TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA LỊCH SỬ

LÊ THỊ HỒNG THÚY

TỔ CHỨC DẠY HỌC TÍCH HỢP THEO
CHỦ ĐỀ TRONG PHẦN LỊCH SỬ VIỆT NAM
LỚP 10 THPT, CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN
(GIAI ĐOẠN TỪ NGUỒN GỐC
ĐẾN GIỮA THẾ KỈ XIX)

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học Lịch sử

Hà Nội - 2017


LỜI CẢM ƠN
Em xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới Ths. Chu Ngọc
Quỳnh, người đã chỉ bảo, tận tình hướng dẫn, giúp đỡ và tạo mọi điều kiện
thuận lợi để em hoàn thành khóa luận này.
Em cũng xin bày tỏ lòng biết ơn tới toàn thể các thầy (cô) giáo trường
Đại học Sư phạm Hà Nội 2, đặc biệt là các thầy (cô) là giảng viên Khoa Lịch
sử trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2, Thư viện trường Đại học Giáo dục –
Đại học Quốc gia Hà Nội, Thư viện trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Thư
viện Quốc gia Việt Nam, các thầy (cô) giáo và toàn thể các em học sinh
trường THPT Yên Dũng số 2, trường THPT Yên Dũng số 3, trường THPT
Lạng Giang 1 đã nhiệt tình giúp đỡ và tạo mọi điều kiện thuận lợi trong thời
gian em làm khóa luận.
Cuối cùng em xin trân trọng cảm ơn gia đình, bạn bè đã luôn quan tâm,
động viên và giúp đỡ em trong quá trình hoàn thành khóa luận.

HS

Phương pháp dạy học

PPDH

Sách giáo khoa

SGK


DANH MỤC BẢNG BIỂU
Bảng 1.1. Bảng tổng hợp ý kiến GV và HS về phương pháp dạy học trong giờ
học Lịch sử ở trường THPT (%)
Bảng 1.2. Bảng tổng hợp ý kiến giáo viên và học sinh về mức độ hứng thú
của HS đối với các phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường phổ thông
(%)
Hình 1.3. Biểu đồ tổng hợp ý kiến HS về mức độ yêu thích đối với các
phương pháp học tập môn Lịch sử (%)
Bảng 2.1. Bảng thể hiện mức độ tham gia của HS vào các hoạt động được tổ
chức trong lớp học ở lớp thử nghiệm 10A1 (%)
Hình 2.2. Biểu đồ thể hiện mức độ hứng thú của HS vào các hoạt động được
tổ chức trong lớp học ở lớp thử nghiệm 10A1 (%)


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ........................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài ....................................................................................... 1
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ......................................................................... 3
3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu ................................................................. 7

Chương 2 QUY TRÌNH THIẾT KẾ DẠY HỌC TÍCH HỢP THEO CHỦ ĐỀ
TRONG PHẦN LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 10 THPT, CHƯƠNGTRÌNH
CHUẨN (GIAI ĐOẠN TỪ NGUỒN GỐC ĐẾN GIỮA THẾ KỈ XIX)........ 42
2.1. Vị trí, mục tiêu, nội dung cơ bản của phần lịch sử Việt Nam lớp 10
THPT (giai đoạn từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX).................................. 42
2.1.1. Vị trí, cấu trúc chương trình Lịch sử Việt Nam lớp 10 THPT,
chương trình chuẩn (giai đoạn từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX) ......... 42
2.1.2. Mục tiêu .......................................................................................... 43
2.1.3. Nội dung ......................................................................................... 44
2.2. Xây dựng một số chủ đề tích hợp trong phần Lịch sử Việt Nam lớp 10,
chương trình chuẩn (giai đoạn từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX) ............ 47
2.2.1. Chủ đề “Hình tượng rồng qua các triều đại Lý - Trần - Lê Sơ” ... 47
2.2.2. Chủ đề “Dấu tích của con người trên lãnh thổ Việt Nam” ........... 51
2.3. Quy trình tổ chức dạy học tích hợp theo chủ đề trong phần Lịch sử Việt
Nam lớp 10 THPT, chương trình chuẩn (giai đoạn từ nguồn gốc đến giữa
thế kỉ XIX) ................................................................................................... 54
2.3.1. Quy trình tổ chức dạy học chủ đề “Hình tượng Rồng qua các triều
đại Lý - Trần - Lê sơ” .............................................................................. 54
2.3.2. Quy trình tổ chức dạy học chủ đề “Dấu hiệu của con người trên
lãnh thổ Việt Nam” .................................................................................. 59
2.4. Thử nghiệm sư phạm ............................................................................ 64


