BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM TP. HỒ CHÍ MINH

PHẠM XUÂN QUÝ

NGHIÊN CỨU MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM LÂM HỌC CỦA
RỪNG TRÀM (Melaleuca cajuputi Powell) TRỒNG Ở ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU
LONG

Chuyên ngành: Kỹ thuật lâm sinh
Mã số: 62. 62. 60. 01

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NÔNG NGHIỆP

TP. HỒ CHÍ MINH, 2011

1


Công trình được hoàn thành tại:
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM TP. HỒ CHÍ MINH

Người hướng dẫn: PGS.TS. Nguyễn Văn Thêm
TS. Phạm Thế Dũng
Phản biện 1: GS.TS. Nguyễn Xuân Quát
………………………….
Phản biện 2: PGS.TS. Bảo Huy
………………………….
Phản biện 3: PGS.TS. Phạm Xuân Hoàn
………………………….
Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Nhà Nước

chính quy, khóa 2006-2010 của Trường Đại học nông lâm Tp. Hồ Chí Minh. Trong
quá trình học tập và thực hiện luận án, tác giả đã nhận được sự quan tâm và giúp
đỡ nhiệt tình của Ban giám hiệu và Phòng sau đại học - Trường Đại học Nông lâm
Tp. Hồ Chí Minh; Ban giám hiệu Trường Cán bộ Quản lý Nông nghiệp và Phát
triển Nông thôn II. Nhân dịp này tác giả bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc trước sự quan
tâm và giúp đỡ qúy báu đó.
Kết quả của luận án này không thể tách rời sự chỉ dẫn nhiệt tình của những
hướng dẫn khoa học: PGS. TS. Nguyễn Văn Thêm – Trưởng Bộ môn Lâm sinh –
Khoa lâm nghiệp - Đại học nông lâm Tp. Hồ Chí Minh, và TS. Phạm Thế Dũng –
Phân viện trưởng Phân viện khoa học lâm nghiệp Nam Bộ. Tác giả xin bày tỏ lòng
biết ơn sâu sắc đối với sự chỉ dẫn chân tình của hai thầy hướng dẫn.
Tác giả cũng xin bày tỏ lời cảm ơn chân thành tới sự giúp đỡ, góp ý kiến để
hoàn thành bản luận án này của các quý thầy, cô trong khoa Lâm nghiệp trường
Đại học Nông lâm Tp. Hồ Chí Minh.
Trong quá trình làm luận án, tác giả còn nhận được sự giúp đỡ và cổ vũ chân
tình của bố mẹ, vợ và các con, các anh chị em trong gia đình, cán bộ và giáo viên
Khoa Khuyến nông và Phát triển Nông thôn và nhiều bạn bè đồng nghiệp. Nhân
dịp này tác giả xin chân thành cảm ơn và ghi nhớ sự giúp đỡ và cổ vũ vô tư đó.

Tp. Hồ Chí Minh, ngày 25 tháng 04 năm 2011
Phạm Xuân Quý

4


LỜI CAM ĐOAN
Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi. Tất cả những số liệu và
kết quả trình bày trong luận án này là trung thực và chưa từng được ai công bố
trong bất kỳ công trình nào khác.


Kết quả nghiên cứu cấu trúc rừng tràm cajuputi trên ba cấp đất đã chỉ ra
rằng, mật độ rừng tràm cajuputi ổn định giữa ba cấp đất; tốc độ suy giảm mật độ
sau mỗi tuổi trên cấp đất I, II và III tương ứng là 6,32%, 6,34% và 6,73%. Phân bố
N-D ở tuổi 6 và 9 đều có dạng một đỉnh lệch trái (Sk > 0), đỉnh tù (Ku < 0) ở tuổi 6
và nhọn (Ku > 0) ở tuổi 9. Phân bố N-H của rừng tràm cajuputi đều có dạng một
đỉnh lệch trái ở tuổi 6 và lệch phải ở tuổi 9.
Kết quả nghiên cứu quá trình sinh trưởng của 100 cây mẫu bình quân từ tuổi
6-12 đã chứng tỏ rằng, đường kính, chiều cao và thể tích thân cây tràm cajuputi
thay đổi tùy theo tuổi và cấp đất. Đại lượng ZDmax và ΔDmax trên cả ba cấp đất I,
II và III đều xuất hiện tương ứng ở tuổi 2 và 3. Tuổi 2 là thời kỳ đường kính thân
cây tràm cajuputi chuyển từ tốc độ sinh trưởng nhanh sang tốc độ sinh trưởng

