Header Page 1 of 166.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
--------------o0o---------------

ĐÀM THỊ THẮM

NGHIÊN CỨU MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM
HÌNH THÁI, GIẢI PHẪU VÀ SINH TRƢỞNG
CỦA CÂY KHÔI (ARDISIA SILVESTRIS
PITARD) TRỒNG TẠI XÃ ĐẠI ĐÌNH,
HUYỆN TAM ĐẢO, TỈNH VĨNH PHÚC

LUẬN VĂN THẠC SĨ SINH HỌC

HÀ NỘI, 2016
Footer Page 1 of 166.


Header Page 2 of 166.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
--------------o0o---------------

ĐÀM THỊ THẮM

NGHIÊN CỨU MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM
HÌNH THÁI, GIẢI PHẪU VÀ SINH TRƢỞNG
CỦA CÂY KHÔI (ARDISIA SILVESTRIS


Footer Page 3 of 166.


Header Page 4 of 166.

LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu,
kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa được ai công bố trong bất kỳ
công trình nào khác

Tác giả

Đàm Thị Thắm

Footer Page 4 of 166.


Header Page 5 of 166.

MỤC LỤC
Lời cảm ơn
Lời cam đoan
Danh mục chữ viết tắt
Danh mục hình
Danh mục ảnh
Danh mục bảng
MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài ........................................................................................... 1
2. Mục đích nghiên cứu ..................................................................................... 2

NGHIÊN CỨU ................................................................................................ 16
2.1. Thời gian nghiên cứu ............................................................................... 16
2.2. Điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu ................................................... 16
2.2.1. Về địa hình ............................................................................................ 16
2.2.2. Khí hậu .................................................................................................. 17
Chƣơng 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN ........................... 18
3.1. Ảnh hưởng của các chế độ che sáng khác nhau tới hình thái và cấu
tạo giải phẫu của cây Khôi (Ardisia silvestris) ............................................... 18
3.1.1. Đặc điểm hình thái và cấu tạo giải phẫu của rễ .................................... 18
3.1.1.1. Đặc điểm hình thái của rễ .................................................................. 18
3.1.1.2. Cấu tạo giải phẫu của rễ ..................................................................... 20
3.1.2. Đặc điểm hình thái và cấu tạo giải phẫu của thân ................................ 25
3.1.2.1. Đặc điểm hình thái của thân ............................................................... 25
3.1.2.2. Cấu tạo giải phẫu của thân ................................................................. 26
3.1.3. Đặc điểm hình thái và cấu tạo giải phẫu của lá..................................... 30
3.1.3.1. Đặc điểm hình thái của lá ................................................................... 30
3.1.3.2. Cấu tạo giải phẫu của lá ..................................................................... 34
3.1.4. Hình thái của hoa và quả ....................................................................... 39

Footer Page 6 of 166.


Header Page 7 of 166.

3.2. Ảnh hưởng của các chế độ che sáng khác nhau tới một số chỉ tiêu
sinh trưởng của cây Khôi ................................................................................ 40
3.2.1. Chiều cao thân cây ................................................................................ 40
3.2.2. Đường kính thân cây ............................................................................. 42
3.2.3. Biến động số lượng lá ........................................................................... 44
3.3. Một số bài thuốc chữa bệnh bằng lá cây Khôi ......................................... 47

4

DT

Diện tích

5

x4, x10, x100

Ký hiệu độ phóng đại của kính hiển vi: 4,10, 100

6

CS

Cộng sự

7

TN

Thí nghiệm

Footer Page 8 of 166.


Header Page 9 of 166.

DANH MỤC HÌNH

Biểu đồ 3.6. Ảnh hưởng của việc che sáng tới đường kính của
thân cây Khôi

7

Biểu đồ 3.7. Ảnh hưởng của việc che sáng khác nhau tới số lá
sinh ra của cây Khôi (chiếc lá/cây)

Footer Page 9 of 166.


