I
QUAN H~ QUA L~I

GIÜ'A TRItT

KHOA HQC Tl] ~HlEN
PHAT TRttN

HQC

vA

TRONG QuA TRiNH
LICH sir

..

Khi chung ta BUY nghi d~ xem xet v'e giai tl}.' nhi~n,
thi trll'ac hgt chung ta th4y hi~n ra b1l'C tranh tong qnat .••,
Khi chung ta suy nghi de xe:n xet ve gi&i tl! nhien, velich sir
loai ngm'ri hay ve S\1' ho:;tt dQng tinh than cuta, thi tru&c het, chung ta tlÜ1Y hi~n ra mQt m6' chang chll
va t~1I nhfrng sQ'i day lien h~ va nhung tac dQng qua 19-i Iffil
nhau, trong d6 khöng co cäi gi la van y ngnyen nlm cu, va:
dung ngnyen chü cu, ma tat ca den v~n d(mg, bien h6a, sinh
thanh va tien vong. Nlm vi}.y la tru&c het chung ta thay buc
tranh tong quat, trong do nhfrng chi tiet van con illÖ" nh:;tt
it nhien ; chung ta chu y den sv v~n dQng, den sv qna di)··
tu cro nay sang cai khac, d~ nhung l1loi lien h~ nhien hO'n la,

y den cai dan~ v~n dQ!1g, dang q~ dQ va dang lien M·

nhtnnhathirevä
108n
bQ thai
lV nhien
cac: nh8 khoa hQc lQ' nhien.
~:::.
,,v.NI~

ArixtaccO' ngll&i Samot, hai tram bäy muai nam truac cöng
nguyen da dua ra thuy~t Oopecnlch lJ~ irai dCit ud lJ~ mij.t trai. ..
Bemdcrit da dua ra d\!, doan ding Song Ng1n-hd chuyen cho
chung ta änh sang lien hgp cua hang ha sa so cac vi sao nh6 ...

nhin khac,.:. Nhung chinh d6, cung la tinh chat han han cÜa no
'so vai tat ca cac dich thÜ sieu hinh sau nay cÜa no. Neu noi
ve chi tiet, chÜ nghia si eu hinh co ly hO'n nhüng ngu&i I-Iy-l~p
thi ve toim the nhüng ngao'i Hy-l"lp l~i co ly hO'n chÜ nghia

Nh1l'ng du dä nam dung Unh eh41 ehung cüa 108n bQ
bire tranh cAehi~n t1l'c;mgd~n th~ nao di ntra, cach nhin
l1yvAn khöng du d~ giäi thich nh trng chi tit1t Ut thanh
t08n b{l bire lranh,4y ...
•......

'\'

Nhung du dä mim dung tinh chat chung cua toan bQ buc
tranh cac hi~n tugng den the nao di nüa, cach nhin ay van
khöng du de giai thich nhfrng chi tiet ket thimh toan bQ buc
tranh ay ; va chung 11aO chung ta chun giai thich noi cac


i
j

II
I

,I·

Thu F. Engen gIri C. Mäc ngay 30
thang 5 nÜm 1873. Trong C. Mäc ~la
F.- Engen, Tilu' tir Chr;Hl [pc,: M,.
1953, tieng N ga,

Hl'l-ni)i,

1960,

tt·.

Vi~c nghi~n c1i:u v~ chi ti6t b1i:c tunh chung ve th6giÖ'i la nhi~m v~ cüa khoa hf,lc t1;1"
nhien.
'-

