ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐOÀN ĐỨC HẢI

THIẾT KẾ MỘT SỐ BÀI DẠY HỌC TRỰC TUYẾN
MÔN ĐỊA LÍ LỚP 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2017


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐOÀN ĐỨC HẢI

THIẾT KẾ MỘT SỐ BÀI DẠY HỌC TRỰC TUYẾN
MÔN ĐỊA LÍ LỚP 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Địa lí
Mã số: 60 14 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Đỗ Vũ Sơn

THÁI NGUYÊN - 2017


LỜI CAM ĐOAN

quan tâm tới sự nghiệp đào tạo của đội ngũ giảng viên khoa Địa lí trường Đại học
Sư Phạm - Đại học Thái Nguyên. Tác giả rất mong được sự đóng góp, phê bình của
quý thầy, cô giáo, các nhà khoa học, độc giả và các bạn đồng nghiệp.
Xin chân thành cảm ơn!

ii


MỤC LỤC
Lời cam đoan ........................................................................................................ i
Lời cảm ơn ........................................................................................................... ii
Mục lục ............................................................................................................... iii
Bảng các thuật ngữ viết tắt ................................................................................. iv
Danh mục các bảng.............................................................................................. v
Danh mục các hình ............................................................................................. vi
MỞ ĐẦU ............................................................................................................. 1
1. Lý do chọn đề tài ............................................................................................. 1
2. Mục tiêu của đề tài........................................................................................... 1
3. Nhiệm vụ của đề tài ......................................................................................... 1
4. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu ....................................................................... 2
5. Lịch sử nghiên cứu của đề tài ......................................................................... 2
6. Quan điểm và phương pháp nghiên cứu .......................................................... 6
7. Điểm mới và những đóng góp của đề tài....................................................... 10
8. Cấu trúc của luận văn .................................................................................... 10
Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA THIẾT KẾ BÀI
DẠY HỌC TRỰC TUYẾN ĐỊA LÍ 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG ....... 11
1.1. Cơ sở lý luận ............................................................................................... 11
1.1.1. Hình thức tổ chức dạy học ....................................................................... 11
1.1.2. Hình thức tổ chức dạy học có hỗ trợ của công nghệ thông tin và
truyền thông ....................................................................................................... 12

3.1. Mục đích thực nghiệm ................................................................................ 61
3.2. Nguyên tắc tiến hành thực nghiệm ............................................................. 61
3.3. Nhiệm vụ thực nghiệm ............................................................................... 61
3.4. Kịch bản dạy học thực nghiệm ................................................................... 62
3.4.1. Điều kiện dạy học .................................................................................... 62

iv


3.4.2. Nội dung và kịch bản dạy học ................................................................. 62
3.4.3. Nhiệm vụ thực hiện của giáo viên và học sinh....................................... 62
3.5. Tổ chức thực nghiệm .................................................................................. 64
3.5.1. Lựa chọn, đánh giá đối tượng thực nghiệm............................................. 64
3.5.2. Triển khai dạy học thực nghiệm .............................................................. 67
3.6. Đánh giá kết quả thực nghiệm .................................................................... 68
3.7. Khảo sát ý kiến của người dạy và người học ............................................. 70
Tiểu kết chương 3 .............................................................................................. 72
KẾT LUẬN....................................................................................................... 73
TÀI LIỆU THAM KHẢO............................................................................... 76

v


BẢNG CÁC THUẬT NGỮ VIẾT TẮT

Viết đầy đủ

Viết tắt

Bồi dưỡng thường xuyên


Learning Content Management System

LCMS

Learning Management System

LMS

Trung học phổ thông

THPT

iv


DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1. Đội ngũ GV ở một số trường THPT trên địa bàn huyện Đại Từ ...... 26
Bảng 1.2. Cơ sở vật chất, thiết bị dạy học ở trường THPT Đại Từ .................. 27
Bảng 2.1. Danh sách iDevice trong eXe............................................................ 33
Bảng 2.2. Các chủ đề dạy học theo chương trình Địa lí 12 THPT .................... 41
Bảng 3.1. Số lượng học sinh theo lớp ............................................................... 64
Bảng 3.2. Khảo sát chất lượng đầu vào tại 04 lớp 12, trường THPT Đại Từ
- Thái Nguyên .................................................................................... 65
Bảng 3.3. Khảo sát chất lượng đầu vào tại 02 lớp 12, trường THPT Nguyễn Huệ .... 66
Bảng 3.4. Kế hoạch chuẩn bị dạy học thực nghiệm sư phạm ........................... 67
Bảng 3.5. Kế hoạch dạy học thực nghiệm ......................................................... 67
Bảng 3.6. Kết quả kiểm tra cuối khóa học tại trường THPT Đại Từ ................ 68
Bảng 3.7. Kết quả kiểm tra cuối khóa học tại trường THPT Nguyễn Huệ ....... 69