2.4.1. Mục đích thử nghiệm sư phạm ....................................................... 64
2.4.2. Đối tượng và thời gian thử nghiệm ................................................ 65
2.4.3. Nội dung và phương pháp thử nghiệm ........................................... 66
2.4.4. Kết quả thử nghiệm ........................................................................ 67
2.4.4.1. Ý kiến đánh giá của GV........................................................... 67
2.4.4.2. Kết quả phản hồi ý kiến của học sinh sau giờ học .................. 68
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ ................................................................. 72

Dạy học tích hợp theo chủ đề là một trong những quan điểm dạy học
phù hợp với mục tiêu đổi mới và đáp ứng được nhu cầu học tập của HS hiện

1


nay. Dạy học tích hợp theo chủ đề góp phần tạo tư duy lôgic cho HS, kiến
thức cung cấp cho học sinh mang tính hệ thống và có mối liên hệ chặt chẽ với
nhau. Dạy học tích hợp là cách dạy học hiệu quả trong việc hướng dẫn HS
huy động những kiến thức đã học, rèn luyện các kĩ năng học tập. Vì vậy, nếu
áp dụng dạy học tích hợp theo chủ đề để dạy và học các môn học ở trường phổ
thông sẽ phát huy tính tích cực, chủ động và gây hứng thú học tập cho HS.
Nhiều nước trên thế giới đã vận dụng quan điểm dạy học tích hợp trong
quá trình biên soạn sách giáo khoa. Ở mức độ cao, nhiều môn học được tích
hợp thành các môn chung (ví dụ như tích hợp các môn Vật lý, Hóa học, Sinh
học thành môn Khoa học tự nhiên…) và thành một môn mới. Ở mức độ vừa,
các môn học gần nhau được ghép thành một môn chung nhưng vẫn giữ vị trí
độc lập, chỉ tích hợp ở các phần trùng nhau. Vận dụng trong môn Lịch sử, có
thể dạy học tích hợp nội dung môn Lịch sử theo chủ đề, chuyên đề giúp học
sinh hình thành kiến thức hệ thống. Có thể tích hợp liên môn giữa môn Lịch
sử với các môn học khác nhằm làm cho kiến thức các môn bổ sung cho nhau:
Lịch sử và Ngôn ngữ, Lịch sử và Kinh tế, Lịch sử và Triết học, Lịch sử và
Văn học, Lịch sử và Địa lý…
Trước những hạn chế còn tồn tại trong quá trình dạy và học ở trường
phổ thông đặt ra yêu cầu phải đổi mới toàn diện nhằm nâng cao chất lượng
môn Lịch sử, đặc biệt là tích cực chuẩn bị từ sau năm 2015 thực hiện chương
trình giáo dục phổ thông mới. Đổi mới quá trình dạy học Lịch sử là đổi mới
từ mục tiêu đến nội dung chương trình, phương pháp và hình thức tổ chức dạy
học, hình thức và nội dung đánh giá cũng như các điều kiện dạy học và đặc
biệt là đội ngũ GV. Tại Hội thảo khoa học Quốc gia về dạy học Lịch sử ở

2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Trong nhiều cuốn sách, các nhà nghiên cứu đã đề cập đến dạy học tích
hợp theo chủ đề và vai trò, ý nghĩa to lớn của dạy học tích hợp trong quá trình
đổi mới và nâng cao chất lượng giáo dục hiện nay.

