BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP.HCM
---o0o---

HOÀNG VŨ CHÍNH

CÁC YẾU TỐ ẢNH HƢỞNG ĐẾN THU NHẬP LÃI
CẬN BIÊN CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI
CỔ PHẦN VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SỸ KINH TẾ

TP. Hồ Chí Minh – Năm 2017


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP.HCM
---o0o---

HOÀNG VŨ CHÍNH

CÁC YẾU TỐ ẢNH HƢỞNG ĐẾN THU NHẬP LÃI
CẬN BIÊN CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI
CỔ PHẦN VIỆT NAM

Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
Mã số: 60340201

LUẬN VĂN THẠC SỸ KINH TẾ

NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC

1.2.

Mục tiêu nghiên cứu............................................................................................................... 2

1.3.

Câu hỏi nghiên cứu ................................................................................................................ 2

1.4.

Đối tƣợng nghiên cứu............................................................................................................. 3

1.5.

Phạm vi nghiên cứu................................................................................................................ 3

1.6.

Phƣơng pháp nghiên cứu....................................................................................................... 3

1.7.

Nội dung đề tài........................................................................................................................ 4

1.8.

Ý nghĩa đề tài .......................................................................................................................... 5

CHƢƠNG 2. TỔNG QUAN LÝ LUẬN VỀ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƢỞNG ĐẾN THU NHẬP LÃI
CẬN BIÊN CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI ..................................................................... 7

CỦA CÁC NGÂN HÀNG TMCP VIỆT NAM.................................................................................. 29
3.1.

Thực trạng về thu nhập lãi cận biên của các Ngân hàng TMCP Việt Nam.................... 29

3.2. Thực trạng các yếu tố ảnh hƣởng đến thu nhập lãi cận biên của các Ngân hàng TMCP
Việt Nam ........................................................................................................................................... 32
3.2.1.

Rủi ro tín dụng ............................................................................................................. 32

3.2.2.

Rủi ro thanh khoản ...................................................................................................... 33

3.2.3.

Vốn chủ sở hữu ............................................................................................................. 34

3.2.4.

Chỉ số Lerner ................................................................................................................ 36

3.2.5.

Hiệu quả chi phí ........................................................................................................... 37

3.2.6.

Chất lƣợng quản trị ..................................................................................................... 38

Mô hình nghiên cứu ............................................................................................................. 46

4.1.1.

Dữ liệu nghiên cứu ....................................................................................................... 46

4.1.2.

Mô hình nghiên cứu ..................................................................................................... 48

4.2.

Đo lƣờng biến ....................................................................................................................... 49

4.2.1.

Biến phụ thuộc .............................................................................................................. 49

4.2.2.

Biến độc lập................................................................................................................... 49

4.3.

Phƣơng pháp ƣớc lƣợng ...................................................................................................... 59

4.4.

Kết quả nghiên cứu .............................................................................................................. 60


PHỤ LỤC 2


DANH MỤC BẢNG BIỂU
Bảng 2.1. Tổng hợp các kết quả nghiên cứu trƣớc ................................................... 24
Bảng 4.1. Bảng tổng hợp danh sách các ngân hàng TMCP trong mẫu nghiên cứu
........................................................................................................................................ 47
Bảng 4.2. Bảng tổng hợp các biến trong mô hình nghiên cứu ................................. 57
Bảng 4.3. Bảng mô tả thống kê các biến..................................................................... 60
Bảng 4.4. Bảng ma trận tƣơng quan .......................................................................... 62
Bảng 4.5. Bảng kết quả ƣớc lƣợng ảnh hƣởng của các yếu tố đến thu nhập lãi cận
biên của 27 Ngân hàng TMCP Việt Nam từ 2006 - 2016 ......................................... 63
Bảng 4.6. Tóm tắt kết quả nghiên cứu ....................................................................... 70


