Header Page
1 ofkiến
126.kinh nghiệm vật lý.
Sáng

GV: Lê Hải Anh

Phụ lục
I. Đặt vấn đề………………………………………………………………………… Trang 2
II. Giải quyết vấn đề……………………..………………………………………… Trang 3
2.1. Cơ sở lý luận: ………………………………………………………………… Trang 3
2.2. Thực trạng …………………………………………………………….. Trang 5
2.3. Giải pháp thực hiện……………………………………………………. Trang 6
III. Kết quả đạt được...…………………..…………………………………….… Trang 11
IV. Kết luận...…………………...………..……………………………………..… Trang12

www.sangkienkinhnghiem.com
Footer Page 1 of 126.

- 1 -


Header Page
2 ofkiến
126.kinh nghiệm vật lý.
Sáng

GV: Lê Hải Anh

Tên đề tài: DÙNG PHƯƠNG PHÁP ĐỒ THỊ ĐỂ XÁC ĐỊNH CÁC TÍNH
CHẤT CỦA ẢNH TẠO BỞI THẤU KÍNH MỎNG VÀ VẬN DỤNG GIẢI

sáng tạo trong quá trình giải quyết vấn đề).
Để nâng cao hiệu quả giảng dạy, với mục đích lấy học sinh làm trung tâm giúp
các em có một phương pháp khoa học để nhớ các tính chất của ảnh tạo bởi đơn
thấu kính, có một cái nhìn toàn diện về các trường hợp tạo ảnh và thuận tiện hơn
khi giải bài tập, tôi đã tìm hiểu, nghiên cứu và chọn đề tài : Dùng phương pháp đồ
www.sangkienkinhnghiem.com
Footer Page 2 of 126.

- 2 -


Header Page
3 ofkiến
126.kinh nghiệm vật lý.
Sáng

GV: Lê Hải Anh

thị để nhớ tính chất của ảnh tạo bởi đơn thấu kính.Trên đồ thị còn cho biết mối
quan hệ giữa chiều dịch chuyển của ảnh và vật nên học sinh không phải tưởng
tượng mà nhìn vào đó dễ dàng nhận xét, giảm bớt tính toán phức tạp.Mỗi giáo viên,
trong quá trình giảng dạy của mình đều tự đúc rút ra nhiều kinh nghiệm nhằm nâng
cao hiệu quả giảng dạy của mình. Ở phần này có thể sử dụng những phương pháp
học lí thuyết và làm bài tập khác nhau, nhưng vấn đề tôi nghiên cứu đã được kiểm
nghiệm ở rất nhiều lớp tại trường THPT Dương Đình Nghệ thì đã có hiệu quả nhất
định.
II.NỘI DUNG:
2.1.Cơ sở lí luận:
- Thấu kính là một khối chất trong suốt được giới hạn bởi hai mặt cầu hoặc một mặt
cầu và một mặt phẳng.

ảnh và vật cùng chiều
: ảnh và vật ngược chiều

- Cụ thể:
Với thấu kính hội tụ: Có các trường hợp tạo ảnh sau:

www.sangkienkinhnghiem.com
Footer Page 3 of 126.

- 3 -


Header Page
4 ofkiến
126.kinh nghiệm vật lý.
Sáng

GV: Lê Hải Anh

B

B'

A

F

B'

O


F

O

F'
B'

www.sangkienkinhnghiem.com
Footer Page 4 of 126.

- 4 -


Header Page
5 ofkiến
126.kinh nghiệm vật lý.
Sáng

GV: Lê Hải Anh

+ Vật đặt tại vị trí d = 2f cho ảnh thật ngược chiều cao bằng vật, đối xứng với vật
qua quang tâm.
B
A'
A

F

O

Footer Page 5 of 126.

- 5 -


Header Page
6 ofkiến
126.kinh nghiệm vật lý.
Sáng

GV: Lê Hải Anh

kính, hướng dẫn học sinh vẽ đồ thị , nhìn vào đồ thị, học sinh có thể nhận xét tất cả
các tính chất, vị trí của ảnh tạo bởi thấu kính, từ đó có những suy luận chính xác
đưa ra lời giải đúng, nhanh gọn.
2.3. Giải pháp thực hiện :
Ở đây, ta vẽ hai đồ thị ứng với mỗi loại thấu kính, đó là đồ thị về mối quan hệ giữa
d và d’, và đồ thị sự phụ thuộc của k vào d.
a) Với thấu kính hội tụ: ( f > 0)
d'=

df
d f

k=

f
d f

k

b) Với thấu kính phân kì: ( f < 0)
d'=

df
d f

k=

f
d f

www.sangkienkinhnghiem.com
Footer Page 6 of 126.