3


Trong cuốn “Tài liệu tập huấn dạy học tích hợp ở trường THCS và
THPT” (của Cục Nhà giáo và Cán bộ quản lí cơ sở giáo dục, chương trình
đảm bảo chất lượng giáo dục trường học SEQAP) đã đưa ra khái niệm dạy
học tích hợp và mục tiêu của dạy học tích hợp. Dựa trên chương trình giáo
dục hiện nay tác giả đã đưa ra những nguyên tắc lựa chọn nội dung tích hợp ở
trường phổ thông sao cho phù hợp và đảm bảo các yếu tố khoa học. Cuốn
sách cũng đã đề cập đến những năng lực chung cần hình thành cho học sinh
để từ đó xây dựng các chủ đề tích hợp nhằm phát triển năng lực cho học sinh,
hơn nữa để có phương pháp phù hợp trong quá trình giảng dạy.
Bài viết “Xu thế tích hợp môn học trong nhà trường phổ thông” đăng
trên Tạp chí giáo dục 2/2002 của TS. Nguyễn Minh Phương và TS. Cao Thị
Thặng đã nêu lên những quan điểm chung về tích hợp, xu hướng tích hợp ở
nước ngoài và đề xuất xây dựng môn học theo quan điểm tích hợp ở Việt
Nam. Theo đó, ta thấy được tích hợp là một xu hướng mới đã và đang được
nhiều nước trên thế giới quan tâm thực hiện với nhiều hiệu quả to lớn.
TS. Nguyễn Anh Dũng trong bài viết “Tích hợp kiến thức các bộ môn
khoa học xã hội trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông” in trong “Một số
chuyên đề phương pháp dạy học Lịch sử” (2002) đã trình bày một số vấn đề
về tích hợp các kiến thức bộ môn khoa học xã hội (chủ yếu là Địa lý, Văn
học, GDCD) trong dạy học lịch sử. Tuy chỉ khái quát về xu hướng tích hợp
liên môn trong dạy học Lịch sử mà không đề cập đến tích hợp Lịch sử theo
chủ đề nhưng bài viết đã nhấn mạnh xu hướng tích hợp ngày càng phổ biến ở

hợp liên môn giữa các môn học.
Trong cuốn “Phương pháp ôn tập Lịch sử ở trường phổ thông – Một số
vấn đề lý luận và thực tiễn” (2012), TS. Hoàng Thanh Tú đã chỉ ra việc căn
cứ vào trình độ học sinh, loại bài ôn tập trong chương trình, mục tiêu cần đạt
để lựa chọn, cấu trúc nội dung ôn tập phù hợp với hình thức tổ chức và
phương pháp tiến hành. “Các nội dung ôn tập có thể cấu trúc theo hai kiểu