DANH MỤC HÌNH ẢNH
Hình 3.1. Tình hình thu nhập lãi thuần của các Ngân hàng TMCP trong mẫu
nghiên cứu ..................................................................................................................... 30
Hình 3.2. Tình hình thu nhập lãi cận biên của các Ngân hàng TMCP trong mẫu
nghiên cứu ..................................................................................................................... 31
Hình 3.3. Tình hình biến động thu nhập lãi cận biên và rủi ro tín dụng của các
Ngân hàng TMCP trong mẫu nghiên cứu ................................................................. 33
Hình 3.4. Tình hình biến động thu nhập lãi cận biên và rủi ro thanh khoản của
các Ngân hàng TMCP trong mẫu nghiên cứu ........................................................... 34
Hình 3.5. Tình hình biến động thu nhập lãi cận biên và rủi ro vốn của các Ngân
hàng TMCP trong mẫu nghiên cứu............................................................................ 35
Hình 3.6. Tình hình biến động thu nhập lãi cận biên và chỉ số Lerner của các
Ngân hàng TMCP trong mẫu nghiên cứu ................................................................. 36
Hình 3.7. Tình hình biến động thu nhập lãi cận biên và chi phí hoạt động của các
Ngân hàng TMCP trong mẫu nghiên cứu ................................................................. 37


BCĐKT

Bảng cân đối kế toán

GDP

Tăng trưởng kinh tế

NHNN

Ngân hàng Nhà nước

NHTM

Ngân hàng thương mại

NIM

Thu nhập lãi cận biên

TMCP

Thương mại cổ phần


1

CHƢƠNG 1. GIỚI THIỆU
1.1.

trên, nên việc tìm hiểu các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập lãi cận biên của các Ngân
hàng TMCP Việt Nam là hết sức cần thiết. Kết quả nghiên cứu là cơ sở khoa học để
các nhà quản trị ngân hàng có thể đưa ra các quyết định hợp lý, mang lại hiệu quả cao
hơn cho ngân hàng của mình, các nhà hoạch định có thể đưa ra các chính sách kinh tế
vĩ mô hợp lý để điều tiết nền kinh tế thông qua việc tác động vào thu nhập lãi cận biên
của các Ngân hàng TMCP. Vì vậy tác giả chọn đề tài: “Các yếu tố ảnh hưởng đến thu
nhập lãi cận biên của các Ngân hàng TMCP Việt Nam”.

1.2.

Mục tiêu nghiên cứu
Xác định các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập lãi cận biên (NIM) của các Ngân

hàng TMCP Việt Nam.
Đánh giá mức độ ảnh hưởng của các yếu tố tác động đến thu nhập lãi cận biên
(NIM) của các Ngân hàng TMCP Việt Nam.
Đưa ra các giải pháp phù hợp cho các nhà quản trị ngân hàng, cũng như các nhà
hoạch định chính sách của Việt Nam, để có thể cải thiện thu nhập lãi cận biên (NIM)
của các Ngân hàng TMCP Việt Nam.

1.3.

Câu hỏi nghiên cứu
Các yếu tố nào ảnh hưởng đến thu nhập lãi cận biên của các Ngân hàng TMCP

Việt Nam?
Mức độ ảnh hưởng của các yếu tố tác động đến thu nhập lãi cận biên của các
Ngân hàng TMCP Việt Nam?



Luận văn sử dụng dữ liệu của các ngân hàng, dữ liệu kinh tế vĩ mô của Việt

Nam và dữ liệu thể hiện đặc điểm ngành ngân hàng của Việt Nam trong giai đoạn 2006
– 2016. Dữ liệu của các ngân hàng TMCP Việt Nam được thu thập từ báo cáo tài chính
của các ngân hàng, bao gồm bảng cân đối kế toán và bảng kết quả hoạt động kinh
doanh, được tổng hợp từ Stoxplus.com; dữ liệu thể hiện đặc điểm kinh tế vĩ mô của


4
Việt Nam và đặc điểm của ngành ngân hàng Việt Nam được thu thập từ trang Ngân
hàng Thế giới (WorldBank). Mẫu nghiên cứu của tôi bao gồm 27 ngân hàng TMCP
đang hoạt động tại Việt Nam bao gồm 03 ngân hàng TMCP quốc doanh (Ngân Hàng
TMCP Đầu Tư & Phát Triển Việt Nam, Ngân Hàng TMCP Ngoại Thương Việt Nam
và Ngân Hàng TMCP Công Thương Việt Nam) và 24 ngân hàng TMCP khác.
Hơn thế nữa, tôi sử dụng phương pháp ước lượng GMM để trả lời các câu hỏi
nghiên cứu, vì phương pháp ước lượng GMM có thể khắc phục được hiện tượng tự
tương quan, hiện tượng phương sai thay đổi và hiện tượng nội sinh. Ngoài ra, tôi cũng
thực hiện kiểm tra kết quả hồi quy từ phương pháp ước lượng GMM để xem xét kết
quả có được có đáng tin cậy và có thể dùng để phân tích được không. Cụ thể, kiểm
định mà tôi dùng là kiểm định Ar(2) và Hansen. Trong đó kiểm định Ar(2) là xem xét
hiện tượng tự tương quan bậc hai trong mô hình nghiên cứu với giả thuyết H0 là không
tồn tại hiện tượng tự tương quan bậc hai. Còn kiểm định Hansen thì sẽ xem xét giá trị
của các biến công cụ mà tôi đưa vào trong phương pháp GMM, để xử lý hiện tượng nội
sinh với giả thuyết H0 là các biến công cụ không tương quan với phần dư của mô hình,
nói cách khác các biến đưa vào mô hình là phù hợp.

