ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

BÙI THỊ NHUNG

SỬ DỤNG DI TÍCH LỊCH SỬ QUỐC GIA ĐẶC BIỆT
Ở ĐỊA PHƢƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM
THEO HƢỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CHO HỌC SINH
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỈNH NAM ĐỊNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM LỊCH SỬ

HÀ NỘI - 2016


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

BÙI THỊ NHUNG

SỬ DỤNG DI TÍCH LỊCH SỬ QUỐC GIA ĐẶC BIỆT
Ở ĐỊA PHƢƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM
THEO HƢỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CHO HỌC SINH
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỈNH NAM ĐỊNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM LỊCH SỬ
CHUYÊN NGÀNH: LÍ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC
BỘ MÔN LỊCH SỬ
MÃ SỐ: 60 14 01 11

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Thị Thế Bình


Giáo dục và Đào tạo

DHLS

Dạy học lịch sử

ĐT

Đào tạo

GQVĐ

Giải quyết vấn đề

GV

Giáo viên

HĐTNST

Hoạt động trải nghiệm sáng tạo

HS

Học sinh

NxB

Nhà xuất bản

học sinh trung học phổ thông tỉnh Nam Định ................................................. 20
1.1.3. Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng di tích lịch sử quốc gia đặc biệt ở địa
phương trong dạy học lịch sử Việt Nam theo hướng phát triển năng lực cho
học sinh trung học phổ thông tỉnh Nam Định ................................................. 24
1.1.4. Những nội dung của di tích lịch sử quốc gia đặc biệt tỉnh Nam Định cần
khai thác trong dạy học Lịch sử Việt Nam theo hướng phát triển năng lực cho học
sinh trung học phổ thông tỉnh Nam Định. .......................................................... 27
1.2. Cơ sở thực tiễn. ........................................................................................ 31
1.2.1. Đối với giáo viên ................................................................................... 32
1.2.2. Đối với học sinh. ................................................................................... 39
1.2.3. Nguyên nhân, thực trạng của việc sử dụng di tích lịch sử quốc gia đặc
biệt ở địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam theo hướng phát triển năng
lực cho học sinh THPT tỉnh Nam Định .......................................................... 45
CHƢƠNG II: HÌNH THỨC, BIỆN PHÁP SỬ DỤNG DI TÍCH LỊCH SỬ
QUỐC GIA ĐẶC BIỆT Ở ĐỊA PHƢƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ
iii


VIỆT NAM THEO HƢỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CHO HỌC
SINH THPT TỈNH NAM ĐỊNH .................................................................. 50
2.1. Ví trí, mục tiêu, nội dung cơ bản của chương trình Lịch sử Việt Nam ở
trường THPT ................................................................................................... 50
2.1.1. Vị trí. ..................................................................................................... 50
2.1.2. Mục tiêu................................................................................................. 50
2.1.3. Những nội dung cơ bản của chương trình Lịch sử Việt Nam ở trường
THPT ............................................................................................................... 53
2.1.4. Những nội dung cơ bản của Lịch sử Việt Nam có thể và cần sử dụng di
tích lịch sử quốc gia đặc biệt tỉnh Nam Định:................................................. 54
2.2. Một số yêu cầu khi sử dụng di tích lịch sử quốc gia đặc biệt ở địa phương
trong dạy học Lịch sử Việt Nam theo hướng phát triển năng lực cho học sinh


v


DANH MỤC BẢNG BIỂU
Bảng 1.1. Thống kê những nội dung của di tích lịch sử tỉnh Nam Định ........ 27
cần khai thác trong dạy học Lịch sử Việt Nam ............................................... 27
Bảng 2.1. Phân công nhiệm vụ thực hiện dự án của nhóm 1 .......................... 82
Bảng 2.2. Phân công thực hiện nhiệm vụ dự án của nhóm 2 .......................... 82
Bảng 2.4. Kết quả kiểm tra tại lớp thực nghiệm và lớp đối chứng ................. 87