F. Engen, Ghong -Buyrinh, Nhii xua!
Mn SI! thQ.t, Ha-ni?i, 1960, tr. 93.

Boi tUQ'ngcua khoa hQc t\l' nhien 10.v~t chat dang v~n dQng,
1:\ cac v~t the. V~t the khöng tach 1'01khöi v~n dQng : chi co
the nh~n thuc nhfrng hinh thuc va d1img cua v~t the t1'ong

theo 0:;1.0Tin lanh (la han han nhfrng nguai theo 0:;1.0Gia-to
trong vi~c khung bO sv tv do nghien cuu giai tv nhien. Canvanh oa sai dot chet Xecve, luc ong nay sap sua phat hi~n ra
sv tuan ho an cua mau, bang Cäch nuang tuai ong trong hai
:tieng oong ho, con Toa an. Giao hQi l:;1.ichi can oot chet Gioocdano Bruno mQt cach giän clan la ou th6a man roi.
. Hanh OQngcach m:;mg lTiakhoa hQc tv nhien dung oe tuyen
bO sv oQc li}.pcua minh bang cal cach co thc uoi la l~p l~i cu
chi cua Luyte khi O!fgquang buc chieu chi cua Giao hoang vao
lua, chinh la vi~c phät h:'mh tac phäm bat hu trong ooCopecnich, ...:.-tuy vai mQt thäioQ de d~t va co the noi la chi trong
khi bap hoi, - oa thäch thuc ca uy quyen cua Giao hQi trong
cac van oe co lien quan den giai tv nhien. Kc tu hanh OQng
do, khoa hQc tv nhien bat oau ougc giäi phong kh6i than
hQc, m~cdu cUQc tranh chap län nhau gifra hai khoa ay ve
nhfrl1g van oe ca bi~t van con keo dai cho tai ng·ay nay va,
tro:Ug oau oc nhieu nguai, cUQcüailh chap do van chua ket
thuc. Nhung m~c du the, tu ngay 00, sv iphat trien. cua cac
nganh khoa hQc cüng tien dugc nhüng buac tien khong 10,
va da ngay c:'mg m:;1.nh.1fm, co the noi la ty l~ vai b1nh phuang
cua khoang c'ach (tinh theo thai gian) ke tu kMi diem. Hinh
rihu la tuc 06 can pMi chung minh cho thien h:;t biet ding tu
l1ay, sän phäm cao nhat cua v~t chat hüu ca, tuc la tri tu~
cua con nguai, tuan theo mQt quy lu~t v~n dQng ngugc l:;1.i
vai quy lu~t v~n dQng cua v~t chat vo ca.
F. Engen, Phep bien chii:ng caa
tl! nhUn, NM xuat bitn SI! th~t,

Ha-uQi,
52

1963,


Nhüng nganh khoa hQc LVnhien khäc thi con rat xa mai o:;1.t
t&i mirc oQ, du chi la sa bQ hoan chinh ay. Chi mai den cuoi
thai ky ay, khoa ca hQc cua cac thc löng va the hai mai dugc
nghien cuu chu dao han. [Törixenli, vai vi~c dieu tiet cac thac
nuac & nui Anpa]. Khoa v~t ly hQc, hieu theo dung nghia
cua n6, chua vugt khöi giai oO:;1.nphat trien dau tien cua
no, khöng kc khoa quang hQCJa ngfmh dä d:;tt oUQ'cnhfrng
Lhanh tvu d~c bi~t nhat, nh& co sv Idch thich cua nhüng nhu
cau thvc Lien cua khoa thien van hQc. Hoa hQc thi nh& vao
thuyet nhien to, mai thoat kh6i dugc tl1U~t luy~n vang. Khoa
dia chat thi van chira vugt qua dugc giai dO:;1.nphOi thai cua
khoang v~t hQc ; vi the nen hoan toan chua thc co khoa co
sinh v~t hQc. Cuoi cung la trong khoa sinh v~t hQc, ngu&i ta
chu yeu van con lam vi~c gorn g6p va phan 10:;1.i
mQt so l&n
tai li~u ve thvc v~t hQc, ve oQng v~t hQc cüng nhu ve giäi
phau hQc va sinh ly hQc hieu theo nghia hl;P' Khi do chua
thc noi den vi~c so S:1nh cac hinh thai cua S\i song vai nhau,
ho~c nghien cuu sv phan bO cua nhfrng hinh thai ay ve m~t
dia ly, nhfrng dieu ki~n khl h~u va dieu ki~n kMc cua S\i
53


ton t~i cuanhfrng hinh thai iiy. (y däy, nha cöng lao cua Unne,
chi co nganh th\lc v~t hQc va dOng v~t hQc la df.\.t'tai mOt
muc dO 'gan hoan chinh ..

