MỤC LỤC

Trang

I. MỞ ĐẦU...........................................................................................................1
1. Lý do chọn đề tài:..............................................................................................1
2. Mục đích nghiên cứu:........................................................................................1
3. Đối tượng nghiên cứu........................................................................................1
4. Phương pháp nghiên cứu...................................................................................2
II. NỘI DUNG CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM.......................................2
1. Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm...........................................................2
2. Thực trạng của vấn đề nghiên cứu.....................................................................3
3. Các giải pháp.....................................................................................................4
4. Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm...............................................................14
III. KẾT LUẬN, ĐỀ XUẤT..............................................................................15
1. Kết luận...........................................................................................................15
2. Kiến nghị.........................................................................................................15
Tài liệu tham khảo...............................................................................................16


I. MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Công nghệ thông tin là một nghành khoa học phát triển rất mạnh mẽ và có
nhiều ứng dụng trong hầu hết các lĩnh vực của cuộc sống. Môn Tin học mới
được đưa vào giảng dạy chính thức trong các trường học nên còn khá mới mẻ
với học sinh nói chung và học sinh THPT nói riêng.
Trong quá trình giảng dạy môn Tin học cho các em học về ngôn ngữ lập trình
cụ thể là ngôn ngữ lập trình Pascal, là một phần nội dung có thể nói là khó nhất
trong chương trình tin học THPT. Thực tế khi giảng dạy cho các em về câu lệnh
lặp cụ thể là câu lệnh lặp tôi thấy các em còn gặp nhiều khó khăn trong việc xác
định các câu lệnh (cú pháp câu lệnh, hoạt động của câu lệnh) cần dùng để giải

4. Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp nghiên cứu là chỉ ra hoạt động của các loại câu lệnh rẽ nhánh
thông qua các bài tập tiêu biểu. Đưa ra bài tập cho học sinh nghiên cứu hướng
dẫn cụ thể từng phần để làm bài tập đó. Lập trình giải bài toán trên máy tính cho
học sinh quan sát và thực hành chỉ ra những điểm quan trọng trong bài lập trình.
Học sinh ghi nhớ những câu lệnh đặc biệt là các câu lệnh rẽ nhánh trong chương
trình. Yêu cầu học sinh chỉ ra cú pháp, hoạt động của các câu lệnh rẽ nhánh
được sử dụng trong chương trình.
II. NỘI DUNG CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
1. Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm
1.1. Một số khái niệm
a. Khái niệm lập trình:
Lập trình (programming): Là nghệ thuật cài đặt một hoặc nhiều thuật toán
trừu tượng có liên quan với nhau bằng một ngôn ngữ lập trình để tạo ra một
chương trình máy tính.
b. Khái niệm ngôn ngữ lập trình:
Ngôn ngữ lập trình (programming language): Là một hệ thống các kí hiệu
tuân theo các quy ước về ngữ pháp và ngữ nghĩa, dùng để xây dựng các chương
trình cho máy tính.

Ngữ pháp (syntax): Quy ước về quan hệ giữa các ký hiệu. Ví dụ trong
ngôn ngữ Pascal: các ký hiệu Begin, end phải đi thành từng cặp, sau if sẽ là một
biểu thức điều kiện, sau đó là kí hiệu then.

Ngữ nghĩa (sematics): Quy ước về ý nghĩa của kí hiệu. Ví dụ trong
ngôn ngữ Pascal: dấu + biểu thị cho phép cộng, dấu - biểu thị cho dấu trừ …
Phát biểu if … then … có nghĩa là “nếu … thì làm …”.

Chương trình (program): Là một tập hợp các mô tả, các phát biểu, nằm
trong một hệ thống quy ước về ý nghĩa và thứ tự thực hiện, nhằm điều khiển

Câu lệnh

Sai

Hoạt động: Nếu biểu thức điều kiện đúng thì câu lệnh được thực hiện điều
kiện sai câu lệnh bị bỏ qua.
b. Sơ đồ khối của câu lệnh rẽ nhánh dạng đủ:
Câu lệnh 2

Sai

Điều
kiện

Đúng

Câu lệnh 1

Hoạt động: Nếu biểu thức điều kiện đúng thì câu lệnh 1 được thực hiện bỏ
qua câu lệnh 2 và chuyển tới câu lệnh tiếp theo điều kiện sai câu lệnh 2 được
thực hiện bỏ qua câu lệnh 1 và chuyển tới câu lệnh tiếp theo.
2. Thực trạng của vấn đề nghiên cứu
2.1. Thực trạng chung:

4


Có thể nói chương trình tin học lớp 11 là một phần nội dung mới và khó nhất
trong chương trình tin học THPT. Vì nó đề cập tới nhiều khái niệm mới mẽ đối
với học sinh. Học sinh phải kết hợp nhiều kiến thức, kỹ năng ở nhiều lĩnh vực

tạo hứng thú trong học tập cho học sinh đối với ngôn ngữ lập trình Pascal.
Hình thành ở học sinh kỹ năng phân tích, xử lý các vấn đề áp dụng các kiến
thức liên quan về cấu trúc rẽ nhánh trong quá trình lập trình các chương trình
sau này.
Ở trong khuôn khổ này tôi chỉ trình bày nội dung thực hành ứng với thực tế ở
trường THPT Lê Viết Tạo.
5


3.2. Một số bài tập về câu lệnh rẽ nhánh dạng thiếu:
Bài 1: Hãy cho biết giá trị của biến x là bao nhiêu sau đoạn chương trình sau với
a= 10 và b= 15.
…
x:=a;
IF a
Var

a,b,c: integer;
tg: integer;

Begin
Clrscr;
Writeln(‘moi nhap vao a,b,b’);
Readln(a,b,c);
Writeln (‘ba so vua nhap la:’, a:5,b:5,c:5);
if a> b then
begin
tg:=a; a:=b; b:=tg;
end;
if b> c then
begin
tg:=b; b:=c; c:=tg;
end;
if a> b then
begin
tg:=a; a:=b; b:=tg;
end;

7


writeln(‘ ket qua sap xep:’, a:5, b:5, c:5);
readln
End.
? Học sinh có thể đặt câu hỏi tại sao lại có câu lệnh rẽ nhánh thứ 3 lặp lại câu

Qua hướng dẫn và chương trình giáo viên chạy thử giáo viên có thể yêu cầu học
sinh về nhà tự viết và thực hành bài sắp xếp ba số a, b, c giảm dần.
Bài 4: Viết chương trình nhập các hệ số a, b và tìm nghiệm của phương trình
ax + b=0.
Hướng dẫn – phân tích bài toán – chương trình.
Giáo viên có thể hỏi học sinh cách tìm nghiệm của phương trình trên về mặt
toán học sau đó chuyển sang lập trình (viết chương trình) bằng Pascal.
- Trường hợp 1: Nếu a=0 và b = 0 thì phương trình có vô số nghiệm.
- Trường hợp 2: Nếu a=0 và b # 0 thì phương trình vô nghiệm.
- Trường hợp 3: Nếu a # 0 thì phương trình có 1 nghiệm x= -b/a.
Chương trình:
Program bai_3;
Uses crt;
Var a,b:real;
Begin
Clrscr;
Writeln(‘moi nhap vao cac he so a, b:’);
Readln(a,b);
If (a = 0) and (b = 0) then
Writeln(‘phuong trinh co vo so nghiem’);
8


If (a = 0) and (b 0) then
Writeln(‘phuong trinh vo nghiem’);
If (a 0) then
Writeln(‘phuong trinh co 1 nghiem:’,-b/a:6:2);
Readln;
End.
Bài 5: Trong một giải bóng đá phong trào có 3 đội bóng (A,B,C) tham gia các

9


Begin
DA:=DA+1; DB:=DB+1;
End;
Write(‘nhap ti so tran A va C:’); Readln(r,s);
If r>s Then DA:=DA+3;
If rv Then DB:=DB+3;
If u
Chương trình.
Program

bai_1;

Uses crt;
Var a, b, c: word;
Begin
Clrscr;
Writeln(‘nhap vao 3 so nguyen duong:’);
Readln(a,b,c);
If (a + b > c) and (a + c > b) and (b + c > a) then
Writeln(‘3 so lap thanh 3 canh 1 tam giac’)

11


Else
Writeln(‘3 so khong lap thanh 3 canh 1 tam giac’);
Readln;
End.
Bài 3: Viết chương trình nhập các hệ số a, b, c và tìm nghiệm của phương trình
ax2 + bx + c = 0.
Hướng dẫn – phân tích bài toán – chương trình: Ở bài toán này thì học sinh
thường hay nhầm lẫn với bài toán là tìm nghiệm của phương trình bậc hai. Ta có
thể phân tích bài toán như sau rồi mới cài đặt chương trình trên máy.
Trường hợp 1: Nếu a = 0 thì phương trình thành dạng phương trình bậc nhất
dạng này thì học sinh đã biết cách biện luận.
Trường hợp 2: Nếu a # 0 thì ta tính biệt số Delta của phương trình bậc hai và
biện luận theo biệt số Delta.