vi


MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài.
Hiện nay chúng ta đang sống trong thời đại diễn ra cuộc chạy đua quyết
liệt giữa các quốc gia về khoa học - công nghệ. Do đó, một nền giáo dục tiên
tiến tạo ra được nguồn nhân lực chất lượng cao có khả năng đóng góp cho sự
phát triển năng lực khoa học - công nghệ quốc gia, phát triển nền kinh tế bền
vững. “Mục tiêu của nền giáo dục đó là giúp người học nhận ra được những
năng lực trí tuệ của mình để tìm tiếp những lời giải cho những vấn đề chưa
hẳn hoàn toàn đã biết theo con đường phù hợp nhất với năng lực trí tuệ của cá
nhân”[72,7].
Thực tế cho thấy có những học sinh rất thông minh, học rất giỏi nhưng
khi đối mặt với những thử thách trong cuộc sống và công việc lại dễ bị thất
bại. Đó là do các em thiếu một số năng lực cần thiết. Điều đó chứng tỏ việc
rèn luyện, phát huy những năng lực của học sinh trong quá trình dạy học ngay
từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường có vai trò vô cùng quan trọng.
Môn Lịch sử là một môn học đặc thù, cung cấp tri thức nền tẳng về lịch

tích lịch sử - văn hóa nhưng Đền Trần - chùa Phổ Minh là công trình chứa
đựng những giá trị mang đậm dấu ấn của nhà Trần - triều đại hưng thịnh bậc
nhất lịch sử phong kiến Việt Nam. Vùng đất này được đặc cách phong lên làm
phủ Thiên Trường, có cung điện, dinh thự… và trên thực tế nó có vai trò là 1
“hành đô” - kinh đô thứ 2 sau kinh thành Thăng Long. Triều đại nhà Trần tồn
tại 175 năm (1225 - 1400), đã để lại những thành tựu to lớn trên nhiều lĩnh
vực: chính trị, tư tưởng, kinh tế, văn hóa, quân sự…Do những ý nghĩa quan
trọng đó nên di tích lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật này đã được Nhà nước công
nhận là di tích quốc gia đặc biệt vào ngày 05/10/2012.
Là 1 người con của quê hương Nam Định, tôi rất tự hào và rất muốn
tìm hiểu về cụm di tích đền Trần - chùa Phổ Minh. Tôi đã tới thăm khu di tích
đền Trần-chùa Phổ Minh nhiều lần, tôi nhận thấy ở đây cả 1 nền văn hoá đã
tồn tại qua nhiều thế kỷ - một giai đoạn hào hùng của cả dân tộc.
Tuy nhiên, hiện nay, nhiều giáo viên chưa khai thác hiệu quả giá trị của
di tích lịch sử quốc gia đặc biệt duy nhất của địa phương Nam Định trong quá
trình dạy học, nhiều giờ học lịch sử địa phương còn mang tính hình thức,
nhiều giờ học lịch sử dân tộc có thể khai thác, sử dụng di tích chỉ được giới
thiệu sơ qua, các phương pháp dạy học còn đơn điệu, chưa được đầu tư và
2


khai thác đúng hướng; các cấp quản lý chưa thật sự quan tâm, tạo điều kiện
cho việc dạy học thông qua di sản.
Chính vì những lí do trên, chúng tôi đã chọn vấn đề: “Sử dụng di tích
lịch sử quốc gia đặc biệt ở địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam theo
hướng phát triển năng lực cho học sinh trung học phổ thông tỉnh Nam
Định” làm đề tài cho luận văn của mình với mong muốn đi sâu vào tìm hiểu
và khai thác kĩ các giá trị của di tích quốc gia đặc biệt của duy nhất trên quê
hương Nam Định trong dạy học lịch sử để góp phần nâng nâng cao nhận thức
về giá trị của di tích trong dạy học lịch sử, nâng cao hiểu biết, giáo dục ý thức