F. Engen, Phep bi~n elllrng eua
tl! nhien, Nhä. xuat ban St.r th:}t.
Ha-nt)i, 1.963, tr. 42 - Mt ..
nhieu larn röt
NguQ'c 1:;\1vai lieh sir cua nhän 10:;\i dien ra tl'ong th
iien bQ sau nay. MQt khi trai aat la ket qua dia mQt qua trinh
hlnh thanh, thl tr:,1.ng thai dia chat, dia Iy va khi Mu hi~n
nay cua no, cay coi va suc v~t song tren trai dat, tat nhien
cung Ja ket qua cua mt)t qua trlnh hlnh thanh ; tat nhien trai
aat cung phai co rnQt lieh sir, khöng nhfrng mt)t lich sir trong
khöng gian - duai hlnh thuc S\l v~t nay dung ben cl;lnh mt)t
sy: v~t kia - ma COLlco ca mt)t lich Sl:rtrong thO'i gian - dum
hlnh thuc S\l v~t nay tiep tQc S\l v~t kia. Neu ngay tu luc
bay gier, nguai ta da cuO'ng quyet huang S\l tim toi theo con
duerng uy l thi ngay nay khoa hQc t\l nhien dä tien xa han
nhieu. Nhung triet hQc da dem l:,1.i cai gl tot? Tac pham cua
CantO' khöng dem IQ-iket qua ngay tuc khac, mäi cho tai ngay
roa sau d6 nhieu n~m LaplatxO' va HacxO'n phat trien nQi dung
cua tac phaIn ay va dem If}.icho no mt)t CO'sa chinh xac han
de chuan bi dan dan vi~c cong nMn « gi:i thuyet ve tinh van "..
Nhfrng cUQc phat minh ve sau dä dem l:,1.ithang 19i cho Uc
pham ay ; nhfrng phclt minh quan tl'Qng nhat trong so cac phät
minh ay In : S\l v~n dQng co hfru cac hang tinh ; S\l xac minh
rang co mQt moi trm'mg co gUC can trong khoang khong gi an
cua vu trQ ; S\l xac nh~n, nha phän tieh quang pM, Unh d{')ng
nhat hoa hQc c\Ia v~t chat trong vu trQ va S\l ton tt;li cua eilC
tinh van chay trang theo olm gia thuyet ma truac kia CantO'
da dua ra ...
Nhung chua chac 1a da so cac nha khoa hQc t\l nhien cung
nh~n thuc dugc inQt cach nhanh ch6ng la co mau thuan gifra
quan ni~m cho rang trai dat co bien doi va hQc thtiyet cho
rang nhfrng CO' the song tren trai
ikhöng phai la mQt nha khoa hQc tl,r nhicn chuyen nghi~p !Da
Ht m
vien, dä tr& thanh co the tien vong ; nguai ta dä chung minh

va Iepiaöxirenf
Ia nhfrng con iM, khöng hQ'p vai hat ky S\f'
phän Io~i nao truac kia ... ; va sau ctmg nguÖ'i tal~i con tim th8y
nhfrng ca thekhöng tM biet la thuQC lo~i th\fC v~t haythuQc lo~ri
dQng v~t nfra. Nhfrng thieu s6t cua khoa co sinh v~t hQc duQ'c Mkhuyet dan dan, khien cho chinh nhfrng ke ngoan co nhih
ciing bat bUQc phai thira nMn S\f giong nhau ky l~ gifra lich sir
phat trien cua the giai hfru ca n6i chung va S\f phat trien cua
mQt ca thc ca bi~t, d6 la SV! däy Arian2 dan nguÖ'i la ra khoi,
clii me cung. trong d6 hinh nhu truac kia khoa th\fe v~t hQc
va sinh v~t hQc eang ngay cang bj l:;tcloi. Co mQt dieu dc)i.ebi~t lahau nhu ciing vua vao !Uc Canta da kich cai thuyet ve tinh
eh3t vinh vien cua M thong m~t tr01, vao nam 1759,thi C.K

