XÂY DỰNG KINH TẾ NHÀ NƯỚC VỮNG MẠNH - NHÂN TỐ ĐẢM
BẢO GIỮ VỮNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA TRONG PHÁT
TRIỂN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG Ở NƯỚC TA HIỆN NAY
Giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa là nguyên tắc cơ bản chỉ đạo sự
nghiệp đổi mới, là sự kiên định mục tiêu độc lập dân tộc gắn liền với chủ
nghĩa xã hội, là sự khẳng định dứt khoát đi theo con đường tiến lên chủ
nghĩa xã hội chứ không lựa chọn con đường phát triển tư bản chủ nghĩa hay
con đường thứ ba nào khác
Xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là mô hình
phát triển kinh tế tổng quát của nước ta hiện nay. Đây là quá trình nhận thức,
hoàn thiện tư duy lý luận và tổng kết thực tiễn của Đảng để thấy rõ hơn về
sự tất yếu khách quan, những nội dung và đặc trưng cơ bản, những việc cần
thực hiện để đẩy mạnh phát triển kinh tế ở nước ta. Phát triển nền kinh tế thị
trường định hướng XHCN. Ðây là một đột phá lý luận rất sáng tạo của Ðảng
ta. Kinh tế thị trường định hướng XHCN là mô hình kinh tế tổng quát trong
suốt thời kỳ quá độ lên CNXH ở Việt Nam
Chỉ có phát triển kinh tế thị trường mới làm cho nền kinh tế nước ta phát
triển năng động. Phát triển nền kinh tế thị trường là phù hợp với sự phát
triển của lực lượng sản xuất xã hội. Như vậy, phát triển kinh tế thị trường
đối với nước ta là một tất yếu kinh tế, một nhiệm vụ kinh tế cấp bách để
chuyển nền kinh tế lạc hậu thành nền kinh tế hiện đại, hội nhập vào sự phân
công lao động quốc tế. Đó là con đường đúng đắn để phát triển lực lượng
sản xuất, khai thác có hiệu quả mọi tiềm năng của đất nước để thực hiện
nhiệm vụ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Kinh tế hàng hóa, kinh tế
thị trường không đối lập với các nhiệm vụ kinh tế - xã hội của thời kỳ quá độ


lên chủ nghĩa xã hội mà trái lại thúc đẩy các nhiệm vụ đó phát triển mạnh
mẽ hơn.
Thực tiễn những năm đổi mới chỉ ra rằng, việc chuyển sang mô hình kinh tế
thị trường của Đảng ta là hoàn toàn đúng đắn. Nhờ mô hình kinh tế đó,

huy động.
Chính sách đối với phát triển các thành phần kinh tế là một bộ phận trong
chiến lược phát triển kinh tế – xã hội của Đảng và Nhà nước ta. Từ chỗ
không thừa nhận kinh tế tư nhân đến chỗ thừa nhận nó; từ chỗ thừa nhận
kinh doanh nhỏ ở một số ngành nghề, đến chỗ không hạn chế về quy mô và
lĩnh vực mà luật pháp không cấm. Từ chỗ cho làm, đến chỗ được làm, mỗi
lần thay đổi tư duy như vậy là một lần nhận thức của chúng ta được mở
rộng, sâu thêm và kinh tế tư nhân cùng các thành phần kinh tế phát triển.
Những biến đổi như vậy đã thúc đẩy các thành phần kinh tế đóng góp quan
trọng vào tăng trưởng kinh tế, giải quyết việc làm tạo cơ hội cho những chủ
thể kinh tế, các doanh nhân mới năng động, sáng tạo, dám nghĩ dám làm,
dám chịu trách nhiệm với mình và với đất nước.
Đất nước ta đang trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, việc xác định và
phát triển các loại hình sở hữu, phân định các thành phần kinh tế là cần thiết,
hợp quy luật làm cơ sở cho việc hoạch định chính sách phát triển kinh tế nói
chung và tạo điều kiện cho từng thành phần kinh tế nói riêng phát triển, phát
huy được mọi nguồn sức mạnh, giải phóng mọi năng lực sản xuất, hỗ trợ
thúc đẩy, cạnh tranh lẫn nhau làm cho nền kinh tế của đất nước thực sự năng
động phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa.
Kinh tế nhà nước là thành phần kinh tế bao gồm các doanh nghiệp nhà nước,
các tài nguyên quốc gia và các tài sản sở hữu nhà nước như hầm mỏ, đất đai,
rừng, biển, ngân sách, các quỹ dự trữ ngân hàng nhà nước, hệ thống bảo
hiểm, kết cấu hạ tầng kinh tế – xã hội, phần vốn nhà nước góp vào các
doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác…
Đại hội VIII của Đảng, chỉ rõ, vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước thể hiện
ở "làm đòn bẩy mạnh tăng trưởng kinh tế và giải quyết những vấn đề xã hội,
mở đường, hướng dẫn, hỗ trợ các thành phần kinh tế khác cùng phát triển,
làm lực lượng vật chất để Nhà nước thực hiện chức năng điều tiết và quản lý
vĩ mô, tạo nền tảng cho chế độ xã hội mới".


