MỤC LỤC
NỘI DUNG

TRANG
Danh mục chữ viết tắt
2
I. PHẦN MỞ ĐẦU
3
1. Lí do chọn đề tài
3
2. Mục đích nghiên cứu
4
3. Phạm vi nghiên cứu
4
4. Phương pháp nghiên cứu
4
II. II. PHẦN NỘI DUNG
5
1. Cơ sở lí luận
5
1.1. Thiết bị dạy học
5
1.2. Vị trí, vai trò của thiết bị dạy học
5
1.3. Các giá trị giáo dục của thiết bị dạy và học
6
1.4. Yêu cầu đối với thiết bị dạy và học
6
2. Thực trạng
6
2.1. Thực trạng thiết bị dạy học

Học sinh
Thí nghiệm

THCS
THPT
GV
HS
TN

I. PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Vật lý học là cơ sở của nhiều ngành kỹ thuật quan trọng, sự phát triển của khoa
học Vật lý gắn bó chặt chẽ và có tác động qua lại, trực tiếp với sự tiến bộ của
khoa học kỹ thuật. Vì vậy, những hiểu biết và nhận thức Vật lý có giá trị lớn
trong đời sống và trong sản xuất, đặc biệt trong công cuộc công nghiệp hóa, hiện
đại hóa đất nước.
Ngày nay việc nâng cao chất lượng giáo dục là một trong những vấn đề được
quan tâm hàng đầu trong xã hội. Trong bối cảnh toàn ngành Giáo dục và đào tạo
Trang 2


đang nỗ lực đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) theo hướng phát huy tính
tích cực chủ động của học sinh trong hoạt động học tập. Nhận thức được tầm
quan trọng của giáo dục, trước hết mỗi chúng ta - những nhà giáo dục, đặc biệt
là đội ngũ giáo viên phải luôn trau rồi trí thức, rèn luyện nghiệp vụ chuyên môn,
học hỏi kinh nghiệm, đổi mới PPDH để đáp ứng với yêu cầu của giáo dục.
Trong đổi mới phương pháp dạy học thì thiết bị dạy học (TBDH) là yếu tố
không thể thiếu được.
Thiết bị dạy học là công cụ hỗ trợ giáo viên truyền thụ kiến thức và làm cho bài
giảng thêm sinh động, phát huy khả năng sáng tạo của giáo viên và tính tích cực

Trường THCS và THPT Nghi Sơn.
4. Phương pháp nghiên cứu
Trang 3


a. Phương pháp nghiên cứu lý luận
- Thu thập những thông tin sử dụng thiết bị dạy học ở cấp THCS qua các tài liệu.
- Triển khai đổi mới dạy học ở THCS (Vụ giáo viên - Bộ Giáo dục và đào tạo)
- Tâm lý học (Bộ giáo dục và đào tạo)
- Đổi mới nội dung và phương pháp dạy học - Bồi dưỡng thường xuyên
b. Phương pháp nghiên cứu thực tiễn
- Phương pháp quan sát:
+ Quan sát hoạt động của giáo viên và hoạt động của học sinh
+ Dự giờ thăm lớp
- Phương pháp điều tra:
+ Trò chuyện trao đổi với giáo viên và học sinh.
- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm:
+ Tham khảo kinh nghiệm của các trường bạn
+ Tham khảo những báo cáo tổng kết hàng năm của nhà trường
- Phương pháp thử nghiệm:
+ Áp dụng các giải pháp vào việc sử dụng thiết bị dạy học môn vật lý dành cho
học sinh khối 9 ở trường THCS và THPT Nghi Sơn

II. PHẦN NỘI DUNG
Mục tiêu

1. Cở sở lí luận
1.1 Thiết bị dạy học:
Là hệNội
thống

- Rút ngắn thời gian giảng dạy mà vẫn bảo đảm HS lĩnh hội đủ nội dung học tập.
- Gia tăng cường độ lao động của cả GV và HS; do đó nâng cao hiệu quả dạy
học.
- Thể hiện được những yếu tố trong thực tế khó hoặc không quan sát, tiếp cận
được.[3]
1.3. Các giá trị giáo dục của thiết bị dạy và học
- Thúc đẩy sự giao tiếp, trao đổi thông tin, do đó giúp HS học tập có hiệu quả.
- Giúp HS tăng cường trí nhớ, làm cho việc học tập được lâu bền.
- Cung cấp thêm kiến thức, kinh nghiệm trực tiếp liên quan đến thực tiễn xã hội
và môi trường sống.
- Giúp khắc phục những hạn chế của lớp học bằng cách biến cái không thể tiếp
cận được thành cái có thể tiếp cận được. Điều này thực sự đúng khi thực hiện
phim ảnh mô phỏng và các phương tiện tương tự.
- Cung cấp kiến thức chung, qua đó HS có thể phát triển các hoạt động học tập
khác nhau.
Trang 5