dng W nhien v~n dQng theo mQt sv bien hoa va
trinh bat di~t.

, Nhu the la clnlng ta dä tr& ll}i .vai cai quan ni~m cua cac nha
,sang l~p vi dl}i cua tri~t hQc Hy-l:;lp, cho rang S\l ton t:;ti cua
toan bQ t\l nhien, tu cAi nM den cai lan, tu h~t cdt den m~t troi,
tu nguyen sinh v~t den con nguai, Ia mQt qua trinh vinh vien
sinh va di~t, mQt 9\1 bien dQng khöng ngtlllg, mQt sv v~n dQng
va bien hoa bat tuy~t. Nhung ehi co mQt S\l khae nhau chu

Vönp.ba eüng t361 cong llin dau tien vao thuyet ve Unh cUt
c,o dinh clw cae 10ai va -eong bo thuyet dong döi. Nhung cai.
dieu ma Ö'öng ta chi la mQt S\f tien doan thien lai, thi da hinh
thanh vOl Oken, Lamac, Baue va sau do 100 nam, den nam
1859, thi dmle Dacuyn du'a vao khoa hQc mQt cach thang 1Q'i.
Hau nhu 'lrong cung mQt luc d6, nguÖ'i ta nMn thay ding co.

cach chac chan va ml)i na:n nhfrng thieu s6t ay l:;ti duge !lin
~lan'bö khuyet. Va llt:n thC nflO ma Sl! chung minh l:;ti khöng
the co thieu sot & mQt diem chi tiet nay hay mQt diem chi
tH~t khae, neu nguoi ta nghi rang eUQc dai khoa hQc cua nhfrng
ngfmh khoa hQc chu yeu nhat, - khoa thien van hQc ve cae
hanh tinh, hoa hQc, dia chat hQc, - mai dUQ'e gan mQt tra:n
na:n, phuang phäp so sanh trong sinh 1y hQc moo duQ'c gan
115m muai näm, va te bao, cai hiuh thai ca ban ay cua hau het
tat ca sv phät trien cua sv song, mai auQ'c phät
.day chua day bOn muai nam! 1.

minh ra cach

F. Engen, PJHl.p bicn chung cua
t~r nhien. NM xuat ban SI! thQ,t,
IU-nQi 1963, tr. 47 - 55.

1. Do~n trieh l1ay eo thay Goi l~i mQt vai cho d\l'a theo ban
tieng Nga (C. Mac va F. Engen; To"n lq.p, t~p 20; tr. 350-355);
61


'" vao khoang thui gi an uy (rdra cHiu thc ky XIX~NglrtT!~
sOQ.n), khoa hQc t\1' nhifm kinh nghi~m
aa phat trien va d:;t.t
duge nhüng küt qua rl}'c rÖ' (len ll1U'Clam cho nguui ta khong
nhüng co the klÜic phl}C hoim to:'m duge Sl;t'thien c~n may m6ccua the ky XVIII, ma ngay han thun khoa hQc t\1' nhicn, nh&
ehung minh ouqe nhfrng moi lien M tn t'ili trong han th&n
giai tl}.' nhien giüa nhfrng linh vve nghien cuu khac nhau (CCf
hQc, v~t ly hQc, hoa hQc, sinh v:}t hQc, v.v.) ma dä hien tl?