Begin
Delta:=b*b – 4*a*c;
If delta < 0 then
Writeln(‘phuong trinh vo nghiem’)
Else
Begin
x1:= (-b + sqrt(delta))/(2*a);
x2:= (-b - sqrt(delta))/(2*a);
writeln(‘phuong trinh co nghiem’);
writeln(‘ x1=’,x1:6:2,’x2:=’,x2:6:2);
End;
End.
Chú ý: Khi viết các khối lệnh chúng ta nên trình bày theo các khối thẳng cột
với nhau các từ khóa Begin và End của cùng một khối thì viết thẳng cột với
nhau, các lệnh cùng cấp cũng được viết thẳng cột với nhau và thụt vào so với
câu lệnh cấp cao hơn.
Với các bài tập dùng câu lệnh rẽ nhánh dạng đủ có thể yêu cầu học sinh chuyển
sang dùng câu lệnh rẽ nhánh dạng thiếu và ngược lại.
4. Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm.
Thông qua việc áp dụng các giải pháp trên đã giúp các em tháo gỡ được
những khó khăn, vướng mắc khi giải các bài toán tin học nói chung và các bài
tập có sử dụng cấu trúc rẽ nhánh nói riêng. Giúp các em có sự hiểu biết sâu sắc
về cấu trúc rẽ nhánh tạo cho các em hướng thú học tập và tạo ra phong trào học
tập tốt hơn trong học sinh đối với môn học.
Kết quả đạt được:
Sau khi dạy cho các em những bài tập căn bản về câu lệnh rẽ nhánh tôi đã có
bài kiểm tra áp dụng cho học sinh các lớp và kết quả đạt được như sau:
Đề bài:

B. If <điều kiện> Then <câu lệnh 1>; Else <câu lệnh 2>
C. If <điều kiện> Then <câu lệnh 1> Else <câu lệnh 2>;
D. If <điều kiện> Then <câu lệnh 1> Else <câu lệnh 2>
Câu 4: Trong ngôn ngữ lập trình Pascal, câu lệnh nào sau đây là đúng?
A. If <điều kiện>; Then <câu lệnh>;
B. If <điều kiện> Then <câu lệnh>
C. If <điều kiện> Then <câu lệnh>
D. If <điều kiện>; Then <câu lệnh>
Câu 5: Viết chương trình pascal nhập vào từ bàn phím ba số a, b, c hãy trả lời
xem ba số vừa nhập có lập thành số đo 3 cạnh của một tam giác hay không?
(Bài kiểm tra này được thực hiện ở các lớp 11A10, 11B10, 11C10, 11D10.
Trong đó có hai lớp 11B10 và 11D10 không áp dụng hầu hết các giải pháp trên
trong quá trình giảng dạy).
Kết quả các lớp không thực nghiệm:

Lớp

Tổng
số HS

Số HS đạt điểm
giỏi

Số HS đạt điểm
khá

Số HS đạt điểm
TB

Số HS đạt điểm


42

1HS=2.2%

8HS=19.0%

21HS=50%

11HS=26.2%

1HS=2.6%

Kết quả các lớp đạt được sau khi thực nghiệm:
Lớp

Tổng
số HS

Số HS đạt điểm
giỏi

Số HS đạt điểm
khá

Số HS đạt điểm
TB

Số HS đạt điểm
Yếu

46

4HS=8.7%

13HS=28.3%

25HS=54.3%

4HS=8.7%

0

14


15


III. KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ
1. Kết luận
Tin học là một môn học đặc thù, quá trình học lý thuyết phải đi đôi với thực
hành viết chương trình và thực hiện trên máy tính.
Với nghiên cứu này tôi đã thu được kết quả khá khả quan với việc dạy khái
niêmk câu lệnh rẽ nhánh. Hầu hết các em đều nắm rõ cú pháp, hoạt động của
câu lệnh câu lệnh và vận dụng nó vào các bài tập cụ thể khá tốt. Tôi rất hài lòng
với kết quả đạt được.
Do tính đa dạng và đặc thù của môn học dù đã có sự cố gắng nhưng khó
tránh khỏi những thiếu sót, sai lầm rất mong các đồng nghiệp và các em học
sinh giúp đỡ để giúp các em học tốt hơn.
2. Kiến nghị

3. Hồ Cẩm Hà (Chủ biên): Bài Tập Trắc Nghiệm Và Đề Kiểm Tra Tin Học 11
– Nhà xuất bản giáo dục.
4. Hồ Cẩm Hà (chủ biên), Lê Khắc Thành, Nguyễn Chí Trung: Dạy học theo
chuẩn kiến thức kỹ năng môn tin học 11 – Nhà xuất bản Đại học sư phạm.
5. Mai Hương (Chủ biên) : Tự Học Lập Trình Pascal – Nhà xuất bản văn hóa
thông tin.

17