chúng ta không thể cào bằng vai trò của chúng. Chúng ta phải thực hiện
nghiêm túc điều Bác Hồ dạy: kinh tế quốc doanh là sở hữu của toàn dân, là
lợi ích của toàn dân (tức là lợi ích cao nhất), nó lãnh đạo nền kinh tế quốc
dân, cho nên Nhà nước phải bảo đảm cho nó phát triển ưu tiên.
Tuy nhiên ở đây cần phải nhấn mạnh thêm vai trò chủ đạo của kinh tế nhà
nước không phải là kinh tế nhà nước chiếm tỉ trọng lớn trong nền kinh tế
quốc dân, mà là kinh tế nhà nước nắm lấy những lĩnh vực then chốt như kết
cấu hạ tầng, sản xuất tư liệu sản xuất và dịch vụ quan trọng của nền kinh tế
quốc dân, là lực lượng vật chất quan trọng để Nhà nước định hướng, điều
tiết nền kinh tế, tạo môi trường và điều kiện thúc đẩy các thành phần kinh tế
khác cùng phát triển.
Dĩ nhiên, chúng ta nhận thức rằng việc phát triển nhiều thành phần kinh tế
khác, rất đa dạng, phong phú, là một thành tựu to lớn trong công cuộc đổi
mới, đang góp phần làm cho đất nước giàu mạnh. Chúng ta tiếp tục có thái
độ và chính sách nhất quán, lâu dài phát triển các thành phần kinh tế đó. Với
vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước, chúng ta coi tất cả các thành phần kinh
tế hợp thành sức mạnh tổng hợp của nền kinh tế quốc dân định hướng xã hội
chủ nghĩa.
Sự chệch hướng xã hội chủ nghĩa trên lĩnh vực kinh tế - xã hội thể hiện nổi
bật trong chiều hướng tăng lên của sự yếu kém của doanh nghiệp nhà nước
Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên xã hội chủ nghĩa" đã
xác định :
Cần nhấn mạnh rằng Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ
lên chủ nghĩa xã hội, trong khi nói những định hướng về chính sách kinh tế xã hội, đã chỉ ra rất đúng đắn về việc phát triển nền kinh tế nhiều thành
phần. Cương lĩnh ghi: "Phát triển một nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần


theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Kinh tế quốc doanh giữ vai trò chủ đạo.
Kinh tế tập thể không ngừng được củng cố và mở rộng. Kinh tế cá thể còn
có phạm vi tương đối lớn, từng bước đi vào con đường làm ăn hợp tác trên

công hữu giữ vai trò chủ đạo, nhưng chưa phân biệt rõ doanh nghiệp nhà
nước và kinh tế nhà nước, nên còn gọi chung sở hữu nhà nước dưới thuật
ngữ “kinh tế quốc doanh”. Cùng với đổi mới quan điểm về chế độ sở hữu,
Đại hội Đảng lần thứ VII cũng đưa ra quan điểm rõ ràng hơn về KTTT: "Đổi
mới về kinh tế, chuyển nền kinh tế mang nặng tính tự cấp, tự túc với cơ chế
quản lý tập trung quan liêu, bao cấp sang nền kinh tế hàng hoá nhiều thành
phần, vận động theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước”; “Cơ
chế vận hành nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần theo định hướng
XHCN là cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước bằng pháp luật, kế
hoạch, chính sách và các công cụ khác”(2); và phân định rõ phạm vi quản lý
của Nhà nước và phạm vi tác động của cơ chế thị trường.
Tới Đại hội Đảng lần thứ VIII, ngoài sự khẳng định rõ ràng mục tiêu vận
hành nền kinh tế theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước, theo
định hướng XHCN do Đại hội VII nêu ra, lần đầu tiên Đảng đưa ra khái
niệm kinh tế nhà nước và vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước: "Kinh tế nhà
nước thực hiện tốt vai trò chủ đạo và cùng với kinh tế hợp tác xã trở thành
nền tảng trong nền kinh tế. Kinh tế cá thể, tiểu chủ, kinh tế tư bản tư nhân