1.7.

Nội dung đề tài
Chƣơng 1: Giới thiệu


Ý nghĩa đề tài
Việc nghiên cứu và kết quả nghiên cứu của đề tài này có ý nghĩa về mặt khoa

học cũng như việc ứng dụng trong thực ti n.
-

Về mặt khoa học: đề tài đóng góp về mặt khoa học trong việc xác định các yếu
tố ảnh hưởng đến thu nhập lãi cận biên của các Ngân hàng TMCP Việt Nam.


6

-

Về mặt thực ti n: kết quả nghiên cứu thực nghiệm của đề tài giúp cho các nhà
quản trị ngân hàng có thể đưa ra các quyết định hợp lý, mang lại hiệu quả tốt
hơn cho ngân hàng mình.

TÓM TẮT CHƢƠNG 1
Chương này được tôi trình bày lý do chọn đề tài, mục tiêu nghiên cứu, câu hỏi
nghiên cứu cũng như đối tượng và phạm vi mà đề tài nghiên cứu. Hơn thế nữa tôi cũng
đưa ra phương pháp nghiên cứu mà đề tài áp dụng để xem xét ảnh hưởng của các yếu
tố đến thu nhập lãi cận biên của các ngân hàng. Đồng thời tôi cũng nêu lên nội dung đề
tài theo các chương và đưa ra ý nghĩa đề tài có được bao gồm về mặt khoa học và mặt
thực ti n.


7


– Ngân hàng thương mại hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực tiền tệ tín dụng và
dịch vụ ngân hàng.
– Ngân hàng thương mại là một trung gian tài chính.
2.2.

Tổng quan về hiệu quả hoạt động của ngân hàng thƣơng mại

2.2.1. Khái niệm về hiệu quả hoạt động của ngân hàng thƣơng mại
La Porta và các cộng sự (2002) cho rằng hiệu quả hoạt động là sự đo lường mức
độ hiệu quả của các hoạt động kinh doanh trong một thời gian cụ thể, được thể hiện bởi
mức độ sinh lời và lỗ trong suốt giai đoạn này. Cho nên có thể thấy rằng, hiệu quả hoạt
động có thể phản ánh được hiệu quả của chính sách mà các nhà quản trị của ngân hàng
sử dụng trong thời gian qua, cũng như phương thức mà ngân hàng đang hoạt động.
Tương tự như các tổ chức, công ty khác; lợi nhuận được xem như là phương thức cơ
bản giúp cho các ngân hàng có thể duy trì hoạt động, đảm bảo các tỷ lệ an toàn theo
quy định của Ngân hàng Nhà nước, cũng như mở rộng địa bàn hoạt động và thị phần
trong tương lai nhằm mục đích khuếch đại giá trị của các cổ đông.
Thực tế có thể thấy rằng các ngân hàng thương mại sử dụng chủ yếu các nguồn
lực như nguồn lao động (nhân viên), cơ sở vật chất (tài sản hữu hình), nguồn vốn từ
các hoạt động huy động (tiền gửi khách hàng, đi vay các Tổ chức tín dụng khác), hoạt
động cho vay và đầu tư. Do đó, khi phân tích mức độ hiệu quả hoạt động cũng như lợi
nhuận của các ngân hàng thương mại,thìcần phảixem xét toàn diện các nguồn lực
trên,để có thể đánh giá một cách tổng quan và chính xác nhất hiệu quả hoạt động của
một ngân hàng thương mại.


