TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC
======
HOÀNG NHƢ QUỲNH
RÈN LUYỆN KĨ NĂNG
VẬN DỤNG KIẾN THỨC HÌNH HỌC LỚP 5
VÀO THỰC TIỄN CHO HỌC SINH TIỂU HỌC
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Phƣơng pháp dạy học Toán ở Tiểu học
Ngƣời hƣớng dẫn
Th.S Lê Thu Phƣơng
HÀ NỘI - 2017
LỜI CẢM ƠN
Để hoàn thành khóa luận này, em xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ
nhiệt tình của các giảng viên trong khoa Giáo dục Tiểu học – Trƣờng Đại học
Sƣ phạm Hà Nội 2. Đặc biệt, em xin bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc tới cô giáo
ThS. Lê Thu Phƣơng, ngƣời đã tận tình chỉ bảo, hƣớng dẫn và giúp đỡ em
trong suốt quá trình tìm hiểu và nghiên cứu đề tài.
Nhân dịp này em cũng xin gửi lời cảm ơn tới gia đình, bạn bè, ngƣời
thân luôn động viên, giúp đỡ em.
Trong quá trình thực hiện đề tài, dù đã cố gắng nhƣng do thời gian và
năng lực có hạn nên đề tài không thể tránh khỏi những thiếu sót. Vì vậy, em
kính mong đƣợc sự tham gia đóng góp ý kiến của thầy cô và các bạn để khóa
luận của em đƣợc hoàn thiện hơn.
HSTH
Học sinh tiểu học
GV
Giáo viên
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ........................................................................................................... 1
1. Lí do chọn đề tài ............................................................................................ 1
1.1. Vai trò của giáo dục và sự phát triển giáo dục trong xã hội hiện nay........ 1
1.2. Vai trò của bậc Tiểu học trong hệ thống giáo dục quốc dân ..................... 1
1.3. Vai trò của môn Toán lớp 5 trong trƣờng Tiểu học ................................... 2
1.4. Vai trò của yếu tố hình học trong chƣơng trình ......................................... 2
1.5. Sự cần thiết vận dụng kiến thức toán học vào thực tiễn cho HSTH .......... 3
2. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu................................................................. 3
3. Mục đích nghiên cứu ..................................................................................... 4
4. Nhiệm vụ nghiên cứu .................................................................................... 4
5. Phƣơng pháp nghiên cứu............................................................................... 4
6. Giả thuyết khoa học ...................................................................................... 4
7. Cấu trúc khóa luận ........................................................................................ 4
CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC RÈN LUYỆN
KĨ NĂNG VẬN DỤNG KIẾN THỨC HÌNH HỌC LỚP 5 VÀO THỰC TIỄN
CHO HỌC SINH TIỂU HỌC ........................................................................... 6
1.1. Cơ sở lí luận của việc rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức hình học lớp
5 vào thực tiễn cho học sinh tiểu học ................................................................ 6
1.1.1. Đặc điểm nhận thức học sinh lớp 5 ......................................................... 6
2.1.4. Đảm bảo việc học đi đôi với hành ........................................................ 21
2.2. Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của việc rèn luyện kĩ năng vận
dụng hình kiến thức học lớp 5 vào thực tiễn cho học sinh tiểu học................ 21
2.2.1. Giúp cho học sinh thấy đƣợc nguồn gốc thực tiễn của Toán học và các
ứng dụng của hình học lớp 5 trong cuộc sống hàng ngày............................... 21
2.2.2. Khai thác triệt để các tình huống trong thực tiễn và hệ thống bài toán có
nội dung thực tế trong các tiết dạy học bài mới .............................................. 24
2.2.3. Sử dụng cái bài toán thực tiễn vào các tiết luyện tập, ôn tập ................ 28
2.2.4. Có thể thay bài tập trong sách giáo khoa bằng một bài tập có lời giải
không đổi nhƣng mang tính thực tế hoặc thay bài toán có nội dung thực tế này
bằng bài toán có nội dung thực tế khác ........................................................... 29
2.2.5. Tăng cƣờng sử dụng các bài toán thực tiễn vào kiểm tra, đánh giá...... 32
2.2.6. Tăng cƣờng tổ chức các hoạt động thực hành và ngoại khóa toán học,
qua đó rèn luyện kĩ năng thực hành toán học gần gũi với thực tế .................. 37