62

F. Engen, PhCp bi~/l eh/mg CUCl'
t(t nhien. NM xuat ban Sv th~t.
Hit-uQi, 1963,tl'. MB ....:310.


Ha-nQi, 1969,

t1'.

59.

F. Engen,.
Chong
Bllyi'infL
C.Mac va F. 'Engen, Todn tqp,
tieog Nga, l. 20, 11'. 11-12.

I'

I

Quan ni~m bif.\n chirng v~ ll! nhi~n
hQc ll! nhien tr& nen vö d1}.ng.

.Di nhien, neJjl triet hQc t1;l nhien cu tuy co bao harn it
wieu gia tri chan chinh va mam mong tot, nhung van
khöng .the th0a man cMng tao Nhu trong tac pham nay
,(lä trinh hay t1!ro-.qgt~n khuyet diem cua nen triet hQc ay,
',nhat la duai hinh thuc cua Hegen, 11'1khöng thira nh~n
.rang giai tv nhien phät trien trong thai gian va co Unh lien
t\lc. ma chi thl1ra nh~n do. 11'1SI! cung ton tl}.i cua cai nQ ben
cl}.nh cai kia. Sb di nhu the, mQt phan la do ban tMn M
thOng cua Hegen chi thira nMn SV phät trien lich sir cua
~
Blrc, Nha xuat Mn Sv th~ t, I:JÜ-PQi,
1969, tr. 28 va 30-31.

66

G7


e6 di~t ; va nh Ü'og v'

vh,

thi deu co cä hai trnap/
Ja bi~n elcae

J.-'

t"

'Ja duy v~t

(a trong khöng

va tren träi diit)! - n6i to~ h;ti chi co
la da dQt tai mQtmÜ:c oe} houn bi 11110
'dO. Hoa hQc hay eon a t.rong hinh thue au tri, C011 theo thuyet
phlögixtön. Sinh v~t hQc ding con & vao trinh dQ phöi thai ;
cO' the'cua
th.gc v~t va dQng v~t chi mai' d~Q'c nghien cuu
mQt each rat thö sO' va nguo'i ta giäi thich 110 bang 'nhÜ'ng


chu 1Ighia kinh

phC phan,

Nhtl

xuat

bän
1960,

nghiem
S1):

th~t,

veV

vd

Ha-nQi,

tr. 349.

b) Chli ughia duy v~t Phäp tht\ ky XVIII chu y(!u 18
co tinh chtH may moc vi h6i 4y trong tAt ca cac khoa hqc
tv nhiell chi co cO'hqc la d~l t(yi mirc hoan bj 1180 do.
... Chu nghia duy v~l Phap the ky XVIII ... thvc le la mQt
chu nghia duy v~t hoan toan ca gi&i vi mQt 1y do rat tv nhien

Dieu d6 phu hqp vai tri ay clma co the xac lf.ip ra mQl
cach khoa hQc duQ'c. Do d6, quan ni~m phi lich sir ve tl! nhien
1
d(tng ve moi lien h0 lieh sir vi d~i, va lieh su Dhieu Hirn thl
(~ung chi la mQt tuyeu t~p nhfrng thi cl\l va rninh hQa cho
de uhu triet hQe str d'Qng ma thÖi.
F. Engen, Llitvich PhClMch vä Sl.r cao
c/lllng caa tritt hf;>c cl; m~n -Birc.
NJÜ xuat
Mn SI;t thi~t, BiI-nqi,
:19ß9, Ir. :31 -. :n.