pháp giúp học sinh phát triển các năng lực cần thiết.
PTS khoa học giáo dục Liên Xô M.CuGiăc trong cuốn “Phát triển tư
duy HS như thế nào” NXB GD, HN 1976 đã chỉ rõ việc sử dụng đồ dùng trực
quan có vai trò và ý nghĩa to lớn về việc phát triển tư duy HS. Ông khẳng
định: “phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan là phương pháp tốt nhất đem
lại sự phát triển tư duy cho HS”.
Cuốn: “Phát huy tính tích cực học tập của học sinh như thế nào” của
IF. Kharlamop (1979) - Xxb Giáo dục đã trình bày lí luận và biện pháp nhằm
phát huy tính tích cực học tập của học sinh, trong đó có phần: “tăng cường
tính tích cực tư duy của học sinh khi giáo viên trình bày kiến thức bằng lời”
đã nói lên tầm quan trọng của việc trình bày kiến thức bằng lời, đặc biệt
phương pháp so sánh có hiệu quả lớn. Nó cũng khẳng định tầm quan trọng
của việc dạy học trực quan, kết hợp việc trực quan với trần thuật, miêu tả….,
qua đó cho thấy việc dạy học trực quan có sử dụng di tích là rất quan trọng.
Cuốn “Nghệ thuật và khoa học dạy học” của Robert J. Mazano (2011),
người dịch GS.TS. Nguyễn Hữu Châu, Nxb Giáo dục Việt Nam đã chỉ ra
những cách thức để người thầy có thể khơi dậy sự say mê học tập, kích thích
sự tò mò và sáng tạo của học sinh để các em có khả năng kiến tạo kiến thức từ
những gì người thầy mang đến và để các em thấy rằng thực sự mỗi ngày đến
trường là một ngày vui, từ đó có thể phát triển các năng lực của người học.
Trong cuốn sách, tác giả đã đề cập đến phương pháp điều tra lịch sử, tức là:
“Học sinh tham gia điều tra lịch sử khi các em dựng lên một kịch bản hợp lý
cho những sự kiện xảy ra trong quá khứ, một sự kiện không có sự thống nhất
chung trong dư luận”[41,136].
Cuốn “Đa trí tuệ trong lớp học” của Thomas Armstrong (2014), người
dịch: Lê Quang Long, Nxb Giáo dục Việt Nam đã mô tả các dạng trí tuệ ở
4


học sinh như : Logic-toán học, không gian, hình thể, âm nhạc, giao tiếp, nội

hợp lí các dạng tổ chức học tập trong quá trình dạy học để phát huy tính tích
cực học tập của học sinh; tổ chức tham quan học tập ở nhà bảo tàng lịch sử,
cách mạng, nhà truyền thống, di tích lịch sử; ngoại khóa, thực hành.
Cuốn: “Đổi mới phương pháp dạy học lịch sử” của Trịnh Đình Tùng”
(chủ biên) - Nxb Đại học quốc gia Hà Nội năm 2014 có bài viết: “Dạy học
lịch sử thông qua các di sản” của Phạm Mai Hùng đã định nghĩa về di sản,
tiềm năng di sản văn hóa Việt Nam, những lưu ý để giáo dục qua các di sản
đạt hiệu quả cao. Trong cuốn sách này cũng có bài viết: „Đổi mới dạy học lịch
7