Header Page 10 of 166.

DANH MỤC CÁC ẢNH
Ảnh a. Cây được trồng trong ô thí nghiệm (Nguồn. Đàm T. Thắm)
Ảnh b. Cây chuẩn bị tách bầu để trồng thí nghiệm, mái lưới che sáng (Nguồn.
Đàm T. Thắm)
Ảnh 1. Rễ cây Khôi ở các ô che sáng khác nhau (Nguồn. Đàm T. Thắm)
Ảnh 2. Đai caspari ở rễ sơ cấp cây Khôi (x400), (Nguồn. Đ.T.L. Hương)
Ảnh 3: Cắt ngang rễ sơ cấp cây Khôi. (x4). (Nguồn. Đàm T. Thắm)
Ảnh 4. Một phần cấu tạo rễ thứ cấp cây Khôi (x400), (Nguồn. Dương T.
Oanh)
Ảnh 5: Cắt ngang rễ thứ cấp cây Khôi. (x4). (Nguồn. Đàm T. Thắm)
Ảnh 6. Ô trồng cây Khôi thí nghiệm. (Nguồn. Đàm T. Thắm)
Ảnh 7. Cây Khôi (Nguồn Internet)
Ảnh 8. Cắt ngang thân sơ cấp cây Khôi (x4), (Nguồn. Đàm T. Thắm)
Ảnh 9: Cắt ngang một phần thân sơ cấp cây Khôi. (x10), (Nguồn D.T Oanh)
Ảnh 10: Một phần cấu tạo vết lá cây Khôi. (x100), (Nguồn. Đàm T. Thắm)
Ảnh 11: Cắt ngang thân thứ cấp cây Khôi. (x4), (Nguồn. Đàm T. Thắm)
Ảnh 12: Một phần thân thứ cấp cây Khôi. (x4), (Nguồn D.T Oanh)


2

3
4
5

6

7

Footer Page 12 of 166.

Bảng 3.1: Ảnh hưởng của việc che sáng đến chiều dài rễ chính
và rễ bên của rễ cây Khôi
Bảng 3.2. Cấu tạo các phần của rễ sơ cấp cây Khôi ở các ô TN
che sáng khác nhau
Bảng 3.3. Cấu tạo rễ thứ cấp cây Khôi ở các ô TN che sáng và
tưới nước khác nhau
Bảng 3.4. Cấu tạo giải phẫu lá cây Khôi ở các ô TN
Bảng 3.5. Ảnh hưởng của việc che sáng tới chiều cao của thân
cây Khôi
Bảng 3.6. Ảnh hưởng của việc che sáng tới chiều cao của thân
cây Khôi
Bảng 3.7. Ảnh hưởng của việc che sáng khác nhau tới số lá
sinh ra của cây Khôi (chiếc lá/cây)


Header Page 13 of 166.




Header Page 14 of 166.

2

số đặc điểm hình thái, giải phẫu và sinh trƣởng của cây Khôi (Ardisia
silvestris Pitard) trồng tại xã Đại Đình, huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc”.
2. Mục đích nghiên cứu
- Xác định một số điều kiện tối ưu giúp cho sự sinh trưởng và phát triển
của cây Khôi được tốt, qua đó nâng cao năng suất, bảo tồn nguồn gen dược
liệu quý.
- Xác định tính đa dạng về hình thái và cấu tạo của cây Khôi trong các
điều kiện che sáng khác nhau, giúp cho việc xác định những vùng miền thích
hợp để mở rộng phạm vi sản xuất.
3. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu đặc điểm hình thái cây Khôi.
- Nghiên cứu đặc điểm cấu tạo giải phẫu rễ, thân, lá, hoa, quả cây Khôi.
- Nghiên cứu ảnh hưởng của ánh sáng đến khả năng sinh trưởng của
cây khôi.
4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tƣợng nghiên cứu
Cây Khôi (Ardisia silvestris) thuộc chi Trọng đũa (Ardisia) của phân họ
Xay (Myrsinoideae), họ Anh thảo (Primulaceae), bộ Đỗ quyên (Ericales).
* Đặc điểm cây Khôi (Ardisia silvestris)
Cây bụi, cao tới 2m, mọc thẳng đứng, thân rỗng xốp, ít phân nhánh. Lá
mọc so le, thường tập trung ở các nhánh bên và đầu ngọn; phiến lá thon,
nguyên; mép có răng cưa, nhỏ, mịn, ngược dài từ 15 - 40 cm, rộng 6 - 10 cm;
mặt trên màu lục sẫm mịn như nhung, mặt dưới tím, gân nổi hình mạng lưới.
Hoa mọc thành chùm, màu trắng pha hồng, gồm 5 lá đài và 3 cánh hoa.