9
Hơn thế nữa, các nghiên cứu thực nghiệm gần đây đưa ra một số phương pháp
tiếp cận để phân tích hiệu quả hoạt động của một ngân hàng. Các cách tiếp cận theo
hướng hiện đại chủ yếu bao gồm:

-

Chỉ tiêu đo lường theo giá trị tuyệt đối:

Lợi nhuận của một ngân hàng được thể hiện trên bảng báo cáo kết quả hoạt
động kinh doanh. Trong đó có một số chỉ tiêu đo lường lợi nhuận của một ngân hàng
theo giá trị tuyệt đối chẳng hạn như:


10


Thu nhập lãi thuần được tính toán bởi chênh lệch giữa thu nhập từ lãi và

chi phí từ lãi (tương ứng với doanh nghiệp thì đây là tiêu chí doanh thu thuần). Chỉ tiêu
này sẽ phản ánh thu nhậplãi thuầncủa ngân hàng từ các hoạt động huy động và cho vay
của ngân hàng với khách hàng. Mức độ thu nhập lãi thuầncàng cao thì càng hàm ý
rằng, ngân hàng đang được hưởng lợi nhiều từ hoạt động kinh doanh truyền thống (huy
động và cho vay).


Trong bối cảnh cạnh tranh như hiện nay, nếu các ngân hàng chỉ tập trung

vào các hoạt động kinh doanh truyền thống (bao gồm huy động và cho vay) thì có thể
sẽ giảm khả năng cạnh tranh với các ngân hàng khác trên thị trường. Do vậy, các ngân
hàng sẽ gia tăng hoạt động theo hướng kinh doanh phi truyền thống, được thể hiện
thông qua hoạt động dịch vụ, mua bán chứng khoán giao dịch và đầu tư, giao dịch vàng
và ngoại hối… Cho nên, các khoản thu nhập từ các hoạt động này cũng được xem như
là thu nhập phi lãi của ngân hàng, và đã được đưa vào phân tích hiệu quả hoạt động của
ngân hàng trong các nghiên cứu gần đây.


Thu nhập lãi cận biên(NIM) được tính theo công thức:
⁄

NIM chính là chỉ số phản ánh hiệu quả của hoạt động cho vay và huy động, đo
lường được chính sách thiết lập giá (lãi suất huy động và lãi suất cho vay) cũng như
khả năng huy động từ các tổ chức kinh tế và dân cư rồi cho vay đến các đối tượng có
nhu cầu vay vốn. Chỉ số này càng cao có thể hàm ý: (1) chênh lệch lãi suất cho vay và
huy động càng lớn, (2) thu nhập lãi thuần càng cao.


Thu nhập phi lãi(NONINT) được tính theo công thức:
⁄

NONINT chính là chỉ số phản ánh hiệu quả của hoạt động kinh doanh phi
truyền thống, đo lường được khả năng đa dạng hóa hoạt động kinh doanh của ngân
hàng. Chỉ số này càng cao có thể hàm ý: (1) Ngân hàng đang đa dạng hóa thu nhập, (2)
thu nhập phi lãi càng cao.


12


Lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu (ROE) được tính theo công thức:
⁄

ROE chính là chỉ số phản ánh hiệu quả của vốnchủ sở hữu, đo lường hiệu quả
đầu tư của vốn chủsở hữu, phản ánh được khả năng tạo ra lợi nhuậntừ một đồng vốn
mà nhà đầu tư đầu tư vào ngânhàng, cho nên luôn nhận được sự quan tâm rất lớn từ các
nhà đầu tư.

bản, các trung gian tài chính có thể ảnh hưởng đến đầu tư và tiết kiệm của người dân
trong quốc gia đó (Demirguc – Kunt và Huizinga, 1999).
Bên cạnh đó, Demirguc – Kunt và Huizinga (1999) cũng cho rằng thu nhập lãi
cận biên của các ngân hàng có tương quan cùng chiều với tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên
tổng tài sản, tỷ lệ dư nợ cho vay trên tổng tài sản, tỷ lệ chi phí hoạt động trên tổng tài
sản, lạm phát, lãi suất ngắn hạn. Mặt khác, tỷ lệ tài sản không sinh lời trên tổng tài sản
có ảnh hưởng ngược chiều đến thu nhập lãi cận biên.
Theo các nghiên cứu trước đây, thu nhập lãi cận biên được miêu tả qua nhiều
cách khác nhau. Thu nhập lãi cận biên là yếu tố quan trọng trong hệ tài chính nếu thu
nhập lãi cận biên quá lớn. Do vậy, thu nhập lãi cận biên được xem như là một trong các
yếu tố có ảnh hưởng đáng kể đến việc mở rộng và phát triển của các trung gian tài
chính. Do việc áp dụng một mức lãi suất huy động thấp sẽ có thể làm cho các người
gửi tiền nản lòng, cũng như việc giới hạn hạn mức tín dụng cấp cho các đối tượng có
nhu cầu vay vốn, do đó sẽ làm giảm các cơ hội đầu tư và tăng trưởng tiềm tàng của nền
kinh tế (Barajas và các cộng sự, 1999). Robinson (2002) nhấn mạnh rằng,lãi suất cho
vay mà các ngân hàng thương mại áp dụng cho các khoản vay, của các đối tượng có
nhu cầu vay vốn có thể được phân tách làm hai thành phần. Thành phần đầu tiên là lãi
suất mà ngân hàng phải trả cho các khoản huy động từ người gửi tiền,và một phần khác
là phần bù rủi ro (risk premium). Thu nhập lãi cận biên có thể được xác định như là sự
chênh lệch giữa thu nhập lãi từ các khoản cho vay và các khoản tương đương,với chi
phí trả lãi cho các khoản tiền gửi và các khoản tương đương (Jayaraman và Sharma,
2003).


