Một số biện pháp ứng dụng hoạt động nhóm vào dạy học môn Địa lí cho học sinh lớp 5

MỤC LỤC
TRANG BÌA PHỤ
MỤC LỤC
DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT
SGK
SGV
HS
GV

: Sách giáo khoa.
: Sách giáo viên.
: Học sinh
: Giáo viên


Một số biện pháp ứng dụng hoạt động nhóm vào dạy học môn Địa lí cho học sinh lớp 5


Một số biện pháp ứng dụng hoạt động nhóm vào dạy học môn Địa lí cho học sinh lớp 5

A - ĐẶT VẤN ĐỀ
1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Giáo dục trẻ em là một nhiệm vụ quan trọng của ngành Giáo dục và Đào
tạo bởi “ Trẻ em hôm nay là thế giới ngày mai”. Để ngày mai thế giới có những
người chủ xứng đáng, xã hội có những công dân tốt thì người thầy đóng một vai
trò chủ yếu trong việc giáo dục trẻ em.

- Tìm hiểu thực trạng dạy và học môn Địa lí 5 trong trường tiểu học, những
kĩ năng sống mà học sinh chưa có ở trường tiểu học hiện nay.
- Nghiên cứu và tham khảo các sách nâng cao, các tài liệu có liên quan như:
Sách giáo khoa, sách giáo viên lịch sử và Địa lí 5, phương pháp dạy học nhóm.
- Tham khảo ý kiến đồng nghiệp và những người có tâm huyết với sự
nghiệp trồng người.
6. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
- Đề tài này tôi đã nghiên cứu và áp dụng qua thực tế giảng dạy tại lớp tôi,
thuộc khối 5 tại nơi tôi đang công tác hiện nay.
- Thời gian thực hiện đề tài bắt đầu thực hiện từ tháng 9 năm 2015 đến hết
tháng 5 năm 2016.
7. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
4/42


Một số biện pháp ứng dụng hoạt động nhóm vào dạy học môn Địa lí cho học sinh lớp 5

1 - Phương pháp nghiên cứu tài liệu, lí luận.
2 - Phương pháp phân tích, tổng hợp.
3 - Phương pháp điều tra, khảo sát.
4 - Phương pháp luyện tập, thực hành.
5 - Phương pháp thống kê.
6 - Phương pháp trao đổi, tranh luận.

5/42


Một số biện pháp ứng dụng hoạt động nhóm vào dạy học môn Địa lí cho học sinh lớp 5

B - GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

•
•

Bước 1. Làm việc chung cả lớp
GV giới thiệu chủ đề thảo luận nêu vấn đề, xác định nhiệm vụ nhận thức.
Tổ chức các nhóm, giao nhiệm vụ cho các nhóm, quy định thời gian và
phân công vị trí làm việc cho các nhóm.
Hướng dẫn cách làm việc theo nhóm (nếu cần).
Bước 2. Làm việc theo nhóm
Lập kế hoạch làm việc
Thỏa thuận quy tắc làm việc
6/42


Một số biện pháp ứng dụng hoạt động nhóm vào dạy học môn Địa lí cho học sinh lớp 5
•
•
•

•
•
•

Phân công trong nhóm, từng cá nhân làm việc độc lập.
Trao đổi ý kiến, thảo luận trong nhóm.
Cử đại diện trình bày kết quả làm việc của nhóm.
Bước 3. Thảo luận, tổng kết trước toàn lớp
Đại diện từng nhóm trình bày kết quả thảo luận của nhóm.
Các nhóm khác quan sát, lắng nghe, chất vấn, bình luận và bổ sung ý kiến.
GV tổng kết và nhận xét, đặt vấn đề cho bài tiếp theo hoặc vấn đề tiếp


Một số biện pháp ứng dụng hoạt động nhóm vào dạy học môn Địa lí cho học sinh lớp 5

8/42


Một số biện pháp ứng dụng hoạt động nhóm vào dạy học môn Địa lí cho học sinh lớp 5

2.2. Việc học của học sinh
- Qua phát phiếu điều tra và thống kê cho thấy:
Đặc điểm của học sinh
Chưa thực sự hứng thú với môn Địa lí
Kĩ năng làm việc nhóm
Kĩ năng tìm kiếm thông tin, chủ động học tập
Khả năng trình bày suy nghĩ, nêu ý tưởng của bản thân
Kĩ năng giao tiếp tự tin trước đám đông
Kĩ năng lắng nghe
Tiếp thu kiến thức thụ động