6


chậm. Đại lượng ZHmax trên cả ba cấp đất I, II và III đều xuất hiện ở cấp tuổi 2.
Đại lượng ΔHmax trên cấp đất I, II và III xảy ra tương ứng ở tuổi 4, 4 và 3. Tuổi 2
là thời kỳ chiều cao thân cây tràm cajuputi chuyển từ tốc độ sinh trưởng nhanh
sang tốc độ sinh trưởng chậm. Đại lượng ZVmax và ΔVmax trên cấp đất I, II và III
xuất hiện tương ứng ở tuổi 7, 7 và 13. Tuổi 7 là thời kỳ chiều cao thân cây tràm
cajuputi trên cấp đất I và II chuyển từ tốc độ sinh trưởng nhanh sang tốc độ sinh
trưởng chậm, còn cấp đất III là tuổi 13. Tuổi thành thục số lượng của cây tràm
cajuputi trên cấp đất I, II và III đều xuất hiện sau tuổi 12.
Kết quả khảo sát trữ lượng gỗ của rừng tràm cajuputi từ 2-10 tuổi thuộc ba
cấp đất khác nhau đã chứng tỏ rằng, đại lượng ZMmax trên cấp đất I, II và III rơi
vào lần lượt ở tuổi 5, 5, 6. Tương tự, đại lượng ΔMmax xuất hiện lần lượt ở tuổi 8,
8 và 10. Tuổi 5, 5 và 6 là những thời điểm trữ lượng rừng tràm cajuputi tương ứng
trên cấp đất I, II và III chuyển từ giai đoạn sinh trưởng nhanh sang giai đoạn sinh
trưởng chậm. Tuổi thành thục số lượng của rừng tràm cajuputi trên cấp đất I, II và
III xuất hiện tương ứng ở tuổi 8, 8 và 10.

M. cajuputi Powell in particular on different site classes; division and thinning of
M. cajuputi Powell stand on different site classes.
Height research on 100 samples with highest height among M. cajuputi Powell
stands from 6-12 years old shows that M. cajuputi Powell forest at Mekong Delta
are possible to be classified into 3 site classes; 10 years is standard age to classify
site class and 2m is the height gap between 2 consecutive site classes at standard
age.
Actual state research leads to finding on fatality rate of M. cajuputi Powell forest.
In comparison with initial density after cultivation (which is 20.000 stands/ha equal
to 100%), average ratio of alive stem to the age of 2, 4, 6, 8 and 10 is 88,6%;
67,8%; 64,1%, 58,0% and 48,8% respectively. 13,6% is the average ratio of
eliminated stem after every 2 years.
Structure research on 3 site classes proves that N-D distribution at the age of 6 and
9 both shown positively skewed curve (Sk > 0) form, obtuse curve (Ku < 0) at the
age of 6 and acute curve (Ku > 0) at the age of 9.
Increment process research on 100 samples at average age from 6-12 shows that
diameter, height and volume of M. cajuputi Powell vary from age to age and from
site class to site class. ZDmax and ∆Dmax on three site classes I, II, and III are both at
age 2 and 3. At the age of 2, increment process of diameter would change from fast
stage to slow stage. ZHmax can be met on three site classes I, II, and III at age 2.