Chúng tôi bố trí thí nghiệm tại xã Đại Đình, huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh
Phúc.
* Cách tiến hành: Lấy cây Khôi đã được chiết và trồng trong bầu đất từ
4-5 tháng tuổi có chiều cao từ 20-30 cm trồng vào 5 ô thí nghiệm (TN), mỗi ô
30 cây, chia thành 6 hàng, mỗi cây cách nhau 25 cm, trong đó:

Footer Page 15 of 166.


Header Page 16 of 166.

4

Ảnh a. Cây được trồng trong ô thí nghiệm

Ảnh b. Cây chuẩn bị tách bầu để trồng thí nghiệm, mái lưới che sáng

Footer Page 16 of 166.


Header Page 17 of 166.

5

- Bốn ô trồng trong chế độ ánh sáng khác nhau và chế độ nước tưới như
nhau bằng cách sử dụng lưới che các mức độ che sáng 25% (ô TN 1); 50% (ô
TN 2); 75% (ô TN 3); 100% (ô TN 4). Cường độ ánh sáng được đo trên máy
Lux RS (Đức).
- Một ô đối chứng (ô TN 5).
* Đo các chỉ số về tốc độ sinh trưởng, số lá, kích thước của lá, kích

6.2.3. Đo diện tích lá
Bằng phương pháp sử dụng giấy kẻ ô ly
6.3. Phương pháp nghiên cứu trong phòng thí nghiệm
6.3.1. Phương pháp cắt mẫu
- Cắt mẫu bằng dao lam
6.3.2. Phương pháp làm tiêu bản hiển vi
- Mẫu vi phẫu sau khi cắt được ngâm ngay vào nước javen khoảng 15
đến 20 phút
- Rửa sạch mẫu bằng nước cất và ngâm mẫu vào trong axit axetic trong
5 phút
- Rửa lại bằng nước cất
- Đưa mẫu nhuộm trong dung dịch xanh metylen trong 30 giây đến 1
phút
- Lấy mẫu ra rửa sạch bằng nước cất
- Nhuộm mẫu trong dung dịch carmin khoảng 20 phút đến 2 giờ.
- Lấy mẫu ra rửa sạch bằng nước cất
- Đưa mẫu lên kính hiển vi quan sát
- Quan sát, đo và đếm mẫu vật qua kính hiển vi quang học
- Sử dụng trắc vi thị kính và trắc vi vật kính để xác định kích thước các
thành phần cấu tạo tế bào.
- Ghi lại hình ảnh quan sát được bằng máy ảnh kỹ thuật số nối với kính
hiển vi quang học.

Footer Page 18 of 166.


Header Page 19 of 166.