Số
lượng
20/41
19/41
10/41
22/41
5/41
20/41
29/41

Chiếm

Trái đất, địa lí tự nhiên, địa lí kinh tế xã hội của Việt Nam, các châu lục và một
số nước trên thế giới ( trước hết là các nước ở bán đảo Đông Dương, khu vực
Đông Nam Á – khối Asian).
- Hiểu được về quê hương đất nước Việt Nam.
9/42


Một số biện pháp ứng dụng hoạt động nhóm vào dạy học môn Địa lí cho học sinh lớp 5



•
•
•

- Nêu được đặc điểm về địa hình, về hoạt động kinh tế, xã hội ở địa
phương, nơi em đang sinh sống và các vùng miền trên đất nước Việt Nam và
một số nước trên thế giới.
- Biết vận dụng các kiến thức đã học vào thực tiễn cuộc sống nhằm nâng
cao chất lượng cuộc sống của mỗi cá nhân, gia đình và cộng đồng.
Tìm hiểu nội dung của chương trình địa lí lớp 5 :
Chương trình Địa lí 5 bao gồm 2 nội dung cơ bản:
1. Địa lí Việt Nam:
- HS học về Địa lí Tổ quốc một cách có hệ thống. Từ Địa lí tự nhiên đến
dân cư, kinh tế nhằm giúp cho HS có được các kiến thức mang tính khái quát về
đất nước Việt Nam, đồng thời có một số kĩ năng, phương pháp tìm hiểu về Địa lí
một quốc gia, một lãnh thổ cụ thể và tăng thêm tình yêu quê hương đất nước.
Mảng địa lí đất nước đề cập tới các vấn đề :
Đặc điểm tự nhiên
Đặc điểm dân cư




Tuy nội dung khác nhau nhưng nhìn chung các bài địa lí được trình bày
theo một số dạng nhất định.
Dạng bài thông báo kiến thức bằng kênh chữ kết hợp kênh hình, hướng dẫn học
sinh quan sát, nhận xét rút ra bài học.
Dạng bài thực hành: Ở những bài này, kênh hình, biểu đồ, bảng chứa đựng
thông tin cần thiết, học sinh phải biết sử dụng chúng, phân tích, nhận xét và rút
ra kiến thức bài học. Khi dạy bài này giáo viên vừa hình thành cho học sinh kỹ
năng học tập địa lí và biết vận dụng để phát hiện và lĩnh hội kiến thức của bài.
Học sinh cần tự lực làm việc dưới sự chỉ đạo của giáo viên.
Dạng bài kết hợp của hai dạng bài trên: kênh chữ và kênh hình cùng cung cấp
thông tin.
Ở tất cả mọi dạng bài thì phương pháp dạy học nhóm vẫn được coi là
phương pháp thể hiện được tính tích cực chủ động của học sinh trong giờ học
môn Địa lí lớp 5. Nhưng quan trọng hơn hết là sự nhiệt tình, tâm huyết của
người giáo viên để giờ học trở nên sôi động, tích cực, say mê đối với học sinh,
để các em thực sự yêu mến và mong đợi giờ học.
Yêu cầu học sinh soạn bài trước ở nhà
Do đặc trưng môn Địa lí, việc học sinh xem trước thông tin trong sách giáo
khoa và chuẩn bị bài trước ở nhà là hết sức cần thiết để có thể tìm hiểu kĩ và sâu
nội dung bài học. Và nhất là để làm việc nhóm có hiệu quả thì học sinh phải có
những suy nghĩ và những hiểu biết riêng, có sự chuẩn bị riêng trước khi tham
gia làm việc theo nhóm. Việc chuẩn bị bài, soạn bài ở nhà trước khi đến lớp là
yêu cầu thiết yếu để học tốt môn học này.
Giáo viên có thể giao nhiệm vụ cho học sinh tìm tư liệu, tranh ảnh liên
quan đến nội dung bài học hoặc thậm chí giáo viên có thể yêu cầu các em chuẩn
bị bài trước theo nhóm. Việc chuẩn bị bài trước ở nhà theo nhóm cũng sẽ kích
thích các em có hứng thú học, tích cực chủ động tham gia học tập và làm việc

Ví dụ: Bài 20: Châu Âu - SGK Tr.109:
Thảo luận nhóm đôi để hoàn thành phiếu thảo luận sau :
PHIẾU THẢO LUẬN
Thảo luận nhóm đôi và điền dấu (X) vào cột Đúng/Sai cho phù hợp:
Nội dung
1. Châu Âu nằm ở bán cầu Bắc.
2. Châu Âu có khí hậu ôn hòa.
3. Đa số dân cư châu Âu là người da vàng.
4. Châu Âu phát triển chủ yếu là trồng trọt và chăn nuôi.
5. Nhiều nước châu Âu có nền kinh tế phát triển.