sử địa phương với hình thức ngoại khoá thông qua di sản” của Th.S Nguyễn
Minh Nguyệt đã trình bày quan niệm về di sản, giáo dục di sản cần được hiểu
như thế nao, hướng tiếp cận trong giáo dục di sản thông qua ngoại khóa lịch
sử địa phương: Nguyên tắc chủ yếu khi thiết kế và tổ chức các hoạt động
ngoại khóa, một số Modul giáo dục di sản thông qua ngoại khóa lịch sử địa
phương ở trường THCS tỉnh Hà Giang.
Cuốn: “Phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường THPT” của Vũ
Quang Hiển và Hoàng Thanh Tú - NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 2014,
trong phần II đã chỉ ra hệ thống phương pháp dạy học Lịch sử ở trường
THPT: Nhóm phương pháp thông tin, tái hiện lịch sử, nhóm phương pháp
nhận thức lịch sử, nhóm phương pháp tìm tòi, nghiên cứu lịch sử. Trong phần
III, chương 6 của cuốn sách này đã đề cập đến các hình thức tổ chức dạy học
lịch sử ở trường THPT như dạy học lịch sử trên lớp, dạy học lịch sử ngoài lớp
và hoạt động ngoại khóa trong dạy học lịch sử. Đây là những vấn đề hết sức
quan trọng để xác định các biện pháp nhằm phát triển năng lực học sinh.
Cuốn: “Phát triển kĩ năng tự học lịch sử cho học sinh” của Nguyễn Thị
Thế Bình - Nhà xuất bản đại học sư phạm năm 2014 đã đề cập đến các biện
pháp để hình thành và phát triển kĩ năng tự học Lịch sử cho học sinh trong
quá trình dạy học ở trường phổ thông trung học, trong đó có kĩ năng tự học

luận án các văn bản hướng dẫn như:
Trần Bá Hoành với các bài “Dạy học lấy học sinh làm trung tâm” trên
tạp chí NCGD số 1/1994,“Dạy học tích cực” trên tạp chí NCGD số 3/1996
nhấn mạnh thế nào là dạy học lấy HS làm trung tâm, chỉ ra đặc trưng của dạy
học tích cực. Tiêu biểu Nguyễn Văn Ninh với bài viết “Vận dụng phương
pháp đóng vai trong dạy học lịch sử ở trường THPT nhằm phát triển toàn
diện học sinh” trên tạp chí giáo dục số 33/2014 đã làm rõ khái niệm đóng vai,
phương pháp đóng vai, đưa ra một số biện pháp về phương pháp đóng vai và
ý nghĩa vai trò của phương pháp dạy học này trong dạy học lịch sử ở trường
trung học phổ thông.
Tác giả Hoàng Thanh Hải viết trong tạp chí Nghiên cứu giáo dục số 5,
năm 1997 đã nêu ra hình thức, biện pháp để “Giáo dục ý thức tôn trọng và
bảo vệ phát huy giá trị di sản văn hóa cho HS qua môn Lịch sử”. Tuy nhiên,
trong các công trình nghiên cứu trên mới chỉ đề cập đến hình thức và biện
pháp sử dụng di tích lịch sử - văn hóa.
9


Cục di sản văn hóa đã ra “Tạp chí Di sản văn hóa’’ đề cập đến các vấn
đề lý luận về di sản văn hóa, bảo tồn và phát triển di sản văn hóa vật thể và
phi vật thể nói chung. Như vậy, các công trình khoa học đã từng bước khẳng
định vị trí và vai trò của di sản văn hóa trong lịch sử. Di sản văn hóa địa
phương gắn liền với sự phát triển lịch sử góp phần không nhỏ vào sự phát
triển chung của đất nước.
Trong “Kỷ yếu Hội thảo hệ thống năng lực chung cốt lõi của học sinh
cho chương trình giáo dục phổ thông Việt Nam” của Bộ GD và ĐT Hà Nội 2012, đã tập hợp nhiều bài viết của các nhà nghiên cứu về giáo dục, PPDH,
đưa ra các mô hình giáo dục tiên tiến của các nước như Đức, Pháp, Niudilan,
Singapo…từ đó các tác giả đã xác định khung năng lực chung cốt lõi cho
chương trình giáo dục phổ thông sau 2015.
Hướng dẫn số Số: 73/HD-BGDĐT-BVHTTDL ngày 16 tháng 01 năm