- 6 -


Header Page
7 ofkiến
126.kinh nghiệm vật lý.
Sáng

GV: Lê Hải Anh

k

d’

1
2f

df
d f

(d  f ) f  df
f2

 0 : d ' nghịch biến theo d .
y =
2
2
(d  f )
(d  f )
’

Vậy S dịch từ xa vô cực đến tiêu điểm F thì ảnh thật dịch chuyển từ tiêu điểm F’
đến vô cực.
b) Khảo sát khoảng cách từ vật đến ảnh :
df
d2

y = d d d 
d f d f
'

www.sangkienkinhnghiem.com
Footer Page 7 of 126.

- 7 -



4f

f
-

0
-



0
0

Khi S dịch từ  đến 2f thì ảnh dịch chuyển từ f đến 2f.
Khi S ở vị trí d = 2f thì ảnh ở vị trí d’ = 2f nên y = 4f
Khi S dịch chuyển từ 2f đến f thì d’ tăng từ 2f đến  , nên y tăng từ 4f đến  .
Cách 2: (Sử dụng đồ thị )
a) Nhìn vào đồ thị ta thấy: Khi điểm sáng S dịch chuyển trên trục chính từ xa vô
cực đến tiêu điểm F thì ảnh dịch chuyển từ tiêu điểm ảnh chính đến vô cực.
b) Gọi L là khoảng cách từ vật đến ảnh ( L = d + d ’), thay vì việc tính đạo hàm để
khảo sát , ta nhìn vào đồ thị thấy ngay:
Khi S dịch từ  đến 2f thì ảnh dịch chuyển từ f đến 2f.
Khi S ở vị trí 2f thì ảnh ở vị trí 2f nên L = 4f
Khi S dịch chuyển từ 2f đến f thì d’ tăng từ 2f đến  , nên L tăng từ 4f đến  .
Ví dụ 2: Một thấu kính hội tụ có f = 10 cm. Điểm sáng A trên trục chính và cách
thấu kính một đoạn d = 15cm.
a) Định vị trí đặt màn để thu được ảnh rõ nét.
b) Thấu kính cố định, cho A dịch ra xa thấu kính. Xác định chiều dịch chuyển
của màn để thu được ảnh rõ nét.
c) Vật cố định, dịch thấu kính ra xa vật. Hỏi màn dịch chuyển thế nào để thu

Lời giải:
Cách 1: ( Không sử dụng đồ thị)
Để giải bài tập này ta có thể làm theo phương pháp thông thường đó là tính
quãng đường đi của ảnh, sau đó đạo hàm để tìm biểu thức của vận tốc, khi vận
tốc đổi chiều thì v = 0, sau đó thay t = 2 s suy ra f. Nhưng phương pháp này rất
phức tạp vì phải thực hiện nhiều bước, tính toán cồng kềnh.
Ta có:
d 0  30cm; d 0' 

30 f
30  f

d t'  30  5t

d t' 

df
(30  5t ) f

d  f 30  5t  f

Quãng đường đi của ảnh:
y  (d o  d 0' )  (d t  d t' )

y

30 f
(30  5t ) f
 5t 
30  f


df
= 4f (m d = 40 cm) => f = 20 cm.
d f

Ta nhn thy vic s dng th suy lun bi toỏn tr nờn ngn gn hn rt
nhiu.
Vớ d 4:
Có hai điểm A và B nằm trên trục chính của một thấu
kính hội tụ và ngoài tiêu điểm vật của kính. Lần l-ợt
đặt một vật nằm vuông góc với trục chính của thấu kính
tại hai điểm A và B ta thấy: Nếu vật ở A thì kính phóng
đại lên 2 lần, nếu vật ở B thì đ-ợc kính phóng đại lên
3 lần.
a. Hỏi A và B điểm nào gần thấu kính hơn?
b. Nếu vật ở C nằm ti trung im ca A và B thì đ-ợc kính
phóng đại lên bao nhiêu lần?
Li gii:
a. Vì vật nằm ngoài tiêu điểm của thấu kính hội tụ nên
kính cho ảnh thật, nhỡn trờn th ta thy ảnh này càng ra xa
kính và lớn dần lên khi vật tiến lại gần tiêu điểm.
Theo đề bài: Vật ở B đ-ợc kính phóng đại lớn hơn ở
A, nên điểm B gần thấu kính hơn điểm A.
b. Gọi d1 ; d 2 và d 3 lần l-ợt là khoảng cách từ 3 điểm A,
B, C đến thấu kính.
Ta vận dụng công thức tính độ phóng đại : K

f
f d


2

Thay (1);(2) vào (3) ta có:

(1)
(2)
(3)
K C 2,4 .

www.sangkienkinhnghiem.com
Footer Page 10 of 126.

- 10 -


Header Page
11 kiến
of 126.
Sáng
kinh nghiệm vật lý.

GV: Lê Hải Anh

VËy : NÕu vËt ë C th× kÝnh phãng ®¹i lªn 2,4 lÇn.
Có thể sử dụng đồ thị để trả lời một số câu hỏi trắc nghiệm và giải một số
bài tập sau:
Chọn câu đúng:
1)Xét ảnh cho bởi thấu kính:
A. Với thấu kính phân kỳ, vật thật cho ảnh ảo.
B. Với thấu kính hội tụ L, vật cách L là d=2f(f là tiêu cụ)thì ảnh cũng cách L là 2f.


- 11 -


Header Page
12 kiến
of 126.
Sáng
kinh nghiệm vật lý.

GV: Lê Hải Anh

cao. Nhưng khi học đến phần tính chất của ảnh qua thấu kính mỏng, tuy đã cho học
sinh vẽ và nhận xét từng trường hợp nhưng các em vẫn không nhớ, và việc vận
dụng giải bài tập cũng chậm. Nhưng khi tôi đưa ra bốn đồ thị này và hướng dẫn
học sinh vẽ hình, nhận xét đồ thị thì hiệu quả đạt được cao hơn. Đối với những học
sinh trung bình hoặc kém hơn một chút thì chỉ cần nhớ đồ thị rồi dựa vào đó nhận
xét các tính chất ảnh. Với những học sinh khác thì sau khi hướng dẫn các em đã tự
khảo sát và vẽ được đồ thị, hiểu một cách sâu sắc, căn bản và toàn diện về các
trường hợp tạo ảnh qua thấu kính.
Năm học 2012- 2013 tôi được nhà trường phân công dạy lớp 11C2- là lớp chọn
thứ 2 của nhà trường. Thực tế cho thấy, trước khi đưa ra phương pháp này, tôi
kiểm tra bài cũ 7 hs lớp 11C2 thì hầu như các em rất lúng túng khi trình bày các
tính chất của ảnh tạo bởi thấu kính khi đặt một vật sáng AB vuông góc với trục
chính.
Thứ hai, khi làm bài kiểm tra 15 phút, các câu hỏi trắc nghiệm về chiều dịch
chuyển của vật và ảnh nhiều em không làm được hoặc làm sai.
Thứ ba, một số bài tập liên quan đến sự dịch chuyển của ảnh, nếu không sử
dụng đồ thị các em rất rối, lúng túng khi xác định chiều dịch chuyển của vật và
ảnh, khó hình dung nên có thể dẫn đến lời giải sai, đa số học sinh không đưa ra

7hs (19,4%)

25hs(69,4%)

Lần 2

8 hs (22,22%)

15 hs (41,6%)

10 hs(27,7%)

3hs(8,3%)

IV.KẾT LUẬN:
Trong suốt quá trình giảng dạy từ khi ra trường, là một giáo viên trẻ giàu
lòng nhiệt huyết, với mục đích lấy học sinh làm trung tâm nhằm nâng cao chất
lượng giảng dạy tôi đã rất trăn trở tìm ra các biện pháp giảng dạy để các em học
www.sangkienkinhnghiem.com
Footer Page 12 of 126.

- 12 -


Header Page
13 kiến
of 126.
Sáng
kinh nghiệm vật lý.


Người viết SKKN

Lê Hải Anh

www.sangkienkinhnghiem.com
Footer Page 13 of 126.

- 13 -


Header Page
14 kiến
of 126.
Sáng
kinh nghiệm vật lý.

GV: Lê Hải Anh

.

www.sangkienkinhnghiem.com
Footer Page 14 of 126.

- 14 -