-

Đúng

Sai

- Giải quyết bằng một tình huống.
Ví dụ: Bài 14: Giao thông vận tải - SGK Tr.96
Bạn Nam sống ở Hà Nội, bạn muốn đi thăm ông bà ở Quy Nhơn. Em hãy
dựa vào Lược đồ giao thông vận tải (SGK, Trang 97), thảo luận nhóm đôi để tư
vấn cho bạn những phương tiện có thể sử dụng để đi từ Hà Nội tới Quy Nhơn.
- Các tài liệu trực quan như hình ảnh, video clip,…
Ví dụ: Bài 19: Các nước láng giềng của Việt Nam - SGK Tr.107
Cho học sinh xem một đoạn video clip tổng hợp các hình ảnh nổi bật của
Cam-pu-chia, Lào, Trung Quốc. Yêu cầu học sinh thảo luận nhóm 4, kể tên
những cảnh con nhìn thấy, cho biết cảnh đó là ở đất nước nào và giới thiệu vài
nét về đất nước đó.
…
Tùy thuộc vào đối tượng học sinh, cơ sở vật chất của nhà trường,…mà giáo

- Khi nội dung đơn vị kiến thức cần có sự hỗ trợ lẫn nhau như các bài ôn
tập thì nên chia nhóm đủ trình độ.
3- Giao nhiệm vụ cho các nhóm: khi tổ chức dạy học nhóm thông thường
mỗi nhóm được giao một nhiệm vụ khác nhau hoặc 2-3 nhóm cùng một nhiệm
vụ…Giáo viên cần làm cho tất cả các thành viên trong nhóm đều nắm rõ nhiệm
vụ của nhóm cũng như nhiệm vụ của bản thân. Nên giao việc sau khi đã chia
xong nhóm và các nhóm đã về vị trí của mình. Có thể giao nhiệm vụ cho từng
nhóm chung ở giữa lớp, việc này có ưu điểm là nhóm nào cũng biết được nhiệm
vụ của nhóm khác để có thể tự tham khảo thêm và sẽ bổ sung cho nhóm bạn dễ
dàng hơn. Hoặc giao nhiệm vụ dưới dạng phiếu giao việc cho từng nhóm…
Nhưng dưới hình thức nào thì cũng cần cho nhóm nêu nội dung mà nhóm cần
thảo luận.
4- Hướng dẫn các nhóm thực hiện nhiệm vụ: trong điều kiện hiện nay, các
nhóm học sinh tiểu học nên chỉ từ 4 - 6 học sinh là tốt nhất. Các chức danh
nhóm trưởng và thư kí (đối với lớp 4 - 5) nên luân phiên. Khi bắt đầu làm việc,
nhóm trưởng phải phân công các thành viên trong nhóm, mỗi người một việc,
sau đó cá nhân làm việc độc lập rồi từng em đưa ra ý kiến để thảo luận trong
14/42


Một số biện pháp ứng dụng hoạt động nhóm vào dạy học môn Địa lí cho học sinh lớp 5



•
•
•

nhóm. Ý kiến thống nhất được ghi nhận để chuẩn bị trình bày trước lớp. Người
trình bày cũng nên luân phiên để tạo điều kiện cho tất cả học sinh được rèn kĩ

Việc phân chia nhóm thường dựa trên:
Số lượng học sinh trong lớp
Nội dung của bài học
Đặc điểm của học sinh
15/42


Một số biện pháp ứng dụng hoạt động nhóm vào dạy học môn Địa lí cho học sinh lớp 5


•

•

•

•


•
•

Cách chia nhóm hợp lý : có thể theo một tiêu chuẩn nào đó của bài học hay
của giáo viên và cũng có thể hoàn toàn ngẫu nhiên.
Cách chia nhóm có nhiều màu sắc đa dạng cũng góp phần tạo cho học sinh
sự hứng thú, phấn khởi và vui thích trước khi bắt tay vào làm việc nhóm.
phụ thuộc vào mức độ nội dung cần tìm hiểu ra sao. Số lượng các học sinh
trong nhóm phải phù hợp để các em đều được làm việc và hiệu quả công việc
cao. Nếu khối lượng công việc lớn thì cần nhóm lớn và ngược lại.
Thành phần nhóm