Luận án “Phát triển chương trình giáo dục phổ thông theo định hướng
phát triển năng lực người học” của Lương Việt Thái, Viện Khoa học Giáo
dục Việt Nam (2011) đã đề xuất phương hướng tổ chức chương trình, xác
định nội dung, phương pháp, phương tiện giáo dục theo định hướng phát triển
năng lực. Trong đó, tác giả chú trọng đến những năng lực, kỹ năng cần cho
HS suốt đời như năng lực hợp tác, năng lực GQVĐ, năng lực giao tiếp, năng
lực sáng tạo…và phải sáng tạo hướng dẫn học sinh giải quyết các tình huống,
bối cảnh thực tiễn.
Luận văn của Khổng Thị Thu: “Phát triển năng lực giải quyết vấn đề
cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam (thế kỉ XV đến giữa thế kỉ XIX)
ở trường THPT- chương trình chuẩn” đã trình bày khái niệm, nội dung và vai
trò ý nghĩa, một số biện pháp phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học
sinh trong dạy học lịch sử ở trường THPT. Qua luận văn này có thể sử dụng
để tham khảo về mặt lí thuyết về hình thành năng lực giải quyết vấn đề cho
học sinh. Tuy nhiên luận văn chỉ đi sâu vào năng lực giải quyết vấn đề và
không khai thác sâu về đề tài sử dụng di tích lịch sử quốc gia đặc biệt.
Luận văn của Trương Quốc Tám: “Sử dụng các di tích quốc gia đặc
biệt trong dạy học lịch sử địa phương ở tỉnh Quảng Ninh”. Đề tài đã trình bày
định nghĩa, vai trò, các hình thức, biện pháp sử dụng di tích lịch sử quốc gia
đặc biệt trong dạy học lịch sử địa phương ở trường THPT tỉnh Quảng Ninh.
Luận văn của Lê Vân Anh: “Nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử địa
phương ở trường trung học phổ thông tỉnh Nam Định” đã trình bày về thực
11


trạng, nội dung và thiết kế giáo án dạy học lịch sử địa phương tỉnh Nam Định:
Về di tích lịch sử, làng nghề và lễ hội. Trong đó di tích đền Trần và lễ hội đền
Trần là một nội dung trong phần di tích và lễ hội.
Khóa luận của sinh viên Trần Thị Thanh Dung - VH 902: “Tìm hiểu
việc tổ chức, quản lý, khai thác lễ Khai ấn đền Trần với phát triển du lịch tỉnh

THPT Nguyễn Khuyến - TP. Nam Định.
4. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu.
4.1. Mục đích.
Trên cơ sở khẳng định tầm quan trọng của di tích lịch sử quốc gia đặc
biệt và vai trò, ý nghĩa của việc hình thành năng lực cho học sinh, đề tài lựa
chọn nội dung và đề xuất những hình thức, biện pháp sử dụng di tích lịch sử
quốc gia đặc biệt ở địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam theo hướng
phát triển năng lực cho học sinh trung học phổ thông tỉnh Nam Định.
4.2. Nhiệm vụ.
Tìm hiểu cơ s ở lý luận; khảo sát, đánh giá thực trạng việc sử dụng di
tích lịch sử quốc gia đặc biệt ở địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam
theo hướng phát triển năng lực cho học sinh nói chung và dạy học tại địa
phương Nam Định nói riêng.
Nghiên cứu nội dung phần lịch sử Việt Nam và nội dung di tích lịch sử
quốc gia đặc biệt tỉnh Nam Định và đề xuất những hình thức, biện pháp sử
dụng di tích lịch sử quốc gia đặc biệt ở địa phương trong dạy học Lịch sử Việt
Nam theo hướng phát triển năng lực cho học sinh trung học phổ thông tỉnh
Nam Định.
Thực nghiệm và đánh giá tính hiệu quả, khả thi của việc sử dụng di tích
lịch sử quốc gia đặc biệt ở địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam theo
hướng phát triển năng lực cho học sinh trung học phổ thông tỉnh Nam Định.
5. Cơ sở phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghiên cứu.
5.1. Cơ sở phương pháp luận.
Dựa trên những quan điểm của chủ nghĩa Mác Lênin, tư tưởng Hồ Chí
Minh, quan điểm đường lối của Đảng và Nhà nước ta về lịch sử, giáo dục.
13