- Giúp phát triển mối quan tâm về các lĩnh vực học tập và khuyến khích HS
tham gia chủ động vào quá trình học tập.[7]
1.4. Yêu cầu đối với thiết bị dạy và học
Trên cơ sở phân tích thực trạng các thiết bị dạy và học ở trường phổ thông,
người ta đã bổ sung các tiêu chí đánh giá đối với các thiết bị dạy học cụ thể đó
là:
- Phù hợp với nội dung chương trình, sách giáo khoa và phương pháp dạy học
mới;
- Dễ sử dụng, tốn ít thời gian trên lớp;
- Kích thước, màu sắc phù hợp;
- Đảm bảo an toàn trong vận chuyển, bảo quản, sử dụng;
- Có tài liệu hướng dẫn cụ thể bằng tiếng việt.[7]

Trang 6


- Công tác kiểm tra, đánh giá hiệu quả sử dụng thiết bị dạy học của giáo viên đôi
lúc còn hình thức chưa đi vào chất lượng.[4]
- Một số giáo ngại sử dụng TBDH, sử dụng không hiệu quả, sử dụng một cách
chống đối. [4]
3. Các biện pháp sử dụng thiết bị dạy học
Giáo viên cần nắm thiết bị dạy học Vật lý THCS đặc biệt là lớp 9 chủ yếu dùng
cho hai loại bài đó là: Thiết bị dùng cho bài dạy các thí nghiệm biểu diễn của
giáo viên và thí nghiệm thực hành của học sinh hoặc cả hai.
3.1. Đối với thí nghiệm biểu diễn:
Trước hết giáo viên phải nắm bắt được cấu trúc của thí nghiệm biểu diễn gồm:
- TN đặt vấn đề
- TN chứng minh
- TN kiểm chứng (củng cố)
Nên trước khi vào bài dạy: Giáo viên cần dùng các thiết bị thí nghiệm đã chuẩn
bị và dựa vào mục tiêu của bài dạy mà đưa ra thí nghiệm đặt vấn đề để gây hứng
thú học tập cho học sinh cả lớp. Sau đây là một ví dụ:
Với bài "Sự khúc xạ ánh sáng" ở lớp 9 giáo viên có thể làm thí nghiệm đặt vấn
đề như sau: Một chiếc đũa đặt trong bình không có nước:
- Đặt mắt nhìn dọc theo chiếc đũa từ đầu trên xem có nhìn thấy đầu dưới của đũa
không ?
(Học sinh: Phát hiện được, ta không nhìn thấy đầu dưới của chiếc đũa).
- Giữ nguyên vị trí đặt mắt, đổ nước vào bình, liệu có nhìn thấy đầu dưới của
đũa hay không?
(Học sinh: Phát hiện được, bây giờ ta nhìn thấy đầu dưới của chiếc đũa).
Giáo viên: Vậy để giải thích được hiện tượng trên ta cùng nghiên cứu bài học
hôm nay...[8]
Nhìn chung với tất cả các thí nghiệm: Đặt vấn đề, thí nghiệm kiểm chứng, thí