•

•


-

-

-

(Nhiệm vụ nhóm phải đủ độ khó, cần đến sự hợp tác của học sinh để giải
quyết vấn đề)
Vấn đề đòi hỏi thảo luận, giải thích. Các nhóm tìm hiểu và thảo luận một
chủ đề cho trước (ví dụ quan sát bản đồ, biểu đồ) tập hợp những ý tưởng, chia sẻ
kinh nghiệm.
Giải quyết một vấn đề/bài tập. Các nhóm tìm hiểu một vấn đề hay một
tình huống còn bỏ ngỏ và quyết định xem có thể làm gì. Ví dụ: Giải quyết một
vấn đề về môi trường hay xã hội,…
Thực hành, làm ra sản phẩm nào đó. Các thành viên trong nhóm cùng
làm việc để tạo ra một kết quả vật chất. Chẳng hạn:
+ Tạo ra các sản phẩm riêng và đánh giá xem sản phẩm nào tốt nhất (hoàn
thành bảng so sánh, bảng số liệu,…)
+ Tạo ra các thành phần khác nhau của một sản phẩm chung (Vẽ một quả
địa cầu gồm các châu lục đã học,…)
+ Cùng nhau làm một sản phẩm lớn (làm một bài báo cáo sử dụng phần
mềm, …)
+ …v…v…
Các bước tổ chức hoạt động nhóm

-

-

-

Ví dụ : Dạy bài “ Đất và rừng” ( Bài 6 - SGK Lịch sử và Địa lí lớp 5 Trang 79)
* Mục tiêu hoạt động : Học sinh so sánh được sự khác nhau giữa rừng rậm
nhiệt đới và rừng ngập mặn.
Bước 1: Chuẩn bị cho tổ chức hoạt động nhóm
Xác định các nội dung cho hoạt động nhóm:
Sưu tầm tranh ảnh về rừng rậm nhiệt đới và rừng ngập mặn.
Quan sát và so sánh môi trường sống và đặc điểm của cây sống trong hai loại
rừng này.
Lập bảng so sánh về môi trường sống và đặc điểm của cây sống trong hai loại
rừng này.
Xác định thành phần nhóm.
Nhóm phải đảm bảo có cả những bạn có lực học khá giỏi và trung bình.
Xác định quy mô nhóm.
Nhóm từ 8 - 10 bạn, ở đây tôi tổ chức nhóm làm hoạt động này theo tổ.
Xác định thời gian của từng hoạt động học nhóm
Thời gian chuẩn bị : 1 tuần (giao nhiệm vụ bắt đầu từ tiết Địa lí tuần trước khi
học bài 6)
Bước 2: Tiến hành tổ chức dạy học theo nhóm
Chia nhóm và phân công nhiệm vụ cho các thành viên nhóm: Sẽ có 4
nhóm chính là 4 tổ đã xếp theo vị trí ngồi ở lớp.
Giao nhiệm vụ cho hoạt động nhóm: Sưu tầm trước ở nhà tranh ảnh về
rừng ngập mặn và rừng rậm nhiệt đới sau đó lập bảng so sánh sự khác nhau của
hai loại rừng này .
Trong thời gian học sinh sưu tầm tư liệu và lập bảng so sánh, giáo viên có