2.2.7. Chú ý khai thác các kiến thức toán học vào các bộ môn khác gần gũi
với thực tế nhƣ: Khoa học, Địa lí, Mĩ thuật, Tin học….................................. 39
2.2.8. Thƣờng xuyên giao các bài tập “dự án” cho các nhóm học sinh thực
hiện .................................................................................................................. 40
KẾT LUẬN ..................................................................................................... 42
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................... 43
MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
1.1. Vai trò của giáo dục và sự phát triển giáo dục trong xã hội hiện nay
Hiện nay, để đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nƣớc
trong điều kiện kinh tế thị trƣờng định hƣớng xã hội chủ nghĩa và hội nhập
quốc tế, việc phát huy nguồn lực con ngƣời đƣợc coi là yếu tố cơ bản. Điều
nó không chỉ hình thành cho học sinh những khái niệm khoa học mà còn hình
thành và phát triển trí tuệ (năng lực tƣ duy, tính sáng tạo, linh hoạt,…) cùng
các kĩ năng trong thực tiễn nhƣ tính toán, đo đạc,… Trong các môn Toán ở
tiểu học, môn Toán lớp 5 có vị trí đặc biệt quan trọng. Các kiến thức, kĩ năng
của môn toán lớp 5 là nền tảng để học tốt các môn học khác trong chƣơng
trình Tiểu học, đồng thời là bƣớc đệm để học sinh học tốt môn Toán ở những
bậc học tiếp theo với nhiều ứng dụng kiến thức vào thực tiễn đời sống. Hơn
nữa, môn Toán góp phần rất quan trọng trong việc rèn luyện các phƣơng pháp
phân tích, tổng hợp, giải quyết vấn đề góp phần phát triển trí thông minh và
các phẩm chất trí tuệ. Việc rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức toán lớp 5
vào cuộc sống có giá trị đích thực trong việc làm cho học sinh có ý thức và có
khả năng vận dụng các kiến thức đã đƣợc học vào thực tế.
1.4. Vai trò của yếu tố hình học trong chương trình
Toán học là môn học chiếm thời lƣợng đáng kể trong chƣơng trình Tiểu
học. Chƣơng trình môn Toán ở Tiểu học không phân thành các phân môn
riêng lẻ mà đƣợc sắp xếp đan xen giữa các nội dung trong đó có yếu tố hình
học. Có thể nói đây là mảng kiến thức tƣơng đối trừu tƣợng và có tính khái
quát cao, góp phần quan trọng trong việc phát triển tƣ duy cho HS. Yếu tố
hình học góp phần phát triển toàn diện các năng lực tƣ duy, trí tƣởng tƣợng
không gian cho HS, giúp các em nhận thức và phân tích tốt hơn thế giới xung
quanh. Vì vậy, để dạy nội dung hình học trong chƣơng trình Tiểu học phát
2
huy một cách tối ƣu và mang nhiều hứng thú cho học sinh thì nhất thiết cần
phải đổi mới phƣơng pháp dạy và học.
1.5. Sự cần thiết vận dụng kiến thức toán học vào thực tiễn cho HSTH
Vận dụng kiến thức toán học vào thực tiễn là vận dụng toán học vào
giải quyết tình huống của cuộc sống, thúc đẩy việc gắn kết kiến thức lý thuyết
học lớp 5 vào thực tiễn cho học sinh tiểu học;
- Tìm hiểu thực trạng của việc rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức hình học
lớp 5 vào thực tiễn cho học sinh tiểu học và nguyên nhân của thực trạng;
- Đề xuất một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả cho việc rèn luyện kĩ
năng vận dụng kiến thức hình học lớp 5 vào thực tiễn cho học sinh tiểu học;
5. Phương pháp nghiên cứu
- Phƣơng pháp nghiên cứu lí luận;
- Phƣơng pháp quan sát;
- Phƣơng pháp điều tra khảo sát;
- Phƣơng pháp thu thập thông tin và phân tích dữ liệu;
6. Giả thuyết khoa học
Nếu đề xuất đƣợc các biện pháp giúp rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến
thức hình học lớp 5 vào thực tiễn cho học sinh tiểu học thì sẽ góp phần nâng
cao chất lƣợng và hiệu quả dạy học nói riêng cũng nhƣ phát triển chƣơng
trình giáo dục nói chung.
7. Cấu trúc khóa luận
PHẦN 1: MỞ ĐẦU
PHẦN 2: NỘI DUNG
Chƣơng 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến
thức hình học lớp 5 vào thực tiễn cho học sinh tiểu học
4
Chƣơng 2: Một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả việc rèn luyện kĩ năng
vận dụng kiến thức hình học lớp 5 vào thực tiễn cho học sinh tiểu học
PHẦN 3: KẾT LUẬN
5
Vì vậy, GV nên giao cho HS những công việc hay các bài tập đòi hỏi
sự chú ý của trẻ và nên gia hạn về mặt thời gian. Chú ý áp dụng linh động
theo từng độ tuổi và tính cá thể của trẻ, điều này là vô cùng quan trọng và ảnh
hƣởng trực tiếp đến quá trình giáo dục trẻ.