nghiệm trước khi cho học sinh thực hành.
Bước 4: Cách bố trí thí nghiệm:
- Nếu các thiết bị của phòng thí nghiệm của trường mà phù hợp với thiết bị nêu
ra trong sách giáo khoa thì giáo viên có thể tiến hành theo phương án của sách
giáo khoa.
- Nếu các thiết bị trong phòng thí nghiệm không có hoặc còn thiếu so với các đồ
dùng bố trí ở sách giáo khoa thì giáo viên tìm cách thay thế các đồ dùng khác
như chúng ta có thể lợi dụng các thiết bị của môn công nghệ (ở phần điện) để
phục vụ môn Vật lý. Ví dụ: Máy biến thế xoay chiều, các loại bóng đèn...có như
thế mới thực hiện tốt mục tiêu bài học.
Bước 5: Tiến hành thí nghiệm.
- Trước khi bắt tay vào làm thí nghiệm giáo viên phát cho các nhóm phiếu học
tập để các em ghi lại các hiện tượng, số liệu, kết quả mà các em quan sát được
qua thí nghiệm đó nhằm giúp cho quá trình thảo luận nhóm và từ đó xử lí kết
quả thí nghiệm được tốt hơn.
- Giáo viên thao tác khi tiến hành thí nghiệm phải thật rõ ràng, không lúng túng
để học sinh tiện theo dõi.
- Để đạt được hiệu quả cao, trong khi tiến hành thí nghiệm giáo viên có thể đặt
các câu hỏi khắc sâu về các tình huống trong thí nghiệm nhằm tạo cho học sinh
những tình huống có vấn đề để các em cùng suy nghĩ tháo gỡ từ đó các em hiểu
sâu hơn về thí nghiệm đang làm.
- Tùy theo từng bài mà giáo viên có thể nêu thêm thí nghiệm thay thế hoặc cho
học sinh tự nghĩ ra thí nghiệm thay thế khác để cho bài học phong phú đa dạng
nhằm phát triển được vốn hiểu biết của học sinh. Nhưng các thí nghiệm thay thế
đó đòi hỏi phải đảm bảo đúng và chính xác mục tiêu của thí nghiệm.
Ví dụ: với bài "Sự khúc xạ ánh sáng" ở lớp 9.
Có thể làm thí nghiệm dùng tia sáng chiếu từ nước sang không khí để thay thế
cho thí nghiệm cắm các đinh ghim ở sách giáo khoa....[8]. Càng tạo ra được
nhiều các thí nghiệm thay thế tốt thì càng làm cho giờ học sôi động và phát triển
được óc tưởng tượng và tư duy cho học sinh.

nghiệm .
Có thể đưa ra một số gợi ý về việc giải thích kết quả thí nghiệm có sự sai số
trong thí nghiệm biểu diễn của giáo viên cho học sinh như sau:
- Thứ nhất giáo viên phải nắm chắc bản chất của hiện tượng trong thí nghiệm để
dựa vào đó mà giải thích vấn đề .
- Thứ hai có thể giải thích kết quả thí nghiệm có sai số là do cách đặt mắt quan
sát đọc kết quả và các thiết bị đo chỉ mang tính chất tương đối đó cũng là
nguyên nhân thường hay gặp ở các thí nghiệm.
Ví dụ: ở chương quang học lớp 9 phần đo độ lớn các góc tới, góc khúc xạ chúng
ta rất hay gặp hiện tượng sai số như nguyên nhân đã nêu.
- Thứ ba: Có thể là do các thiết bị thí nghiệm lâu không dùng đến dẫn đến các
tính chất lý, hóa của nó bị ảnh hưởng.
Ví dụ như: các điện trở nếu lâu không sử dụng đến thì giá trị của nó không còn
đúng giá trị đã ghi trên nhãn mác nữa. Hoặc các vôn kế, ampe kế nếu lâu không
dùng đến kết quả đo cũng không còn chính xác do ảnh hưởng của môi trường
bên ngoài dẫn đến điện trở của chúng bị thay đổi.
Bước 7: Kết luận.
Trang 9


Giáo viên gọi 2 đến 3 học sinh đọc lại nội dung kết luận vừa tìm ra ở trên. Giáo
viên nhấn mạnh lại kết luận đó và có thể cho học sinh liên hệ thực tế các vấn đề
có liên quan đến thí nghiệm vừa là để khắc sâu kết luận mới tìm được, vừa là
làm cho bài dạy thêm sinh động.
3.2. Đối với loại bài trong đó có thí nghiệm thực hành của học sinh:
Để dạy tốt được loại bài này thì trước hết giáo viên phải hiểu được thế nào là thí
nghiệm thực hành của học sinh, cách tổ chức như thế nào và tác dụng của nó ra
sao?
- Thí nghiệm thực hành: Là thí nghiệm do học sinh tiến hành dưới sự chỉ dẫn
của giáo viên để từ đó các em tự khám phá kiến thức của bài và nắm bắt kiến

cùng chuyên môn sẽ bố trí trước cho các nhóm, còn những thí nghiệm nào đơn
giản thì có thể cho học sinh tự bố trí thí nghiệm và giáo viên đi kiểm tra uốn nắn
kịp thời nếu cần.
Trang 10