8


∆Hmax on three site classes I, II, and III are at ages 4, 4 and 3 respectively. Height
increment would be slow down at 2. ZVmax and ∆Vmax on site classes I, II, and III
are at age classes 8 and 12. At 8, height would change from fast to slow stage of
increment. Volume maturity age of M. cajuputi Powell on site classes I, II and III
falls into age class 12.
Timber reserves research on 189 typical lots of M. cajuputi Powell forest from 2-10

Lời cam đoan ........................................................................................................... ii
Tóm tắt .................................................................................................................... iii
Mục lục ................................................................................................................... vii
Danh sách các bảng .............................................................................................. viii
Danh sách các hình................................................................................................. xi
Danh sách các phụ lục.......................................................................................... xiii
Danh sách những chữ viết tắt ...............................................................................xv
MỞ ĐẦU ...................................................................................................................1
Chương 1.TỔNG QUAN.. .......................................................................................5
Chương 2. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. .....20
Chương 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN.. ...............................46
3.1. Lập biểu cấp đất cho rừng tràm cajuputi ..........................................46
3.2. Đặc điểm chung của rừng tràm cajuputi............................................53
3.3. Cấu trúc của rừng tràm cajuputi ........................................................57
3.4. Sinh trưởng và năng suất của rừng tràm cajuputi ............................81
3.5. Đặc điểm sinh khối rừng tràm cajuputi ...........................................110
3.6. Phân hóa và tỉa thưa tự nhiên của rừng tràm cajuputi ..................125
3.7. Thảo luận chung về kết quả nghiên cứu ..........................................133
3.8. Một số đề xuất ....................................................................................140
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.. ...........................................................................152
NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ VỀ LUẬN ÁN .................................155
TÀI LIỆU THAM KHẢO ...................................................................................156
PHỤ LỤC ..............................................................................................................168

10


DANH SÁCH CÁC BẢNG

Bảng 2.1. Nhiệt độ bình quân năm ở Long An, Kiên Giang và Cà Mau ..........21

Bảng 3.14. Đặc trưng phân bố N-D rừng tràm cajuputi 6 tuổi trên cấp
đất II .......................................................................................................60
Bảng 3.15. Phân bố N – D của rừng tràm cajuputi 6 tuổi trên cấp đất
III ............................................................................................................61
Bảng 3.16. Đặc trưng phân bố N-D rừng tràm cajuputi 6 tuổi, cấp đất
III. ...........................................................................................................61
Bảng 3.17. Phân bố N–D của rừng tràm cajuputi 9 tuổi trên cấp đất I ............64
Bảng 3.18. Đặc trưng phân bố N-D rừng tràm cajuputi 9 tuổi, cấp đất I .........65
Bảng 3.19. Phân bố N – D của rừng tràm cajuputi 9 tuổi trên cấp đất II .........65
Bảng 3.20. Đặc trưng phân bố N-D rừng tràm cajuputi 9 tuổi, cấp đất
II .............................................................................................................66
Bảng 3.21. Phân bố N – D của rừng tràm cajuputi 9 tuổi trên cấp đất
III ............................................................................................................66
Bảng 3.22. Đặc trưng phân bố N-D rừng tràm cajuputi 9 tuổi, cấp đất
III ............................................................................................................67
Bảng 3.23. Phân bố N-H của rừng tràm cajuputi 6 tuổi trên cấp đất I .............70
Bảng 3.24. Đặc trưng phân bố N-H của rừng tràm cajuputi 6 tuổi, cấp
đất I ........................................................................................................70
Bảng 3.25. Phân vị chiều cao của rừng tràm cajuputi 6 tuổi trên cấp đất
I ..............................................................................................................71
Bảng 3.26. Phân bố N - H của rừng tràm cajuputi 6 tuổi trên cấp đất II .........71
Bảng 3.27. Đặc trưng phân bố N-H rừng tràm cajuputi 6 tuổi trên cấp
đất II .......................................................................................................72
Bảng 3.28. Phân vị chiều cao của rừng tràm cajuputi 6 tuổi trên cấp đất
II .............................................................................................................72
Bảng 3.29. Phân bố N - H của rừng tràm cajuputi 6 tuổi trên cấp đất III ........73
Bảng 3.30. Đặc trưng chiều cao rừng tràm cajuputi 6 tuổi, cấp đất III ............73
Bảng 3.31. Phân vị chiều cao của rừng tràm cajuputi 6 tuổi trên cấp đất
III ............................................................................................................74


Bảng 3.49. Qúa trình sinh trưởng thể tích thân cây tràm cajuputi 12
tuổi ......................................................................................................... 98