~i&j tt,r nhicll hay ra dong thO'i tat ca nhung giai do~n phil!
lrien ma na bao h:hn, cai nay ben c~nh Gai kia, va bUQc phäi
vinh vieu l~p di l~p l~i nhung qua trinh bao gia ding nlm
nhau. Va chinh di~u VQ ly d6 ve sv phat trien trong khöng

Theo Mac v,\ Engen, thl !lai llhn ean ban dia e11u nghia duy
v~t «cu », ke ca chtt nghia duy v~t cua PhO'bach (di nhiell
elUl Buycang phäi ke ca chÜ nghia duy v~t ~~tarn thuaJlg"
khO'ne, PhögO'tO'; Mölesot), la a cM : i) chu nghia· duy v~t

giul1, :na lr!i er ngpai thai gian - thö'i gi an la dieu ki~n cO'
bär! Clltt Hl9i sv phat [rien - la oieu ma Hegen dä demga:n
{'ho i;1.1~llhieTl,MlDg ngay vao luc ma di.a chat hQc, baD thai

nay «ean ban 1:\ may moc ••.va khöng dern •.xia gi den s'\I:pll:H
trien mai nhat eua hoa hQc va sinh v~t hQc (hi~n na y, coa ))lt :"ti
ke them ca thuyet di~n v~ vi.it chilt nua) ; 2)... .'
.

h~)(',silJh 1y Iwc ve th\lC v~t Vfl dQng v~t, va hoa hQc hfru
deu (tu (11:[Q'('.
theo
cai nghia Ja hQ « dä ap d\,mg di xich dQ ca hQc vao quÜlrl:dl
cua gi&j LV nhien h6a hQC va huu cO' »•• Gi&i h:;tn t.lni- li:1i :
quan c1iem cÜa cac nha duy v~t cu la sieu hinh vi '" tritt h9c
dw h9 co linh eh!t kMng bien clu'rng ».•, IGi&i lwn th6- ba : .
duy tri chu nghia duy tl1m " 0- nua t1'en". tue la ·trong linh Vlp~
khoa hQc xii hQi ; khöng hHlu gi ve chu nghia duy v~t licll SU.
V.I. Lenin, cM nghia dUIl vt).t .~d
eh" f1ghia kinh nghiem pM phan.
Nhit xuih biw SI.r thi).t, Ha-nQi,1960,
Lr. :132 --

3:33.

.11.


c) PhU'O'ng phäp nghilln-:- euuvil

phU'O'ng phap 'tU' duy
cl1 mll Hllgeo g9i Ja ph U'O'ng phap « sieu hirih»
vno
tho-i cua no dä co du cu Iichsir
vi d,i cua 06.


PhuO'ng phap

va oia chfÜ hQG ng'hien

dan dun cua m~t oih., -

111:1

phap

LLllvich

tritl

chullg

caa

NM

xuat

tI pd SI! cao>
cl) di~1l Blre,

Phabac
h(Jc

ban SI! th~t
1969, tl'. 56 - 57.

Jlhat thanh bat bien, tId (y trong the 1..y cua chÜng La, khoa
hQc tv ~lhien thvc chat dä tr
l'rill h'9G clia Il/nhiell'
[hi Lat d nhfrng dieu d6 se ch
Mit suc khinh. bi vi~c oe cao con nguÜ'i theo quan (liem duy
tl1m... Moi bu6c anh den thay sv phu hqp hoan tOfm nhat
(~ua cau t~o con ngllÜ'ivai cau t:,10eua nhfrng loai co vu khäc ;
trong nhfrngnet ca bt'm, sv phu hQ'p d6 cung ma l'Qngsang tat
ca nhfrug loai co xuang song va, - du6j binh thuc kin oao
hon, _ sang ca Joai con trung, loai giap xac, Ioai giun v.v.
(J däy, lieh sir theo quan ni~m clla Hegen vm buac nhäy vQt
ve eMt sang chnoi ve IUQ'ngcung phu hQ'p!llQt cach tai.tinh.
Cuoi cung, a nhfrng thäo tTimg 11:;1
dang cbl111gta di t6i nguyen
hii1h,tai t(~ bao song dQc Iftp, dein giim, te bao Day J~i khöng.
khilCgi 1'0 r~t vai nhfrng tbl)'c v~t b~ oang ... va vm mam
mong clla nhfrng trinh 09 phat trien cao ban cho den ca trung
nguÜ'i vanhfrng tinh trullg ...