- Những thí nghiệm khó và có thể gây nguy hiểm mà giáo viên cần bố trí trước
cho các em đó là các thí nghiệm có liên quan đến các thí nghiệm có sử dụng tia
laze (như phần quang học lớp 9) cũng như các thí nghiệm có sử dụng đến dòng
điện xoay chiều 220V...có như vậy thì mới đảm bảo giờ học đạt hiệu quả cao và
an toàn. Trong phần này cũng đặc biệt chú ý giáo viên cũng cần có một bộ thí
nghiệm của riêng mình để có thể làm mẫu các thí nghiệm khi học sinh bắt gặp
khó khăn.
Sau khi làm xong công tác chuẩn bị thì giáo viên tiến hành các bước dạy như
sau:
Bước 1: Giáo viên chia nhóm, giao nhiệm vụ cho từng thành viên trong nhóm,
chú ý số em trong một nhóm không quá đông để đảm bảo đủ thời gian cho tất cả
các thành viên đều được tiến hành thí nghiệm.
- Các nhóm nên có cả ba đối tượng học sinh để các em giúp đỡ lẫn nhau trong
quá trình tiến hành thí nghiệm, thảo luận đưa ra nhận xét.
Bước 2: Cho học sinh cả lớp tự đọc hướng dẫn thí nghiệm trong sách giáo khoa
nhằm giúp các em nắm bắt được phần nào mục đích của thí nghiệm, cách tiến
hành thí nghiệm. Trong phần này giáo viên có thể phát phiếu học tập cho các
nhóm để các em nêu dự đoán về mục đích của thí nghiệm hoặc dự đoán các hiện
tượng có thể xảy ra khi tiến hành thí nghiệm theo hướng dẫn của sách giáo khoa.
Nhằm tạo cho các em có cảm giác, hứng thú muốn tiến hành các thí nghiệm đó
ngay để kiểm tra nhận xét lý thú trên.
Bước 3: Giáo viên nêu mục đích của thí nghiệm cho học sinh nắm chắc để tiến
hành thí nghiệm theo đúng yêu cầu của bài học. Với các thí nghiệm dễ có thể
cho học sinh thảo luận nêu ra mục đích thí nghiệm sau đó giáo viên chốt lại.

- Nếu thí nghiệm có độ chính xác chưa cao thì giáo viên có thể trình bày một thí
nghiệm thay thế. Nhưng với thí nghiệm thay thế do giáo viên làm phải đơn giản,
dễ làm mà vẫn đảm bảo tính chính xác khoa học.
* Lưu ý: Trong phần này để xử lý sai số trong các thí nghiệm giáo viên cần lưu ý
học sinh sai là do ở những nguyên nhân sau:
- Cách đặt mắt đọc kết quả chưa đúng, hoặc cách đặt các thiết bị đo chưa đúng.
Ví dụ: Cách đặt mắt ở bài “hiện tượng khúc xạ ánh sáng" các học sinh
thường đặt mắt nhìn ở các góc độ khác nhau nên có thể dẫn đến các kết quả
không theo mong đợi.
- Do cách bố trí thí nghiệm chưa đúng, cẩu thả cũng là nguyên nhân dẫn đến kết
quả có sai số lớn hoặc không thành công.
- Do chưa chú ý nghe hướng dẫn tiến hành thí nghiệm của giáo viên hoặc ở sách
giáo khoa cũng như chưa nắm bắt được mục tiêu của thí nghiệm hoặc chưa hiểu
rõ tính chất lý, hóa của các thiết bị.
- Với các nguyên nhân dẫn đến kết quả thí nghiệm có sai số như đã nêu thì giáo
viên phải bám sát vào đó để giúp đỡ các em sửa chữa có như vậy mới giúp học
sinh tin tưởng vào khoa học và có ý thức, kinh nghiệm hơn khi xử lý các kết quả
thí nghiệm.
4. Thực nghiệm
Để có cơ sở về tính khả thi đề tài, chúng tôi đã tiến hành thực nghiệm tại 2 lớp:
lớp 9A và lớp 9D ở trường Trường THCS và THPT Nghi Sơn, hai lớp được
chọn tương đương nhau về mọi mặt: sĩ số, nề nếp, lực học...
+ Lớp 9A: Đổi mới phương pháp dạy học có sử dụng thiết bị dạy học.
+Lớp 9D: Dạy học sử dụng giáo án thông thường.
- Nội dung thực nghiệm
Chúng tôi chọn bài 45: Ảnh của một vật tạo bởi thấu kính phân kì
- Tiến hành thực nghiệm.
- Sau khi học xong bài, cho hai lớp làm bài trắc nghiệm nhanh trong 5
phút.
- Kết quả thực nghiệm:

9A

34

2

5.9

3.5 > 5
SL %
12.
4
5
20.
7
6

5 > 6.5
SL %
28.
9
1
55.
19
9

6.5 > 8.0
SL %
53.
17

- Cần tạo ra hứng thú , niềm say mê môn học kích thích tư duy của học sinh từ
đó xoá bỏ tâm lý lo sợ ngại học.
- Xây dựng đội ngũ cán sự tự quản tốt kết hợp với giáo viên trong quá trình tổ
chức dạy học (phân nhóm , phân công nhiệm vụ cho các thành viên trong nhóm)
- Xây dựng và sử dụng phòng học bộ môn kiểm tra độ chính xác của từng thiết
bị sắp xếp thiết bị theo đúng trình tự khoa học phát hiện nguyên nhân sai số tìm
biện pháp khắc phục.
- Rèn kỹ năng sử dụng thiết bị dạy học và hướng dẫn học sinh sử dụng thiết bị
dạy học đúng quy trình mục đích khoa học chính xác.
2. Một số kiến nghị.
Qua nghiên cứu, chúng tôi xin đưa ra một số kiến nghị như sau:
* Đối với giáo viên:
- Đọc nội dung bài dạy trong chương trình sách giáo khoa, xác định kiến thức, kĩ
năng cần đạt của từng phần để nắm được mục tiêu của thí nghiệm phần đó là gì,
giáo viên biểu diễn thí nghiệm hay học sinh tự tiến hành thí nghiệm, từ đó chuẩn
bị đầy đủ thiết bị phù hợp cho tiết học.
- Giáo viên phải làm trước các thí nghiệm đó (đây là bước bắt buộc) để xem
mức độ thành công của từng thí nghiệm từ đó điều chỉnh kịp thời (nếu cần) đảm

Trang 13


bảo thí nghiệm phải chắc chắn thành công, có như vậy mới đem lại cho học sinh
niềm tin vào khoa học.
- Phải lựa chọn đồ dùng trực quan phù hợp với mục đích, yêu cầu bài học, đi
theo một trình tự nhất định thì mới đạt được hiệu quả bài dạy.
- Giáo viên phải khéo léo đưa ra những câu hỏi vừa sức với học sinh, tránh
những câu hỏi thách đố để các em rơi vào thế bí điều đó chỉ làm mất thời gian
tiết dạy. Giáo viên phải biết kết hợp nhiều phương pháp khác nhau như miêu tả,
tường thuật, phân tích, hướng dẫn nhằm huy động tối đa kỹ năng làm việc của


Ngô Đức Dũng

Trang 14


TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Nguyễn Sỹ Đức, Những vấn đề cơ bản về thiết bị dạy học, NXBGD, 2009.
2. Luật giáo dục.
3. Nguồn Internet
4. Báo cáo tổng kết năm học 2015 - 2016; 2016 - 2017 của trường THCS và
THPT Nghi Sơn
5. Các chỉ thị năm học, hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ năm học 2015 - 2016;
2016 - 2017 của Sở GD - ĐT Thanh Hóa
6. Các tài liệu hướng dẫn, quản lý, sử dụng bảo quản thiết bị dạy học của ngành
giáo dục các cấp hàng năm.
Trang 15


7. Tài liệu BDTX - Module THCS20: Tăng cường năng lực sử dụng thiêt bị dạy
học với ứng dụng CNTT trong dạy học
8. SGK Vật lí 9 - Vũ Quang, Đoàn Duy Hinh - NXB Giáo dục
9. Giáo trình Phương pháp dạy học vật lí - Nguyễn Đức Thâm - NXB Giáo dục

Trang 16