1.1.1.3. Trí nhớ
Có hai loại trí nhớ: trí nhớ không chủ định và trí nhớ có chủ định. Ở
HSTH, cả hai trí nhớ này đều đang phát triển. Tuy nhiên, trí nhớ không chủ
định vẫn chiếm ƣu thế. Trí nhớ có chủ định phát triển mạnh mẽ ở HS cuối cấp
Tiểu học (lớp 4, 5). Giai đoạn này, đặc biệt là ở lớp 5, ghi nhớ có ý nghĩa và
ghi nhớ từ ngữ đƣợc tăng cƣờng. Song, hiệu quả của ghi nhớ có chủ định còn
phụ thuộc vào nhiều yếu tố nhƣ mức độ tích cực tập trung trí tuệ của các em,
sức hấp dẫn của nội dung tài liệu, yếu tố tâm lí tình cảm hay hứng thú của các
em,…
Nắm đƣợc điều này, GV cần giúp các em biết cách khái quát hóa và
đơn giản mọi vấn đề, giúp các em xác định đâu là nội dung quan trọng cần ghi
nhớ. Các từ ngữ dùng để diễn đạt nội dung cần ghi nhớ phải đơn giản, dễ
hiểu, dễ nắm bắt và dễ thuộc và đặc biệt là phải hình thành ở các em tâm lí
hứng thú và vui vẻ khi ghi nhớ kiến thức.
1.1.1.4. Tưởng tượng
Tƣởng tƣợng là một quá trình tâm lý phản ánh những cái chƣa từng có
trên cơ sở những biểu tƣợng đã có.
Tƣởng tƣợng của HS giai đoạn đầu Tiểu học còn tản mạn, ít có tổ chức.
Đến lớp 5, tƣởng tƣợng của các em gắn với hiện thực hơn, các em biết tƣởng
tƣợng sáng tạo dựa trên những hình tƣợng cũ và đƣa vào ngôn ngữ để xây
dựng hình tƣợng mang tính chất khái quát và trừu tƣợng hơn. Trong dạy học,
GV cần tổ chức cho HS quan sát sự vật, hiện tƣợng cụ thể. Mặt khác, cần hình
thành biểu tƣợng qua sự mô tả bằng lời nói, cử chỉ, điệu bộ của mình. GV cần
7
8
- Hình tròn
+ Nhận biết đƣợc hình tròn, đƣờng tròn và đặc điểm của của nó: tâm, bán
kính, đƣờng kính, mối quan hệ giữa bán kính và đƣờng kính, mối quan hệ
bằng nhau giữa tất cả các bán kính trong một hình tròn.
+ Công thức tính chu vi và diện tích hình tròn.
- Hình hộp chữ nhật, hình lập phƣơng
+ Nhận biết đƣợc hình hộp chữ nhật, hình lập phƣơng và một số đặc điểm của
chúng.
+ Biết cách tính diện tích xung quanh và diện tích toàn phần của hình hộp chữ
nhật và hình lập phƣơng.
- Thể tích:
+ Có biểu tƣợng ban đầu về thể tích của một hình.
+ Nắm đƣợc các khái niệm xăng-ti-mét khối, đề-xi-mét khối, mét khối.
+ Nắm đƣợc quy tắc, công thức tính thể tích của hình hộp chữ nhật, hình lập
phƣơng.
- Hình trụ, hình cầu: Nhận biết đƣợc hình trụ, hình cầu.
Kĩ năng
Sau khi học xong, HS cần:
- Hình tam giác
+ Nhận dạng đƣợc, vẽ đƣợc hình tam giác bằng thƣớc thẳng và bằng ê ke các
dạng tam giác, đƣờng cao tƣơng ứng với cạnh đáy cho trƣớc.
+ Vận dụng các quy tắc, công thức tính diện tích tam giác và các quy tắc tính
ngƣợc để giải các bài toán có liên quan đến việc tính diện tích tam giác.
- Hình thang
+ Nhận dạng và vẽ đƣợc hình thang, hình thang vuông bằng thƣớc thẳng và ê
ke.
+ Nhận dạng và vẽ đƣợc đƣờng cao của hình thang bằng ê ke.
10
1.1.2.2. Nội dung dạy các yếu tố hình học lớp 5
Nội dung dạy các yếu tố hình học lớp 5 bao gồm:
- Hình tam giác, các loại hình tam giác (tam giác, tam giác có ba góc nhọn,
tam giác có một góc tù), chiều cao và đáy tam giác, diện tích tam giác.