quan tl'Qog, no hQ'p vai toi nhu
oe hieu biet cUQc dau tr.nTihlich
sir gi o'a cac giai cap. Di nhicn, d:'mh phäi thich ung "ai phong
cach trinh My n~ng ne kieu Anh. M~c dau c6 nhfrng thieu s6t,
o dily Hin dau tief. khong nhfrng -« n;\lC oichluQ.n» trong khoa
hQc t\l' nhicn dä bi giang mQt don chi tu ma l1Qidung hQ'p ]y
eua n6 con dUQ'egiai thich bäng thl;rC nghi~m.

]a ca sa khoa hQc t\fnhien

c:

Mac, Th\1' gi'ri P. L:ltxan,
n~ay l(j-I1861. C. Mac va F. Engcn, Todlllq.p, Licng
Nga, xuat bl\ll lan th(r 2,. t. 30, tl'. fä5.

[BQn nguoi tarn thuang t1,l:dam nh~1l "ai 11'0 cua nhfrng ke
ban rong ehu nghia duy v~t 0 D(re tl'r nhÜng nam 1850 den
1860, du ve n~~t nuo ding khöng vUQ'tl10i cae hQc tbuyet eua
nhfrflg h~e thuy c:Üa hQ2. Tat ca nhÜng th:'mh tQ'u mai cua
kho:.l hQc tQ' nhien chi glup 11
ehpll Ipe tllllhiell.
thek5' xvm~ INgir&i 50«11) '.,

1

,

~

ong tuyen bO la öng J\'.hOngchiu tl'ach nhi~m gi ve th(r chu
nghia duy v~t ay ; tuy nhien, ong khong co q\lyen duQ'c llln
l(>n hQc thuyet cua bQn thuyet giao rong vai chu nghia dl,ly
v~t noi chung.
Nhuno'tl ciion'tl vaG khoäno. 0' tho·j tlo-ian a)' (nira dau the ky'
.
XIX _ Ny/tai sog.n), khoa hQc tl;r nhienkinh
nghi~m cHi phät
trie.n va dlilt duQ'c nhfrng ket qua r\fc ra den muc lam chQ
nguai ta khöng nhfrng khäc p1wc hO~U1toan duQ'c 5\\, thien C~ll
may moc cua tlÜ~ky XVIII, ma ngay han thaa khoa hQc tl'
ilhien, nha chung minh duQ'c nhfrng moi lien h~ ton tlili l.rong
bän than giai tQ' nhien gifra nhfrng Unh V\tC nghicn c(ru khac
nhau (cO'hQc, v~t ly hQc, hoa hQc, sinh v~t 11Qc,v.v,) ma da
bien tu ],hoa hQc kinh nghi~:n thanhkhoa l~Qcly lu~n V
day, ngm'yi ta, chi hieu mQt cach tuang
·cua cac lilien the va Sll v~n dQng cua
dat dien ra duai anh hu(yng cua trQng

the ky tnrac. Tnra~
doi 1'0 S\l v~n dQng
cac v~t ran tren trai
Ivc ; hai do hau 11t~t

toan bQ Huh vgc hoa hQc va toan bQ giai hfru co' con Ia nhfrng
dieu bi an khöng bieu n1)i. Bay gia thi toan bQgiai tt.f nhien da.
nay ra tnrac nÜi.t clning ta nhu mQt M thong nhfrng moi lien
.h~ va cac qua I.rinh, mQt h0 thong ma ta dä giäi thich duQ'c,
da. hieu dUQ'cit ra cung tren nhfrng net chu yeu.· Tat nhien~
c6 thc giai quan duy v~t chi c6 nghia la giail v nhien the pao
thl hieu no nhu fhe, khöng mang nhÜng ca! (yngoai the.l1 that
vao, va vi the ma doi vai nhfrng nha triel. hQc I-ly-l:iJ.p,quan
ni~:n nay ngay tu dau dä Ia mQt S\l hien nhien. Nhung gifra
nhfrng nguai Hy-ll;\p co dl;\i ay vÜ'i ChlU1gta da c6 han hai
nghlll nun trong d6 chu yeu Ia the giai quan duy tau thong
tri, do do ma vi~c quay tra I:iJ.icai hien nhien I:iJ.ikh6 khan han
:M. ·r>.gm'yi
ta tuo'ng khi mÜ'i tho:iJ.tnhln. Vi ding v:ln oe khöng