5


điển hình là cấu trúc theo chủ đề khái quát và so sánh các sự kiện trong mối
quan hệ đồng đại/lịch đại và cấu trúc theo chủ đề tương ứng với các nội dung
về chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa, khởi nghĩa, kháng chiến, chiến tranh”.
Dạy và học Lịch sử theo các chủ đề, chuyên đề không chỉ tạo tư duy logic cho
học sinh, tăng khả năng hiểu bài mà còn giúp quá trình ôn tập hiệu quả hơn.
Trên cơ sở đó học sinh được ôn tập, củng cố, tổng hợp các kiến thức ở mức
độ cao và biết vận dụng sáng tạo trong học tập.
Trong cuốn “Dạy học tích hợp phát triển năng lực của học sinh”
(quyển 2)(2016) do Trần Thị Thanh Thủy (chủ biên) đã nhận thức được tầm
quan trọng của việc dạy học tích hợp theo chủ đề trong môn Lịch sử hiện nay,
và đề cập rất cụ thể tới việc dạy học tích hợp theo chủ đề theo hướng phát
triển năng lực của học sinh. Các mức độ của dạy học tích hợp theo chủ đề.
Các tác giả cũng đã nêu ra một số chủ đề tích hợp trong môn Lịch sử cho
người đọc tham khảo.
Trong khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Trương Thị Hòa - Trường Đại
học Giáo dục “Phương pháp dạy học các chủ đề trong phần lịch sử Việt Nam
lớp 11 THPT, chương trình chuẩn” (2013) đã nêu ra cách dạy học theo chủ
đề. Trong khóa luận còn nêu ra các phương pháp có thể sử dụng trong dạy
học Lịch sử theo chủ đề, là những phương pháp dạy học tích cực, nhằm gây
hứng thú cho HS. Khóa luận chủ yếu đề cập đến việc xây dựng các chủ đề

Về địa bàn khảo sát: THPT Lạng Giang 1, THPT Yên Dũng số 2,
THPT Yên Dũng số 3.
4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu: Đề xuất cách thức xây dựng một số chủ đề tích
hợp trong môn Lịch sử lớp 10 THPT, chương trình chuẩn (giai đoạn từ nguồn
gốc đến giữa thế kỷ XIX) và PPDH phù hợp các chủ đề đó, đáp ứng yêu cầu

7


dạy học tích hợp theo chủ đề, góp phần nâng cao chất lượng dạy học Lịch sử
ở trường trung học phổ thông.
Nhiệm vụ nghiên cứu: Để đạt được mục tiêu trên, đề tài thực hiện các
nhiệm vụ:
- Nghiên cứu cơ sở lý luận về dạy học tích hợp nói chung và dạy học
tích hợp theo chủ đề trong môn Lịch sử nói riêng.
- Nghiên cứu chương trình, SGK môn Lịch sử hiện hành ở trường
THPT.
- Tiến hành điều tra cơ bản đối với giáo viên và học sinh ở một số
trường THPT để đánh giá thực trạng việc dạy học Lịch sử theo các chủ đề.
- Đề xuất một số cách thức xây dựng các chủ đề theo hướng tích hợp
tiêu biểu trong chương trình Lịch sử ở trường THPT và PPDH phù hợp.
- Tiến hành thực nghiệm sư phạm và đánh giá kết quả thực nghiệm.
5. Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu lý luận: Sưu tầm, tổng hợp, phân tích hệ
thống, khái quát hóa những tài liệu từ sách, báo, tạp chí về lý luận phương
pháp dạy học, đổi mới phương pháp dạy học, dạy học theo các chủ đề.
- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: phương pháp điều tra bằng phiếu
hỏi và phương pháp thực nghiệm.
- Phương pháp thống kê toán học.



Chương 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC
DẠY HỌC TÍCH HỢP THEO CHỦ ĐỀ TRONG
MÔN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT
1.1. Cơ sở lý luận
1.1.1. Một số khái niệm cơ bản
1.1.1.1. Tích hợp và dạy học tích hợp
Về khái niệm “tích hợp”:
Tích hợp (tiếng Anh, tiếng Đức, tiếng Pháp: Integration) có nguồn gốc
từ tiếng Latinh Integration với nghĩa: xác lập cái chung, cái toàn thể, cái
thống nhất trên cơ sở những bộ phận riêng lẻ.
Theo từ điển Anh - Anh từ Integration có nghĩa là kết hợp những phần,
những bộ phận với nhau trong một tổng thể. Những phần, những bộ phận có
thể khác nhau nhưng tích hợp với nhau.
Tích hợp là sự hợp nhất, sự hòa nhập, sự kết hợp. Nội hàm khoa học
khái niệm tích hợp có thể hiểu một cách khái quát là sự hợp nhất hay nhất thể
hóa các bộ phận khác nhau, để đưa tới một khái niệm mới như là một thể
thống nhất trên những nét bản chất nhất của các thành phần đối tượng chứ
không phải là phép cộng giản đơn những thuộc tính của các thành phần ấy.
[10; tr.8].
Tích hợp là một nguyên tắc của quá trình dạy học, nhưng có thể vận
dụng như một phương pháp dạy học cụ thể. “Phương pháp dạy học tích hợp
là cách thức giáo viên hướng dẫn học sinh vận dụng những kiến thức, kĩ năng
đã có trong việc hình thành kiến thức, kĩ năng mới trong cùng môn học hoặc
của môn học khác” [19; tr. 109].
Như vậy, tích hợp có hai tính chất cơ bản, liên kết mật thiết với nhau,
quy định lẫn nhau, đó là tính liên kết và tính toàn vẹn. [10; tr.8]