7


i 1

n
  1  ( X i  X )2
n

nếu n > 30

i 1

- Sai số m:

m


n

6.3.4. Phương pháp quan sát biểu bì lá
- Bóc biểu bì lá để quan sát cấu tạo hiển vi, đun mẫu lá (1cm2) trong
dung dịch HNO3 loãng trong thời gian 1-2 phút cho đến khi lá có màu vàng
và có nhiều bọt khí trên bề mặt thì dừng lại
- Lấy mẫu lá ra rửa sạch bằng nước
- Đưa mẫu lá vào đĩa đồng hồ đựng nước cất
- Dùng kim mũi mác tách hai lớp biểu bì (trên và dưới) ra
- Dùng đầu bút lông đánh nhẹ trên bề mặt (mặt trong của biểu bì) mẫu

Footer Page 19 of 166.


Header Page 20 of 166.

Lịch sử y học Ấn Độ, Trung Quốc đều ghi nhận việc sử dụng cây cỏ
làm thuốc cách đây 3.000 - 5.000 năm. Thời La Mã, các chiến binh đã biết
dùng dịch cây Lô hội để rửa vết thương, vết loét, làm chóng liền sẹo mà ngày
nay khoa học hiện đại đã chứng minh là dịch cây có tác dụng liền sẹo thông
qua cơ chế kích thích tổ chức hạt và tăng nhanh quá trình biểu mô hóa [4,13].
Cùng với cách thức chữa bệnh bằng y học cổ truyền thì các nhà khoa
học trên thế giới còn đi sâu vào tìm hiểu cơ chế, các hợp chất hóa học trong
cây cỏ có tác dụng chữa bệnh, làm cơ sở cho việc sản xuất các dược phẩm
mới chữa trị các bệnh với chi phí rẻ và thời gian ngắn nhất.
Hiện nay việc điều tra, nghiên cứu sàng lọc các bài thuốc, cây thuốc cổ

Footer Page 21 of 166.


Header Page 22 of 166.

10

truyền để sản xuất các loại thuốc mới đang được đẩy mạnh ở nhiều nước trên
thế giới. Như hãng dược phẩm Biotech (Vương quốc Bỉ) mỗi năm điều tra và
sàng lọc khoảng 1.500 -2.000 loài cây thuốc từ các quốc gia trên thế giới.
Từ nghiên cứu sàng lọc thực nghiệm các cây thuốc, bài thuốc Y học cổ
truyền nhiều loài thực vật đã được xác định làm đối tượng định hướng cho các
nghiên cứu y dược học. Từ các nghiên cứu sàng lọc trên cây thuốc Y học cổ
truyền, nhiều loại thuốc chữa bệnh hiểm nghèo đã được sản xuất.
Trong đời sống của chúng ta, việc sử dụng thảo dược ngày càng được
coi trọng. Để phục vụ cho mục đích chăm sóc sức khỏe của con người, để
chống lại bệnh tật và nhất là các bệnh nan y thì cần thiết phải có sự kết hợp
giữa việc phòng và chữa bệnh bằng cách dùng thảo dược trong Y học cổ
truyền và Y học hiện đại. Dựa trên những kinh nghiệm chữa bệnh bằng thảo

Sử dụng cây cỏ làm thuốc gắn liền với lịch sử tồn tại và phát triển của
xã hội loài người. Cha ông ta từ xưa đã biết dùng thực vật để tự nuôi sống
mình, chơax bệnh và chăm sóc sức khỏe cho chính mình.
Trong lịch sử nước ta, ngay từ thời nhà Lý (1010 - 1225) đã có các thái
y, ngự y. Đến thời nhà trần (1225 - 1339) việc sử dụng cây cỏ làm thuốc đã
được phát triển và nâng cao.
Hải Thượng Lãn Ông (1720 - 1791) - Lê Hữu Trác đã biên soạn bộ
sách Bách Khoa Toàn Thư về Y học cổ truyền Việt Nam với 66 quyển. Đây là
một công trình vĩ đại của Hải Thượng Lãn Ông với những kinh nghiệm được
đúc rút, thống kê các tri thức về việc sử dụng cây cỏ để chữa bệnh và chăm
sóc sức khỏe từ xa xưa củ dân tộc Việt Nam [21].
Thời kỳ Pháp thuộc, các nhà thực vật Ch.Crevost và A.Petelot đã thống
kê được nhiều công trình nghiên cứu về thực vật ở các nước Đông Dương.
Những thống kê gần đây cho thấy, số loài thực vật bậc cao có mạch
được sử dụng làm thuốc ở Việt Nam hiện nay khoảng 4000 loài. Theo tài liệu
của Pháp trước năm 1952, toàn Đông Dương có 1.350 loài cây làm thuốc,
trong 160 họ thực vật. Bộ sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của
GS. Đỗ Tất Lợi, in lần thứ 8 (1999) giới thiệu 800 vị thuốc. Bộ sách “Cây
thuốc Việt Nam” của lương y Lê Trần Đức (1997) có ghi 830 loài cây thuốc.
TS. Võ Văn Chi, tác giả cuốn “Từ điển cây thuốc Việt Nam” (1997) đã thống