chiếm tỷ trọng đáng kể. Kinh tế nhà nước dưới các hình thức khác nhau tồn
tại phổ biến"(3). Đại hội VIII đồng thời cũng có một số thay đổi đối với các
thành phần kinh tế khác, các thành phần kinh tế đều là bộ phận cấu thành
cùng tồn tại lâu dài, tư tưởng kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, cùng kinh
tế hợp tác dần trở thành nền tảng đã cơ bản được hình thành ở Đại hội Đảng
lần thứ VIII.
Tới Đại hội Đảng lần thứ IX, lần đầu tiên mô hình KTTT định hướng
XHCN được chính thức đưa vào văn kiện của Đảng: " Đảng và Nhà nước ta
chủ trương thực hiện nhất quán và lâu dài chính sách phát triển nền kinh tế
hàng hoá nhiều thành phần, vận động theo cơ chế thị trường, có sự quản lý
của Nhà nước theo định hướng XHCN; đó chính là nền kinh tế thị trường

hơn so với các kỳ Đại hội Đảng trước đây.
Hình thức tổ chức sản xuất, kinh doanh là sự tập hợp tư liệu sản xuất dưới
một hình thức nào đó được pháp luật thừa nhận để trực tiếp tiến hành sản
xuất, kinh doanh. Nói cách khác, đó là các loại hình doanh nghiệp khác
nhau. Một doanh nghiệp có thể dựa trên một hoặc nhiều hình thức sở hữu, là
công cụ trong tay thành phần kinh tế đầu tư vốn vào doanh nghiệp để phục
vụ cho mục tiêu của chủ đầu tư. Đặc biệt, Đại hội Đảng lần thứ X nhấn
mạnh tầm quan trọng của loại hình doanh nghiệp cổ phần, coi chúng là hình
thức doanh nghiệp phổ biến. Thông qua các doanh nghiệp, thông qua các tổ
chức đại diện cho chế độ sở hữu, các thành phần kinh tế phát huy vai trò của


mình trong nền kinh tế. Đại hội nhấn mạnh tầm quan trọng của doanh
nghiệp, doanh nhân trong phát triển kinh tế và tôn vinh những doanh nhân
có tài, có đức, thành đạt, làm giàu cho mình và cho Tổ quốc. Cùng với chính
sách cho phép đảng viên được làm kinh tế tư nhân và quyết định của Nhà
nước coi ngày 13 - 10 hàng năm là ngày doanh nhân, Đảng, Nhà nước ta đã
chính thức thừa nhận vai trò to lớn của doanh nghiệp, doanh nhân nói chung,
doanh nghiệp, doanh nhân tư nhân nói riêng.
Thứ hai, Đại hội Đảng lần thứ X khẳng định lại vai trò chủ đạo, nền tảng
trong chế độ kinh tế XHCN của kinh tế nhà nước: “Kinh tế nhà nước giữ vai
trò chủ đạo, là lực lượng vật chất quan trọng để Nhà nước định hướng và
điều tiết nền kinh tế, tạo môi trường và thúc đẩy các thành phần kinh tế khác
cùng phát triển. Kinh tế nhà nước cùng với kinh tế tập thể ngày càng trở
thành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân" (5). Mặc dù khẳng định
lại quan điểm của các kỳ Đại hội trước, nhưng Đại hội Đảng lần thứ X cũng
làm rõ nội hàm của khái niệm chủ đạo của kinh tế nhà nước: Một là, kinh tế
nhà nước là lực lượng vật chất giúp Nhà nước định hướng XHCN nền kinh
tế quốc dân; hai là, kinh tế nhà nước là sức mạnh đằng sau các chính sách
điều tiết của Nhà nước; ba là, hoạt động của kinh tế nhà nước nhằm để tạo

nghiệp nhà nước nói riêng trong môi trường thị trường đồng bộ, cạnh tranh
và hội nhập. Có nghĩa là, kinh tế nhà nước nói chung, doanh nghiệp nhà
nước nói riêng phải thích nghi và buộc phải hoạt động trong môi trường
KTTT, chấp nhận luật chơi của các tổ chức kinh tế quốc tế, chấp nhận cạnh
tranh trong điều kiện bảo hộ của Nhà nước giảm đến mức tối thiểu. Cụ thể, "
Phát triển đồng bộ và quản lý có hiệu quả sự vận hành của các loại thị