11


Về quan niệm dạy học tích hợp trong môn Lịch sử: Thực trạng của việc
dạy và học Lịch sử trong nhà trường phổ thông hiện nay còn những tồn tại
những hạn chế là nội dung của nhiều bài giảng Lịch sử rất khô khan, nhiều sự
kiện nên chưa tạo được hứng thú học lịch sử đối với HS. HS hiểu một cách
rời rạc, nông cạn về kiến thức Lịch sử, không nắm được mối liên hệ hữu cơ
giữa các tri thức thuộc lĩnh vực đời sống xã hội, về kiến thức liên môn…
Dạy học theo chủ đề tích hợp là một trong những nguyên tắc quan trọng
trong dạy học nói chung và dạy học Lịch sử nói riêng, đây được coi là một
quan niệm dạy học hiện đại, nhằm phát huy tính tích cực của HS, đồng thời
nâng cao chất lượng giáo dục. Dạy học tích hợp làm cho người học sử nhận
thức được sự phát triển xã hội một cách liên tục, thống nhất, thấy được mối
liên hệ hữu cơ giữa các lĩnh vực của đời sống xã hội, khắc phục được tính tản
mạn rời rạc trong kiến thức.
Dạy học tích hợp trong môn Lịch sử là hình thức liên kết những kiến
thức giao thoa với môn Lịch sử như Ngữ văn, Địa lí, Tin học, Giáo dục công
dân. Rèn luyện kĩ năng sống, Giáo dục bảo vệ di sản văn hóa địa phương…
để học sinh tiếp thu kiến thức, biết vận dụng kiến thức lịch sử vào cuộc sống
và ngược lại từ cuộc sống để giải quyết các vấn đề liên quan đến lịch
sử…Trong chương trình phổ thông, giáo viên có thể sử dụng phương pháp
tích hợp trong hầu hết các bài dạy, từ đó làm tăng hứng thú cho học sinh.
Như vậy, chúng ta có thể hiểu tích hợp là sự kết hợp hài hòa giữa các
môn học để thiết kế bài học cho một môn học khác. Dùng kiến thức của một
phần, một bài để dạy cho nội dung kiến thức của bài khác. Dạy học tích hợp
là liên kết các môn học để tổng hợp kiến thức trong một chủ đề dạy học nhất
định. Như vậy, nhằm khắc sâu kiến thức và hình thành năng lực sau bài học
thì việc dạy học tích hợp là rất cần thiết.