5.2. Phương pháp nghiên cứu.
Nghiên cứu lí thuyết: Đọc và phân tích, tổng hợp tài liệu sách báo, tạp

Cao đẳng, Đại học Sư phạm, Đại học Giáo dục; GV môn LS và bản thân tác
giả luận văn vận dụng trong quá trình DHLS ở trường THPT.
9. Cấu trúc luận văn.
Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn gồm 02 chương:
Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc sử dụng di tích lịch sử
quốc gia đặc biệt ở địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam theo hướng
phát triển năng lực cho học sinh trung học phổ thông tỉnh Nam Định.
Chương 2: Hình thức, biện pháp sử dụng di tích lịch sử quốc gia đặc
biệt ở địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam theo hướng phát triển năng
lực cho học sinh trung học phổ thông tỉnh Nam Định.

15


CHƢƠNG I
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG DI TÍCH
LỊCH SỬ QUỐC GIA ĐẶC BIỆT Ở ĐỊA PHƢƠNG
TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM CHO HỌC SINH
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỈNH NAM ĐỊNH
1.1. Cơ sở lí luận
1.1.1. Một số khái niệm liên quan
Di tích:
Theo Hán Việt tự điển: “Di”: Sót lại, rơi lại, để lại. “Tích”: Tàn tích,
dấu vết. “Di tích” là: Tàn tích, dấu vết còn lại của quá khứ. Theo từ điển tiếng
Anh, từ “di tích” được dịch ra từ từ “remains”, vestiges”, “memorial” có
nghĩa là những thứ còn sót lại, kỉ niệm. Theo "Từ điển tiếng Việt" của Viện
Ngôn ngữ học Việt Nam (Xuất bản năm 2006):“Di tích” là dấu vết của quá
khứ còn lưu lại trong lòng đất hoặc trên mặt đất, có ý nghĩa về mặt văn hóa và
lịch sử.
Như vây, thông qua các cách định nghĩa về di tích như trên, chúng ta có

ngày 5/10/2012, tại Quảng trường 3 - 2, thành phố Nam Định, Đảng bộ, chính
quyền và nhân dân thành phố Nam Định, tỉnh Nam Định long trọng tổ chức lễ
đón nhận Bằng xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt Di tích lịch sử và kiến trúc
nghệ thuật đền Trần và chùa Phổ Minh. Việc Thủ tướng Chính phủ quyết định
xếp hạng di tích cấp quốc gia đặc biệt đối với Đền Trần, Chùa Phổ Minh là sự
ghi nhận xứng đáng cho một công trình chứa đựng những giá trị mang đậm
dấu ấn của nhà Trần - một triều đại hưng thịnh bậc nhất trong lịch sử Việt
Nam. Vì vậy, việc quảng bá rộng rãi di tích lịch sử kiến trúc nghệ thuật của
Đền Trần, Chùa Phổ Minh, về hành cung Thiên Trường, quản lý khai thác
hiệu quả khu di tích để nơi đây thực sự là một bảo tàng lịch sử, kiến trúc, là
chốn thờ tự trang nghiêm, nơi hội tụ những tình cảm tâm linh của người dân
trên nhiều vùng đất nước, khơi dậy niềm tự hào, lòng biết ơn đối với các thế
hệ đi trước có ý nghĩa vô cùng quan trọng mà việc dạy học lịch sử có thể phát
huy được tác dụng. Hiện nay, ngoài công trình kiến trúc đền Trần - chùa Phổ
Minh thì nhiều hiện vật cổ của di tích này được trưng bày tại bảo tàng tỉnh
17