Footer Page 23 of 166.


Header Page 24 of 166.

12

kê khoảng 3.200 loài cây làm thuốc (kể cả Nấm). Theo số liệu điều tra của
Viện dược liệu (2003), Việt Nam có khoảng 3.850 loài cây thuốc [1].


13

mà ngày nay người ta biết được là của Théophraste (317 – 286 trước công
nguyên), ông đã viết nhiều sách về thực vật như: "Lịch sử thực vật", "Nghiên
cứu về cây cỏ". Trong sách đó, lần đầu tiên đề cập đến các dẫn liệu có hệ
thống về hình thái thực vật cùng với cách sống, cách trồng, cũng như công
dụng của nhiều loại cây (trích theo Hoàng Thị Sản và Nguyễn Phương Nga,
2003) [28]. Tuy nhiên, với mức độ phát triển khoa học trong thời điểm đó, tác
giả cũng chỉ dừng lại ở việc mô tả hình thái.
Nghiên cứu về sự thích nghi của rễ cây sống trong rừng ngập mặn
“Mangrove vegetation”, V.J. Chapman (1975) [17] cho rằng, có hai loại rễ hô
hấp: loại có ít lỗ vỏ và loại có nhiều lớp vỏ bong ra khi rễ còn non. Phần rễ
chống nằm trong đất có phần vỏ và phần trụ phân biệt nhau rất rõ ràng. Còn lá
cây ở một số chi (Xylocarpus, Ancanthus…) xuất hiện lớp hạ bì chứa nước
nằm ngay sau lớp biểu bì, có tác dụng hạn chế quá trình mất nước.
P.B. Tomlinson (1986) [17], trong cuốn “The botany of mangrove”,
nghiên cứu cấu trúc giải phẫu cơ quan sinh dưỡng một số loài thực vật sống
trong rừng ngập mặn. Ông cho rằng, rễ cây sống trong rừng ngập mặn cũng
hình thành những yếu tố thích nghi (rễ chống, rễ thở). Ngoài ra, để thích nghi
với môi trường nước mặn mạch dẫn ở thân cây nhiều, kích thước lòng mạch
nhỏ sẽ tăng áp suất đẩy, hạn chế được sự tắc nghẽn khi dẫn truyền trong lòng mạch.
b. Những công trình nghiên cứu ở Việt Nam
Trong cuốn sách “Hình thái - Giải phẫu thực vật” của nhóm tác giả
Hoàng Thị Sản, Phan Nguyên Hồng, Nguyễn Tề Chỉnh (1980) [27], là giáo
trình chính thống dành cho sinh viên đại học ngành Sinh nhưng cũng mới chỉ
đề cập đến đặc điểm cấu tạo, sự phát triển chung của cơ thể thực vật về lý
thuyết cơ bản, còn dẫn chứng cụ thể minh họa hình thái giải phẫu thích nghi
của thực vật thân leo thảo trong phần cơ quan sinh dưỡng hầu như chưa được
đề cập tới.