13


của HS về một vấn đề mới để giảm tối đa thời gian và sự thụ động của học
sinh trong tiếp nhận kiến thức mới, để tăng hiểu biết lên nhiều lần so với nội
dung cần dạy.
Dạy học theo chủ đề đặt quan tâm chủ yếu đến việc sử dụng kiến thức
có sự tích hợp cao, tinh giản và tính công cụ cao, đồng thời hướng tới nhiều
mục tiêu giáo dục tích cực khác.
Trong dạy học chủ đề, kiến thức mới được học sinh lĩnh hội cùng lúc
với việc giải quyết nhiệm vụ học tập, đó là kiến thức tổ chức theo một tổng
thể mới khác kiến thức trình bày trong các nguồn tham khảo. Trình độ nhận
thức có thể đạt được ở mức độ cao: phân tích, tổng hợp, đánh giá. Kết thúc
một chủ đề HS có một tổng thể kiến thức mới, tinh giản, chặt chẽ về những
nội dung trong SGK. Kiến thức gần gũi với thực tiễn xuất phát từ yêu cầu cập
nhật thông tin liên tục khi thực hiện các chủ đề. Hiểu biết có được sau khi kết
thúc chủ đề luôn vượt ra ngoài khuôn khổ nội dung cần học do quá trình tìm
kiếm và xử lý thông tin ngoài nguồn tài liệu trong sách giáo khoa mà học sinh
được tìm hiểu.
Vai trò của GV và HS thay đổi căn bản từ giáo viên là trung tâm sang
học sinh là trung tâm. Các nhiệm vụ học tập được giao, học sinh quyết định
chiến lược học tập với sự chủ động hỗ trợ, hợp tác của GV.
Ưu điểm của việc dạy học theo chủ đề tích hợp liên môn
Đối với học sinh, trước hết, các chủ đề liên môn, tích hợp có tính thực
tiễn nên sinh động, hấp dẫn, có ưu thế trong việc tạo ra động cơ, hứng thú học
tập cho học sinh. Học các chủ đề tích hợp, liên môn, học sinh được tăng
cường vận dụng kiến thức tổng hợp vào giải quyết các tình huống thực tiễn, ít
phải ghi nhớ kiến thức một cách máy móc. Điều quan trọng hơn là các chủ đề
tích hợp, liên môn giúp cho học sinh không phải học lại nhiều lần cùng một

toàn diện của lịch sử. Đặc biệt khi các nội dung kiến thức lịch sử được tích
hợp thành chủ đề giúp cho kiến thức của học sinh mang tính hệ thống và luôn

15


có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Các kiến thức được khai thác từ các chủ đề
có thể liên quan đến một hay nhiều lĩnh vực, nhiều chuyên ngành khác nhau.
Đặc điểm của tri thức lịch sử mang tính hệ thống, nội dung kiến thức có
mối liên hệ chặt chẽ với nhau, vì vậy khi các nội dung được tích hợp lại thành
những chủ đề sẽ giúp học sinh rèn luyện khả năng phân tích, tổng hợp, so sánh
các sự kiện từ đó tìm ra bản chất, quy luật chi phối sự phát triển của lịch sử.
Dạy học tích hợp còn tăng cường khả năng hiểu bài, khả năng huy động
những kiến thức đã học để hiểu sâu, toàn diện c�thể, ăn chung ở chung. Về sau, do nguồn thức ăn khan hiếm nên các bộ

61


lạc đã di cư ra gần các sông suối để gần nguồn nước và dễ dàng tìm kiếm thức
ăn.
- Đời sống tinh thần:
+ Biết làm đồ trang sức: vỏ ốc được xuyên lỗ, vòng tay, khuyên tai
bằng đá, chuỗi hạt bằng đất nung.
+ Biết vẽ mô tả cuộc sống tinh thần của mình.
+ Biết chôn cất người chết cùng công cụ đá…
* Nguyên nhân tan rã của người nguyên thủy ở Việt Nam
Đến khoảng thế kỉ IV trước công nguyên, con người bắt đầu phát hiện
ra kim loại và dùng kim loại để chế tạo công cụ lao động (phát hiện ra đồng
đỏ cách ngày nay khoảng 5500 năm, đồng thau cách ngày nay 4000, sắt cách
ngày nay khoảng 3000 năm). Nhờ công cụ bằng kim loại mà năng suất lao