trường cơ bản theo cơ chế cạnh tranh lành mạnh. Phát triển thị trường hàng
hoá và dịch vụ. Thu hẹp lĩnh vực nhà nước độc quyền kinh doanh, xoá bỏ
độc quyền doanh nghiệp,…Phát triển vững chắc thị trường tài chính bao
gồm thị trường vốn và thị trường tiền tệ theo hướng đồng bộ, có cơ cấu hoàn
chỉnh…..Phát triển thị trường bất động sản, bao gồm thị trường quyền sử
dụng đất và bất động sản gắn liền với đất….Phát triển thị trường lao động
trong mọi khu vực kinh tế…Phát triển thị trường khoa học công nghệ trên cơ
sở đổi mới cơ chế, chính sách để phần lớn sản phẩm khoa học, công nghệ trở
thành hàng hoá"(7) và “ Đẩy mạnh hoạt động kinh tế đối ngoại, hội nhập sâu
hơn và đầy đủ hơn với các thể chế kinh tế toàn cầu, khu vực và song
phương, lấy phục vụ đất nước làm mục tiêu cao nhất” (8). Quan điểm chỉ đạo
kiên quyết này đặt ra cho quản lý của Nhà nước và doanh nghiệp những yêu
cầu mới: một là, Nhà nước phải chủ động thay đổi những phương thức hành
động không phù hợp với KTTT và các cam kết quốc tế bằng các phương
thức phù hợp và có hiệu quả hơn. Để làm được như vậy, Nhà nước phải có
tiềm lực tài chính lớn, có nghĩa là vai trò của kinh tế nhà nước không giảm
đi, ngược lại có thể tăng lên; hai là, doanh nghiệp nhà nước phải được cải tổ
nhanh và chuyển sang các hình thức hoạt động có hiệu quả để tồn tại và đem
lại cho Nhà nước một công cụ định hướng, điều tiết tốt. Để làm được như
vậy, Đại hội chỉ rõ, “Đẩy mạnh việc sắp xếp, đổi mới và nâng cao hiệu quả
doanh nghiệp nhà nước, trọng tâm là cổ phần hoá. Cơ cấu lại doanh nghiệp
nhà nước, tập trung vào một số lĩnh vực kết cấu hạ tầng, sản xuất tư liệu sản

nền kinh tế thị trường, hội nhập và quan hệ giữa nhà nước kinh tế và nhà
nước chính trị… Những điểm phát triển này tạo cơ sở lý luận và nhận thức
đúng đắn cho các đảng viên, nhất là các đảng viên giữ vai trò lãnh đạo, quản
lý. Song, có thể nhận thấy, thực tiễn vận hành kinh tế nhà nước sẽ còn đặt ra
nhiều yêu cầu mới phải tiếp tục nghiên cứu và hoàn chỉnh về lý luận.

(1)

Văn kiện Đại hội đại biểu taòn quốc lần thứ VI, Nxb Sự thật, H.1987, tr

56.
(2)

Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII, Nxb Sự thật, H.1991,tr

55.
(3)

Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII, Nxb Chính trị quốc gia,

H.1996,tr
(4)

81.

Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Nxb Chính trị quốc gia,

H.2001,tr
(5)


(7)

Nội.

tr
Sđ

d

80-82.
tr

Sđ d tr 85

Sự cần thiết của nền kinh tế nhiều thành phần ở nước ta

113-114.


Một trong những thành tựu lớn nhất của gần 18 năm đổi mới ở nước ta là đổi mới kinh
tế, tạo nên những tiềm lực mới cho sự phát triển của đất nước.
Có được thành tựu ấy là do nhiều nguyên nhân, trong đó đổi mới tư duy kinh tế, thực
hiện nền kinh tế nhiều thành phần, gắn với thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa là
cơ bản nhất.
Một thời chưa xa, chúng ta lúng túng trong nền kinh tế chỉ thừa nhận hai thành phần là
quốc doanh và tập thể. Và không ít người cho rằng, chỉ có như vậy mới thực sự là xã hội
chủ nghĩa.(!)
Chúng ta không phê phán một cách phi lịch sử, nhưng quan trọng là đã nhận ra những lẽ
cần thiết của sự tồn tại hai thành phần kinh tế đó và những hạn chế làm kìm hãm sự phát
triển của đất nước khi thực hiện nền kinh tế chỉ có hai thành phần như vậy để từ đó tìm ra