pMi Ja chi co g:iJ.thö mQt cach dan gian toan b9 nQi dung tu
tu(yng cua hai nghln na 11 ay, ma Ja phai pbe phan no, va tt'r
cai hinh thai t:iJ.mtMi ay rut Jay nhfrng ket qua dä e1:iJ.tduQ'c
trong khuon kho cua hinh l.huc duy ta:n sai Hirn, song khöng
thc tranh khoitrong thai d:iJ.icua no va trong bün than qua
trinh philt trien. Da Ja mQt vi~c rat kho khan, chlrng ca la co

Tillr hai 11\nha phat hi~n ra sg chuyen h6a cua nang IUQ'ng,
no chi eho chung ta thay rang tat ca IIhfrng cai gQi Ja Ivc hO:iJ.t
dQng truoc bet (y trong tl.l nhien vo ca, - Ivc ca giai va cäi
bü sung cua n6, cai gQi Ja the nang, nhi~t, phong x:iJ.(anh sang
hay X:iJ.nhi~t), di~n, tu, IIang Iugng hoa hQc - la nhfrng hinh
thue bieu hi~n khac nhau cua mQt SI}: vl}n dQng pho bien chuyen
tu cai IIQ sang cai kia lheo nhfrng quaIl M nhut dinh ve so
IUQ'ng, thanh ra khi HlQ\. so luQ'Jlg nao d6 eita mol. hillh lhll:c
bien di, thi I:;1ie6 mQt SQ hrgng lIi\o du eUII 1ll(11. Illllh Ih'.re
khac xuat hi~n, va nhu V(IY 10lul h(1 HI.fVOll d(JIl~{, Il'OlIg I.\.r
nhi€m quy Il;\ithimh In

06 va nh(] nhÜng
ühien,

TUn

thanh

ngilY nay r.hlrng

ta

Ng3,

-'I

1.". 142,

eo thi)' v~ch 1':1trollg ,nhfrng 'net chlm~ ,va lo::m b(>, khöllg nhfrng

m6i lien h(; gifra c;k q~ul frinh

ClI,ti ;IV lLhien

lrang c~c ]1nh vl;re

,,"'.iengbi~t., rna eil rnoi lIen h~ gifra cac !in}, vvc ricug bi~t ay.
Do 00, co lhe Irll1h bhy mOL bÜc trallh tong: quÜt ve toim bt)
.tl! nhien eoi nhu mgt chirih thc co ket, dmhrnt)t Mnh thrrc


tu

Sv phat 'Il'ii}n cÜa khoa 1I

hQc t1.;r

()

V.I.

Lenin, Chu IlgMa duy
vd chU nghia
kinh
nghi~m
NMxuat
ban S\l
phcin,

v4.t

pM

tMt;

Ha-nQi, 1960, tr. 420.

... Khoa

hQc

LV

nhien

u~t
pM

NM xuat ban Sv thl}t, HaDQi, 1960, tr. 110.

Khoa hQe tl)! nhien khöng cho phep nguoo tH hoai nghi rang
lai khang

dinh : qua

dat ton t~i truuc

loai nguoo, -

kMng

phai .13 InQt chl1n lY. Theo quan diern eua ly lu~n duy v~t
ve nh~n thuc thi day la mQt dieu hoan toan c6 the thira nh~n

F.Engen (NglL&i so~n)\
16

84