13


Bảng 3.50. Sinh trưởng thể tích thân cây tràm cajuputi 12 tuổi trên cấp
đất I ......................................................................................................100
Bảng 3.51. Sinh trưởng thể tích thân cây tràm 12 tuổi trên cấp đất II ...........100
Bảng 3.52. Sinh trưởng thể tích thân cây tràm 12 tuổi trên cấp đất III .........101
Bảng 3.53. Quá trình sinh trưởng trữ lượng rừng tràm cajuputi 12 tuổi .......105
Bảng 3.54. Quá trình biến đổi trữ lượng rừng tràm cajuputi trên cấp
đất I ......................................................................................................107
Bảng 3.55. Quá trình biến đổi trữ lượng rừng tràm cajuputi trên cấp
đất II .....................................................................................................108
Bảng 3.56. Quá trình biến đổi trữ lượng rừng tràm cajuputi trên cấp
đất III ...................................................................................................109
Bảng 3.57. Đặc trưng sinh khối tươi của cây tràm cajuputi theo cấp Dcv .......111
Bảng 3.58. Đặc trưng sinh khối khô của cây tràm cajuputi theo cấp Dcv ........111
Bảng 3.59. Tỷ lệ sinh khối của những bộ phận cây tràm cajuputi ...................112
Bảng 3.60. Kiểm nghiệm những mô hình dự đoán sinh khối cây tràm ..........116
Bảng 3.61. Sinh khối rừng tràm cajuputi theo cấp tuổi ...................................117
Bảng 3.62. Lượng tăng trưởng tổng sinh khối rừng tràm cajuputi ................119
Bảng 3.63. Lượng tăng trưởng sinh khối thân cây của rừng tràm
cajuputi .................................................................................................119
Bảng 3.64(a). Sinh khối rừng tràm cajuputi trên cấp đất I ................................120
Bảng 3.64(b). Lượng tăng trưởng tổng sinh khối rừng tràm trên cấp đất
I .............................................................................................................120
Bảng 3.65(a). Sinh khối rừng tràm cajuputi trên cấp đất II .............................121
Bảng 3.65(b). Lượng tăng trưởng tổng sinh khối rừng tràm trên cấp đất


Hình 2.1. Bản đồ phân vùng sinh thái đồng bằng sông Cửu Long ....................20
Hình 2.2. Bản đồ đất vùng đồng bằng sông Cửu Long ......................................23
Hình 3.1. Biểu đồ phân chia cấp đất cho rừng tràm cajuputi ...........................52
Hình 3.2. Biểu đồ mô tả đường cong cấp đất và số liệu thực nghiệm ...............52
Hình 3.3. Biểu đồ kiểm định sự phù hợp của ba đường cong cấp đất so
với số liệu thực tế ...................................................................................52

15


Hình 3.4. Biểu đồ kiểm định thuần nhất ba đường cong cấp đất I (a), II
(b) và III (c) so với số liệu thực tế.........................................................53
Hình 3.5. Đồ thị biểu diễn phân bố số cây theo tuổi rừng tràm cajuputi
trên ba cấp đất I, II và III. ....................................................................58
Hình 3.6. Phân bố N – D của rừng tràm cajuputi 6 tuổi trên cấp đất I
(a), cấp đất II (b) và cấp đất III (c) ......................................................62
Hình 3.7. Phân bố N – D của rừng tràm cajuputi 6 tuổi trên cấp đất I
được làm phù hợp với phân bố lognormal (a), chuẩn (b) và
Weibull (c) ..............................................................................................63
Hình 3.8. Phân bố N – D của rừng tràm cajuputi 6 tuổi trên cấp đất II
được làm phù hợp với phân bố chuẩn .................................................63
Hình 3.9. Phân bố N–D của rừng tràm cajuputi 6 tuổi trên cấp đất III
được làm phù hợp với phân bố lognormal ..........................................63
Hình 3.10. Phân bố N – D của rừng tràm 9 tuổi trên cấp đất I, II, III .............67
Hình 3.11. Phân bố N – D của rừng tràm cajuputi 9 tuổi được làm phù
hợp với phân bố lognormal. ..................................................................68
Hình 3.12. Phân bố N – H của rừng tràm 6 tuổi trên cấp đất I, II, III .............74
Hình 3.13. Phân bố N – H của rừng tràm 9 tuổi trên cấp đất I, II, III .............80
Hình 3.14. Quan hệ D – A của rừng tràm cajuputi theo mô hình Korf ............82