- Hình thang: hình thang, hình thang vuông, đáy lớn, đáy nhỏ, cạnh bên, chiều
cao của hình thang, diện tích hình thang.
- Hình tròn: hình tròn, đƣờng tròn, tâm, bán kính, đƣờng kính, chu vi và diện
tích hình tròn.
- Hình hộp chữ nhật, hình lập phƣơng: diện tích xung quanh, diện tích toàn
phần của hình hộp chữ nhật, hình lập phƣơng.
- Hình trụ, hình cầu.
- Thể tích: các đơn vị đo thể tích nhƣ cm3, dm3, m3, thể tích hình hộp chữ nhật
và hình lập phƣơng.
- Các bài toán có nội dung hình học.
1.1.3.Kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn
1.1.3.1. Kĩ năng
* Khái niệm
Có rất nhiều cách khác nhau định nghĩa về kĩ năng. Những định nghĩa
này thƣờng bắt nguồn từ góc nhìn chuyên môn và quan niệm cá nhân của
ngƣời viết. Xét về nguồn gốc từ ngữ, kĩ năng có nguồn gốc từ Hán Việt: “kĩ”
là sự khéo léo, “năng” là có thể.
Theo Trần Bá Hoành, “Kĩ năng là khả năng vận dụng những tri thức
thu nhận đƣợc trong một lĩnh vực nào đó vào thực tiễn. Kĩ năng đạt tới mức
hết sức thành thạo, khéo léo trở thành kĩ xảo.”
Theo Nguyễn Đình Chỉnh, kĩ năng là một thao tác đơn giản hoặc phức
tạp mang tính nhận thức hoặc mang tính hoạt động chân tay, nhằm thu đƣợc
hành động theo đúng mục đích, yêu cầu… Kĩ năng chỉ đƣợc hình thành thông
qua quá trình tƣ duy để giải quyết các nhiệm vụ đặt ra.
12
* Các yếu tố ảnh hưởng đến sự hình thành kĩ năng
Kĩ năng chịu sự chi phối của một số yếu tố sau:
- Nội dung của bài tập, nhiệm vụ đặt ra đƣợc trừu tƣợng hóa sẵn hoặc bị che
phủ bởi các yếu tố phụ làm lệch hƣớng tƣ duy, ảnh hƣởng đến sự hình thành
kĩ năng.
- Tâm thế, thói quen cũng ảnh hƣởng đến quá trình hình thành kĩ năng.
1.1.3.2. Một số kĩ năng học tập môn Toán
Trong tâm lí – giáo dục học, ngƣời ta phân chia kĩ năng học tập cơ bản
thành bốn nhóm: kĩ năng nhận thức, kĩ năng thực hành, kĩ năng tổ chức hoạt
động nhận thức và kĩ năng tự kiểm tra, đánh giá.
* Kĩ năng nhận thức
Nhóm kĩ năng nhận thức trong môn Toán bao gồm: kĩ năng nắm vững
khái niệm, định lí, quy tắc, dự đoán và suy đoán.
- Kĩ năng nắm vững khái niệm
Rèn luyện cho học sinh hiểu đƣợc các dấu hiệu đặc trƣng của một khái
niệm, từ đó biết nhận dạng một khái niệm, tức là phát hiện ra xem một đối
tƣợng cho trƣớc có thuộc phạm vi khái niệm nào đó không. Đồng thời, biết
thể hiện khái niệm, nghĩa là biết tạo ra một đối tƣợng thuộc phạm vi một khái
niệm cho trƣớc. Trên cơ sở đó, học sinh có thể hiểu đƣợc quan hệ giữa các
khái niệm.
- Kĩ năng nắm vững định lí
Nắm vững một định lí là phân biệt đƣợc phần giả thiết và phần kết luận
của định lí đó, có thể nêu cách phát biểu của định lí, hiểu đƣợc mối liên hệ
logic giữa các định lí.
thú học tập, giúp học sinh nắm đƣợc nội dung thực chất vấn đề và tránh hiểu
một cách hình thức.
* Kĩ năng tổ chức hoạt động nhận thức
14
Việc rèn luyện kĩ năng tổ chức hoạt động nhận thức đòi hỏi học sinh
phải có kế hoạch học tập và biết cách học phù hợp với điều kiện và năng lực
của bản thân nhằm đạt đƣợc mục tiêu đặt ra trong từng giai đoạn.
