. “Xây dựng môi trường văn hóa ở nước ta hiện nay từ góc nhìn giá trị học” của
GS.TS Đỗ Huy, Viện Văn hóa và Nxb Văn hóa - Thông tin xuất bản, Hà Nội, 2001
đã trình bày khá chi tiết vấn đề xây dựng lối sống dân tộc - hiện đại trong môi
trường văn hóa chung của CNXH ở nước ta hiện nay. Cuốn sách “Bản sắc văn hóa
trong lối sống hiện đại” của PGS, TS Lê Như Hoa, Nxb Văn hóa - Thông tin, Hà
Nội, 2003 đã tiếp cận vấn đề nếp sống, lối sống, lối sống đô thị, lối sống gia đình
trong giai đoạn hiện nay. Với cách tiếp cận này, trong cuốn “Văn hóa và lối sống”,
Nxb Thanh Niên, Thành phố Hồ Chí Minh, 2000, GS. Thanh Lê lại xem xét vấn đề
lối sống như một bộ phận của văn hóa, từ đây tác giả đề cập việc XDLS mới XHCN
trong giai đoạn hiện nay. Nguyễn Khoa Điềm (chủ biên) và tập thể tác giả thực hiện
đề tài khoa học cấp Nhà nước KHXH 04-02: “Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên
tiến đậm đà bản sắc dân tộc”, Nxb CTQG, Hà Nội, 2001; Đề tài khoa học cấp Nhà
nước KHXH 04 “Về phát triển văn hóa và xây dựng con người thời kỳ CNH, HĐH”
của Phạm Minh Hạc và Nguyễn Khoa Điềm (đồng chủ biên) cùng tập thể tác giả,
Nxb CTQG, Hà Nội, 2002, các tác giả đã khảo sát thực trạng văn hóa, đạo đức lối
sống, đặc biệt là của thanh niên. Từ đó đề xuất một số giải pháp để xây dựng nền văn
hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc và XDLS trong thời kỳ CNH, HĐH

nước ta hiện nay. “Ảnh hưởng của nền KTTT đến việc XDLS ở nước ta hiện nay”,
Tạp chí Cộng sản, số 10, tháng 5/2006 của tác giả Võ Văn Thắng đã chỉ ra những
ảnh hưởng tích cực và tiêu cực của KTTT đến đời sống xã hội và việc XDLS ở
nước ta, từ đó đặt ra vấn đề phải hình thành lối sống mới thích ứng với nhu cầu đời
sống hiện thực để duy trì và thúc đẩy sự ổn định xã hội, vừa mang đậm bản sắc dân
tộc, vừa mang tính nhân loại phổ quát.
Qua việc khảo sát các công trình nghiên cứu trên cho thấy các công trình đã
có nhiều đóng góp trong việc làm sáng tỏ những vấn đề ĐĐTT, vai trò của nó trong
việc xây dựng bản lĩnh con người Việt Nam trong quá trình hội nhập quốc tế hiện
nay và XDLS của học sinh, sinh viên. Các tác giả đã bước đầu nghiên cứu, đánh giá
thực trạng và đề xuất những giải pháp nhằm nâng cao chất luợng, hiệu quả công tác
giáo dục giá trị Đ ĐTT dân tộc, XDLS nói chung. Tuy nhiên, trước những biến
động phức tạp của đời sống kinh tế - xã hội hiện nay, vấn đề giáo dục các giá trị
ĐĐTT trong việc XDLS cho thế hệ trẻ Việt Nam - những con người giữ vận mệnh
đất nước trong tương lai vẫn chưa có công trình nào nghiên cứu một cách có hệ
thống dưới góc độ triết học. Vì thế, đòi hỏi vấn đề này phải được tiếp tục đi sâu
nghiên cứu thêm. Cho nên, tôi chọn đề tài: “Giáo dục giá trị đạo đức truyền thống
dân tộc trong xây dựng lối sống cho thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay” làm đề tài luận
án tiến sĩ Triết học của mình.

20


Chƣơng 1
GIÁO DỤC GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG DÂN TỘC
TRONG XÂY DỰNG LỐI SỐNG CHO THẾ HỆ TRẺ VIỆT NAM HIỆN NAY MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN

1.1. Vai trò, nội dung của việc xây dựng lối sống mới cho thế hệ trẻ Việt
Nam hiện nay
1.1.1. Khái niệm lối sống, phân biệt lối sống với một số khái niệm liên quan