rừng tràm cajuputi trên cấp đất I. .....................................................121
Hình 3.31. Tăng trưởng tổng sinh khối tươi và tổng sinh khối khô của
rừng tràm cajuputi trên cấp đất II. ....................................................122
Hình 3.32. Tăng trưởng tổng sinh khối tươi và tổng sinh khối khô của
rừng tràm cajuputi trên cấp đất III. ..................................................123
Hình 3.33. Đồ thị mô tả tình trạng phân hóa cấp sinh trưởng của rừng
tràm cajuputi 6 tuổi trên cấp đất I, II và III. ....................................128
Hình 3.34. Đồ thị mô tả tình trạng phân hóa cấp sinh trưởng của rừng
tràm cajuputi 9 tuổi trên cấp đất I, II và III. ....................................132

DANH SÁCH PHỤ LỤC

17


Phụ lục 1. Đặc trưng chiều cao H0(m) của rừng tràm cajuputi được
phân chia sơ bộ theo ba cấp đất .........................................................168
Phụ lục 2. Kiểm định thuần nhất khuynh hướng biến đổi H0 của từng
cấp đất giữa ba khu vực Long An, Kiên Giang và Cà Mau ............171
Phụ lục 3. Đặc trưng chiều cao H0(m) của rừng tràm cajuputi trên ba
cấp đất sơ bộ ở đồng bằng sông Cửu Long .......................................172
Phụ lục 4. Xây dựng mô hình H0 – A cho các cấp đất theo hàm
Schumacher ..........................................................................................173
Phụ lục 5. Kiểm định khả năng ứng dụng của biểu cấp đất so với số liệu
thực tế ...................................................................................................182
Phụ lục 6. Kiểm định phân bố N – D của rừng tràm cajuputi 6 tuổi ...............183
Phụ lục 7. Kiểm định phân bố N – D của rừng tràm cajuputi 9 tuổi ...............184
Phụ lục 8. Đặc trưng sinh trưởng đường kính thân cây tràm cajuputi 12
tuổi.........................................................................................................185
Phụ lục 9. Sinh trưởng đường kính thân cây tràm cajuputi trên ba cấp


NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT
Chữ viết tắt
A (năm)
D (cm)
D (cm)
D (dưới)(cm)

Tên gọi đầy đủ
Tuổi cây, quần thụ và lâm phần
Đường kính thân cây ngang ngực (1,3m)
Đường kính thân cây ngang ngực bình quân
Đường kính thân cây ngang ngực thuộc cận dưới của cấp

D (I, II, III)(cm)

đường kính bình quân
Đường kính thân cây ngang ngực thuộc cận trên của cấp
đường kính bình quân
Đường kính thân cây ngang ngực bình quân thuộc cấp

Dcv(m)
N (cây)
H (m)

đất I, II và III.
Đường kính thân cây cả vỏ
Số cây
Chiều cao toàn thân cây


Trữ lượng bình quân lâm phần
Trữ lượng gỗ của lâm phần thuộc cấp đất I-III.

20


NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT (tiếp)
Chữ viết tắt
ZD (cm/năm)
ZDmax(cm/năm)
ZH (m/năm)
ZHmax (m/năm)
ZM (m3/ha/năm)
ZMmax (m3/ha/năm)
ΔD (cm/năm)
ΔDmax (cm/năm)

Tên gọi đầy đủ
Lượng tăng trưởng thường xuyên hàng năm về đường
kính thân cây
Lượng tăng trưởng thường xuyên hàng năm lớn nhất về
đường kính thân cây
Lượng tăng trưởng thường xuyên hàng năm về chiều cao
thân cây
Lượng tăng trưởng thường xuyên hàng năm lớn nhất về
chiều cao thân cây
Lượng tăng trưởng thường xuyên hàng năm về trữ lượng
rừng.
Lượng tăng trưởng thường xuyên hàng năm lớn nhất về
trữ lượng rừng.