+ Người giáo viên phải là người điều động các nhóm làm việc.
+ Phải quan sát và theo dõi hoạt động, công việc của từng nhóm để tìm ra
cách giải quyết hợp lý nhất.
+ Trong quá trình quan sát các nhóm làm việc, người giáo viên phải phát
hiện các sai lầm mà các nhóm mắc phải khi tham gia nhóm, những sai lầm mang
tính điển hình và chưa được sữa chữa để cuối phần thảo luận nhóm giáo viên có
nhận xét, góp ý.
+ Giáo viên phải nhắc lại các ý kiến mà nhóm đã trình bày một lần nữa
khẳng định lại ý kiến của nhóm để nhóm cần bổ sung ý kiến hay không. Nhấn
mạnh các khái niệm, các ý quan trọng của bài học.
+ Giáo viên tóm tắt, tổng hợp, liên kết các ý kiến của từng nhóm thảo luận
theo thứ tự để nêu bật được nội dung bài học.
+ Người giáo viên là người hướng dẫn và giúp đỡ các nhóm nếu các nhóm
có gặp khó khăn trong quá trình thảo luận.
Lưu ý: Không can thiệp sâu vào quá trình làm việc của nhóm (đóng góp ý
kiến như một thành viên của nhóm hoặc hỏi nhiều câu hỏi làm ảnh hưởng đến sự
tập trung của nhóm
Chức danh của các thành viên trong nhóm: tuỳ vào số lượng của nhóm mà
giáo viên đề ra các chức danh: Ví dụ nhóm trưởng, thư ký, báo cáo, quản lý thời
gian, giám sát, liên lạc,…
Để việc hoạt động nhóm thực sự có hiệu quả phải phân công nhiệm vụ, quy
định thời gian rõ ràng và cụ thể cho các nhóm. Nhóm trưởng đóng vai trò quan
trọng nhất. Nhóm trưởng phải là người khởi động buổi thảo luận nhóm bằng
cách tạo một bầu không khí vào đề một cách sinh động, chân tình và thật sự thỏa
mái.
+ Trong khi thảo luận: Người nhóm trưởng phải điều động được tất cả các
nhóm viên tham gia tích cực vào buổi thảo luận, người nhóm trưởng phải biết
lắng nghe, khuyến khích các người rụt rè, ngăn chặn những người nói nhiều,
theo dõi và quan sát phản ứng của từng người để điều chỉnh buổi thảo luận. Khai
thác nội dung bằng cách đặt câu hỏi kích thích tư duy của từng người. Phát hiện

+ Nhiệm vụ giao cho cá nhân/nhóm nào?
+ Nhiệm vụ là gì?
+ Địa điểm thực hiện nhiệm vụ ở đâu?
+ Thời gian thực hiện nhiệm vụ là bao nhiêu?
+ Phương tiện thực hiện nhiệm vụ là gì?
+ Sản phẩm cuối cùng cần có là gì?
+ Cách thức trình bày/ đánh giá sản phẩm như thế nào?
- Nhiệm vụ phải phù hợp với:
+ Mục tiêu hoạt động.
+ Trình độ học sinh.
+ Thời gian, không gian hoạt động.
+ Cơ sở vật chất, trang thiết bị
21/42


Một số biện pháp ứng dụng hoạt động nhóm vào dạy học môn Địa lí cho học sinh lớp 5

-

Ví dụ: Dạy bài “Châu Phi” ( Bài 23 - SGK Lịch sử và Địa lí lớp 5 Trang 116 - 117)
* Mục tiêu hoạt động: Học sinh tìm được một số hình ảnh thể hiện cảnh
quan thiên nhiên của Châu Phi.
Để thực hiện tìm hiểu nội dung này. Tôi đã thành lập các nhóm 4, sao cho
mỗi nhóm đều có số lượng tương đương các em giỏi, khá, trung bình.
Yêu cầu:
Nhiệm vụ: Sưu tầm trước ở nhà tranh ảnh về cảnh quan thiên nhiên của Châu
Phi sau đó nêu nhận xét.
Thời gian thực hiện nhiệm vụ: 1 tuần (giao nhiệm vụ bắt đầu từ tiết Địa lí tuần
trước khi học bài 23)
Phương tiện thực hiện: Sưu tầm tranh ảnh từ sách báo, mạng internet.


23/42


Một số biện pháp ứng dụng hoạt động nhóm vào dạy học môn Địa lí cho học sinh lớp 5

Hình minh họa
 Kĩ thuật công đoạn
•
HS được chia thành các nhóm, mỗi nhóm được giao giải quyết một nhiệm vụ

khác nhau. Ví dụ: nhóm 1 - thảo luận câu A, nhóm 2 - thảo luận câu B, nhóm 3 thảo luận câu C, nhóm 4 - thảo luận câu D,…
•
Sau khi các nhóm thảo luận và ghi kết quả thảo luận vào bảng phụ xong, các
nhóm sẽ luân chuyển bảng phụ ghi kết quả thảo luận cho nhau. Cụ thể là: Nhóm
1 chuyển cho nhóm 2, Nhóm 2 chuyển cho nhóm 3, Nhóm 3 chuyển cho nhóm
4, Nhóm 4 chuyển cho nhóm 1.
Ví dụ: Dạy bài 22 - Ôn tập – SGK, Trang 115.
Với bài tập 2, hoàn thành nội dung của bảng sau:
Tiêu chí
Châu Á
Châu Âu
Diện tích
Khí hậu
Địa hình
Màu da
Hoạt động kinh tế
Vì là nội dung ôn tập, học sinh đều đã được học và nắm được bài rồi. Nên
nhiệm vụ sẽ được phân công như sau:
24/42

25/42