* Kĩ năng tự kiểm tra, đánh giá
Hoạt động học của học sinh là quá trình tự vận động để chiếm lĩnh tri
thức và ngƣời học không chỉ tiếp thu thụ động mà có sự điều chỉnh để đạt kết
quả mong muốn. Muốn vậy, học sinh phải có kĩ năng tự kiểm tra, đánh giá để
làm căn cứ cho sự tự điểu chỉnh.
1.1.3.3. Kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn
Học tập là một loại hình hoạt động cơ bản, một loại hình hoạt động
phức tạp của con ngƣời. Muốn học tập có kết quả, con ngƣời cần phải có một
hệ thống kĩ năng chuyên biệt gọi là kĩ năng học tập. Theo các nhà tâm lí học,
kĩ năng học tập là khả năng của con ngƣời thực hiện có kết quả các hành động
học tập phù hợp với điều kiện và hoàn cảnh nhất định, nhằm đạt đƣợc mục
đích, nhiệm vụ đề ra. Các kĩ năng học tập phục vụ chức năng nhận thức liên
quan đến việc thu thập, xử lí, sử dụng thông tin, phục vụ chức năng tổ chức,
tự điều chỉnh quá trình học tập liên quan đến việc quản lí phƣơng tiện học tập,
thời gian, sự hỗ trợ từ bên ngoài và chất lƣợng, phục vụ chức năng tƣơng tác
trong học tập, hợp tác… Trong đó, kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn
chính là mục tiêu của quá trình dạy học, là kĩ năng học tập ở mức cao nhất.
Sau một quá trình học tập, kết quả cuối cùng phải đƣợc thể hiện ở
chính ngay thực tiễn cuộc sống, hoặc là học sinh vận dụng kiến thức là để
nhận thức, cải tạo thực tiễn, hoặc là trên cơ sở kiến thức và phƣơng pháp đã
1.2.1. Thực trạng của việc rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức hình học
lớp 5 vào thực tiễn cho học sinh tiểu học
Hiện nay, Đảng và Nhà nƣớc đang rất đang quan tâm đến việc đổi mới
một cách toàn diện giáo dục, trong đó việc đổi mới phƣơng pháp dạy học là
vô cùng quan trọng. Luật Giáo dục 2005 đã nêu: “Phƣơng pháp giáo dục phổ
16
thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo của học sinh;
phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học: bồi dƣỡng phƣơng pháp tự
học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình
cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”. Để tăng cƣờng việc
gắn liền dạy học trong nhà trƣờng với thực tiễn cuộc sống, hiện nay trong một
số trƣờng Tiểu học, đội ngũ giáo viên và học sinh đã và đang có những
phƣơng pháp dạy và học rất khả quan, tuy nhiên thì vẫn còn một số khó khăn.
Thông qua thực tế mà tôi đã nghiên cứu đƣợc ở trƣờng Tiểu học Việt Hùng,
tôi rút ra đƣợc một số nhận định về thực trạng của việc rèn luyện kĩ năng vận
dụng kiến thức hình học lớp 5 vào thực tiễn cho học sinh nhƣ sau:
- Về phía học sinh, theo nhƣ điều tra mà tôi đã thu đƣợc thì có khoảng 40%
học sinh biết và ứng dụng đƣợc một số kiến thức đã đƣợc học vào cuộc sống,
90% học sinh có nhu cầu muốn tìm hiểu rõ hơn về ứng dụng của nội dung
hình học đối với thực tiễn, 30% học sinh có những phƣơng pháp học rất hay
để chủ động trong việc học tập môn Toán. Bên cạnh đó, một số học sinh chƣa
có sự hứng thú với việc học tập nên còn chƣa chủ động với việc tìm hiểu và
ứng dụng nội dung hình học vào thực tế.
- Về phía giáo viên, khoảng 40% giáo viên vẫn chỉ muốn sử dụng các phƣơng
pháp dạy học truyền thống: thuyết trình, diễn giảng,… 60% giáo viên tích cực
phối hợp sử dụng các phƣơng pháp dạy học truyền thống với các phƣơng
pháp dạy học mới: dạy học dự án, trải nghiệm sáng tạo,… Tuy nhiên, chƣa
tiễn, ít đƣa ra các bài toán có nội dung hình học liên quan đến thực tế cuộc
sống.
Thứ ba, học sinh còn chƣa nhận thức đƣợc tầm quan trọng của vận
dụng kiến thức hình học vào thực tiễn, các em còn mải chơi hoặc là chƣa thực
sự quan tâm đến việc này.
Thứ tƣ, do sự phát triển của xã hội, sự tác động mặt trái của nền kinh tế
thị trƣờng. Thời gian gần đây có nhiều hoạt động vui chơi, giải trí ngoài
18
Copyright: Tài liệu đại học ©