ΔB(t) và ΔB(k)

Phân bố số cây theo chiều cao
Lượng tăng trưởng thường xuyên định kỳ về tổng sinh
khối (tươi, khô)
Lượng tăng trưởng bình quân định kỳ về tổng sinh khối

PB(t) và PB(k)

(tươi, khô)
Suất tăng trưởng tổng sinh khối (tươi, khô)

21


NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT (tiếp)
Chữ viết tắt
ZB’(t) và ZB’(k)
ΔB’(t) và ΔB’(k)

Tên gọi đầy đủ
Lượng tăng trưởng thường xuyên định kỳ về sinh khối
thân (tươi, khô)
Lượng tăng trưởng bình quân định kỳ về sinh khối thân

PB’(t) và PB’(k)
Sum(Ytn – Ylt)^2

(tươi, khô)
Suất tăng trưởng sinh khối thân (tươi, khô)

Hệ số biến động
Trung vị mẫu

Mo

Mốt

Max và Min

Trị lớn nhất và nhỏ nhất

S2

Phương sai

2

R và R hoặc r
cajuputi
SSR
MAE

Hệ số xác định và hệ số tương quan
Melaleuca cajuputi Powell
Tổng bình phương sai lệch (Sum of Squared Residuals)
Sai số tuyệt đối trung bình (Mean Absolute Error)

MAPE
TSK(t) và TSK(k)
SKT(t) và SKT(k)

cajuputi trồng tập trung ở đồng bằng sông Cửu Long là tạo rừng năng suất cao để
đáp ứng nhu cầu về gỗ nhỏ dùng trong xây dựng (nhà cửa; cừ gia cố nền nhà, đê,
đập), đồ mộc gia dụng (bàn, ghế) và gỗ củi [78], [79], [80]. Để đạt được mục tiêu
đề ra, nhận thấy bên cạnh việc chọn lựa phương thức trồng rừng thích hợp, rừng
tràm cajuputi cần phải được nuôi dưỡng và khai thác theo một chương trình lâm
sinh chân chính. Nhưng muốn đạt được điều đó, rõ ràng khoa học và thực tiễn cần
phải có những thông tin đầy đủ về những đặc trưng lâm học của rừng tràm cajuputi.
Từ trước đến nay đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về những vấn đề có
liên quan đến hệ sinh thái rừng tràm cajuputi, kỹ thuật trồng rừng tràm cajuputi,
sinh trưởng và năng suất rừng tràm cajuputi, chu kỳ kinh doanh và hiệu quả kinh
doanh rừng tràm cajuputi…[1], [3], [13], [25], [35], [44], 48], [59], [67], [82].
Những kết quả nghiên cứu này là cơ sở khoa học cho việc xây dựng những phương
thức kinh doanh rừng tràm cajuputi. Tuy vậy, tác giả nhận thấy rằng, những nghiên
cứu trước đây về rừng tràm cajuputi chỉ được thực hiện ở những khu vực nhất định,
còn thiếu những nghiên cứu chung cho rừng tràm cajuputi ở đồng bằng sông Cửu

24


Long. Mặt khác, cho đến nay khoa học và thực tiễn vẫn còn thiếu những thông tin
về cấu trúc, sinh trưởng và năng suất rừng tràm cajuputi trên những cấp đất khác
nhau. Chính vì thế cho đến nay ngành lâm nghiệp các tỉnh đồng bằng sông Cửu
Long vẫn chưa thể xây dựng và áp dụng những phương thức lâm sinh tiên tiến cho
rừng tràm cajuputi.
Xuất phát từ những lý do đó, đề tài “Nghiên cứu một số đặc điểm lâm học
của rừng tràm (Melaleuca cajuputi Powell) trồng ở đồng bằng sông Cửu Long” đã
được đặt ra.
2. MỤC ĐÍCH VÀ MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
Mục đích của đề tài là xác định những đặc trưng lâm học của rừng tràm
cajuputi trồng để làm căn cứ khoa học cho việc xây dựng chương trình nuôi dưỡng