triển 6 thành phần kinh tế, tức là ngoài 5 thành phần kinh tế nêu trên, có thêm thành phần
kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài và nhấn mạnh các thành phần kinh tế đó đều là bộ phận
cấu thành quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa cùng phát
triển lâu dài, hợp tác và cạnh tranh lành mạnh, trong đó kinh tế nhà nước cùng với kinh tế
tập thể ngày càng trở thành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân. Có thể nói đây
là quá trình đổi mới tư duy kinh tế của Đảng có tầm quan trọng đặc biệt, nó tạo điều kiện
cho mọi cá nhân, đơn vị, tập thể khai thác phát huy mọi tiềm năng, nội lực, tạo ra một
tổng hợp lực thật sự cho việc phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ
nghĩa.
Đất nước ta đang trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, việc xác định và phát triển
các loại hình sở hữu, phân định các thành phần kinh tế là cần thiết, hợp quy luật làm cơ
sở cho việc hoạch định chính sách phát triển kinh tế nói chung và tạo điều kiện cho từng
thành phần kinh tế nói riêng phát triển, phát huy được mọi nguồn sức mạnh, giải phóng
mọi năng lực sản xuất, hỗ trợ thúc đẩy, cạnh tranh lẫn nhau làm cho nền kinh tế của đất
nước thực sự năng động phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa.
Những thành phần kinh tế này có diện mạo riêng nhưng đều nằm trong sự thống nhất của
nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa lâu dài, vừa hợp tác vừa cạnh tranh
lành mạnh góp phần phát triển vững mạnh nền kinh tế nước ta trong điều kiện thực hiện
chính sách mở cửa, hội nhập với kinh tế khu vực và thế giới.
2 – Phát huy sức mạnh các thành phần kinh tế
Kinh tế nhà nước là thành phần kinh tế bao gồm các doanh nghiệp nhà nước, các tài
nguyên quốc gia và các tài sản sở hữu nhà nước như hầm mỏ, đất đai, rừng, biển, ngân
sách, các quỹ dự trữ ngân hàng nhà nước, hệ thống bảo hiểm, kết cấu hạ tầng kinh tế – xã
hội, phần vốn nhà nước góp vào các doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác…
Đại hội VIII của Đảng, chỉ rõ, vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước thể hiện ở "làm đòn
bẩy mạnh tăng trưởng kinh tế và giải quyết những vấn đề xã hội, mở đường, hướng dẫn,
hỗ trợ các thành phần kinh tế khác cùng phát triển, làm lực lượng vật chất để Nhà nước
thực hiện chức năng điều tiết và quản lý vĩ mô, tạo nền tảng cho chế độ xã hội mới".
Đại hội IX của Đảng nhấn mạnh, kinh tế nhà nước là lực lượng vật chất quan trọng và là

chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân; xây dựng Ðảng trong sạch, vững
mạnh. Về vị trí, vai trò của các thành phần kinh tế trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã
hội, dự thảo Cương lĩnh xác định: Các thành phần kinh tế hoạt động theo pháp luật đều là
bộ phận hợp thành quan trọng của nền kinh tế, bình đẳng trước pháp luật, cùng phát triển
lâu dài, hợp tác và cạnh tranh lành mạnh. Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo. Kinh tế
nhà nước cùng với kinh tế tập thể ngày càng trở thành nền tảng vững chắc của nền kinh tế
quốc dân.
Qua thực tiễn của 20 năm đổi mới, tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Đảng ta đã
xác định nền kinh tế nước ta có năm thành phần. Đó là:
Kinh
tế
nhà
nước
Kinh
tế
tập
thể
- Kinh tế tư nhân (cá thể, tiểu chủ, tư bản tư nhân)
Kinh
tế
tư
bản
nhà
nước


Kinh
tế
có
vốn

pháp
luật.
Hai là, kinh tế nhà nước là lực lượng vật chất quan trọng và công cụ để Nhà nước thực
hiện chức năng điều tiết, quản lý vĩ mô nền kinh tế theo định hướng xã hội chủ nghĩa, nó
mở đường, hướng dẫn hỗ trợ và lôi cuốn các thành phần kinh tế khác cùng phát triển theo
định
hướng
xã
hội
chủ
nghĩa.
Ba là, kinh tế nhà nước cùng với kinh tế tập thể ngày càng trở thành nền tảng vững chắc
của nền kinh tế quốc dân. ã hội và chấp hành pháp luật.