14
Hơn thế nữa, thu nhập lãi cận biên cũng phụ thuộc vào tình hình của nền kinh
tế. Chẳng hạn như các yếu tố lạm phát, tăng trưởng kinh tế và lãi suất thị trường, gọi
tắt là các yếu tố kinh tế vĩ mô.Jayaraman và Sharma (2003) ghi nhận rằng thu nhập lãi
cận biên bị ảnh hưởng đáng kể bởi quy mô thị trường, chi phí hoạt động và chi phícố
định, chi phí giao dịch và rủi ro của từng ngân hàng; mà các yếu tố kinh tế vĩ mô là các

hình đại lý.
Ho và Saunders (1981) cho rằng, thu nhập lãi cân biên ở một quốc gia nhất định
có thể được ước lượng bằng việc sử dụng mô hình lý thuyết, trong đó các ngân hàng là
các đại lý e ngại rủi ro (risk-averse) trong việc cung cấp các dịch vụ cho khách hàng.
Các ngân hàng nhận tiền gửi từ các khách hàng trong các giai đoạn khác nhau, và sau
đó sử dụng nguồn vốn này để cấp tín dụng cho các đối tượng có nhu cầu vay vốn. Sự
chênh lệch cốt lõi giữa lãi suất huy động và lãi suất cho vay, là phần bù rủi ro dành cho
các ngân hàng chấp nhận sự gia tăng trong sự không chắc chắn của việc cấp tín dụng
và các yêu cầu bất thường đến từ người gửi tiền. Trong các nghiên cứu thực nghiệm
trước đây, mô hình hồi quy hai bước đã được sử dụng để xác định thu nhập lãi cận
biên. Trong bước đầu, thu nhập lãi cận biên được hồi quy bởi các biến thể hiện đặc
điểm của ngân hàng, chẳng hạn như tỷ lệ tài sản không sinh lời trên tổng tài sản, tỷ lệ
vốn chủ sở hữu, và tỷ lệ nợ xấu trên tổng tài sản. Hệ số chặn có được từ phương trình
hồi quy bước đầu là một đo lường cho sự chênh lệch của hệ thống ngân hàng của quốc
gia này (một phần của sự chênh lệch không thuộc về các đặc điểm riêng biệt của ngân
hàng). Trong bước thứ hai, hệ số chặn có thể nắm bắt được ảnh hưởng của cấu trúc thị
trường đến việc xác định chênh lệch (phần chênh lệch này không được giải thích bởi
các đặc điểm của ngân hàng cũng như sự biến động lãi suất). Ho và Saundes (1981)
cho rằng chênh lệch lãi suất phụ thuộc vào quy mô giao dịch của ngân hàng, cấu trúc
thị trường của ngành ngân hàng, sự biến động lãi suất và mức độ e ngại rủi ro của các
nhà quản trị. Bằng việc sử dụng dữ liệu của các ngân hàng thương mại ở Mỹ, các tác
giả cho thấy rằng chênh lệch lãi suất có tương quan cùng chiều với sự thay đổi trong lãi
suất trái phiếu, như đã được dự đoán trong mô hình của các tác giả. Cũng như vậy, các
ngân hàng có quy mô nhỏ có chênh lệch trung bình xấp xỉ 1/3 so với các ngân hàng có
quy mô lớn. Sự khác biệt này do cấu trúc thị trường.