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Vấn đề sử dụng Công nghệ thông tin và truyền thông (CNTT&TT) trong
quá trình dạy học, tích cực hoá hoạt động nhận thức của người học nhằm nâng
cao chất lượng giáo dục đã trở thành một xu thế phát triển tất yếu hiện nay, góp
phần đổi mới nội dung và phương pháp dạy học, đổi mới hình thức tổ chức dạy
học, giải quyết được vấn đề khối lượng tri thức của nhân loại ngày càng tăng.
Trong dạy học Địa lí hiện nay, những giải pháp học trên mạng Internet
thông qua các hình thức như sử dụng các trang mạng (website), trao đổi qua thư
điện tử (e-mail), các trang cá nhân (blog), ... đang phát triển, qua đó có thể thấy
được những tính khả quan từ các mô hình này. Tuy nhiên mới chỉ dừng lại ở
mức hỗ trợ người học tự do trong việc ôn luyện, củng cố kiến thức, kiểm tra
đánh giá, luyện tập cho các kỳ thi hay cung cấp kiến thức mới chứ chưa có một
mô hình mang tính dạy học thực sự áp dụng trong nhà trường phổ thông. Với
học sinh lớp 12 việc ôn tập chuẩn bị cho kì thi cuối cấp là một vấn đề luôn
được đặc biệt quan tâm, nhất là hiện nay đang có nhiều thay đổi. Điều kiện ôn
tập của học sinh lớp 12 nói chung và ôn tập môn Địa lí nói riêng cũng gặp
không ít khó khăn về thời gian, kinh phí, người dạy,...
Xuất phát từ những lý do trên, tác giả tiến hành thực hiện đề tài nghiên
cứu: “Thiết kế một số bài dạy học trực tuyến môn Địa lí lớp 12 Trung học
phổ thông”.
2. Mục tiêu của đề tài
Nghiên cứu cơ sở lý luận về ĐTTT, vận dụng để thiết kế một số bài dạy
học Địa lí lớp 12 THPT, góp phần nâng cao hiệu quả dạy học Địa lí trong nhà
trường. Thiết kế một số chủ đề/ bài dạy học giúp học sinh lớp 12 học tập môn
Địa lí được hiệu quả hơn, tăng cường khả năng tự học, tự kiểm tra đánh giá,
tăng hứng thú học tập môn Địa lí. Từ đó học sinh có thể hoàn thành tốt các kỳ

1


2


ứng dụng trong hệ thống Giáo dục. Các nước này đều đánh giá cao tiềm năng
to lớn mà CNTT&TT mang lại trong việc mở rộng phạm vi, làm phong phú
thêm nội dung và nâng cao chất lượng của nền giáo dục. Công ty IDC ước đoán
rằng, thị trường đào tạo trực tuyến của châu Âu sẽ tăng tới 4 tỷ USD trong năm
2004 với tốc độ tăng 96% hàng năm. Ngoài việc tích cực triển khai đào tạo trực
tuyến tại mỗi nước, giữa các nước ở khu vực châu Âu có nhiều hình thức hợp
tác đa quốc gia trong lĩnh vực đào tạo trực tuyến. Điển hình là dự án xây dựng
mạng xuyên châu Âu (EuroPACE), đây là mạng đào tạo trực tuyến của 36
trường Đại học hàng đầu châu Âu thuộc các quốc gia như: Đức, Đan Mạch, Hà
Lan, Bỉ, Anh, Pháp cùng hợp tác với Công ty Đào tạo trực tuyến của Mỹ nhằm
cung cấp các khoá học về các lĩnh vực khoa học, nghệ thuật, con người, phù
hợp với nhu cầu học của các sinh viên đại học, sau đại học, các nhà chuyên
môn ở châu Âu. Tại các quốc gia ở châu Á nhu cầu đào tạo ngày càng lớn, càng
cấp bách, nền giáo dục truyền thống không thể đáp ứng được, buộc các quốc
gia châu Á dần dần phải thừa nhận tiềm năng to lớn của đào tạo trực tuyến như:
Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore, Đài Loan, Trung Quốc,... Nhật Bản là nước
ứng dụng đào tạo trực tuyến sớm nhất và rộng rãi nhất so với các nước khác
trong khu vực. Môi trường ứng dụng đào tạo trực tuyến chủ yếu là trong các
công ty lớn, các hãng sản xuất, các doanh nghiệp,..., nhằm đáp ứng nhu cầu cấp
bách về công chức, nhân viên có trình độ cao.
5.2. Tóm tắt tình hình nghiên cứu, phát triển đào tạo trực tuyến ở Việt Nam
Tại Việt Nam, từ năm 2000, phương thức đào tạo trực tuyến đã được
nhiều cơ quan và tổ chức Nhà nước quan tâm hơn. Đặc biệt trong những năm
gần đây các hội nghị, hội thảo về CNTT và giáo dục đều có đề cập đến đào tạo
trực tuyến và khả năng áp dụng đào tạo trực tuyến vào công cuộc cải cách giáo
dục và phát triển đào tạo ở Việt Nam như: Hội thảo Nâng cao chất lượng đào

tác giả nào đi sâu nghiên cứu trước đây.
Tình hình ứng dụng đào tạo trực tuyến ở tỉnh Thái Nguyên
Việc nghiên cứu ĐTTT ở tỉnh Thái Nguyên đã có một số tác giả thực
hiện, tiêu biểu là:

4


1) Tác giả Nguyễn Danh Nam (2007) Trường Đại học Sư phạm - ĐHTN,
Luận văn thạc sĩ Giáo dục học: Xây dựng, triển khai ĐTTT học phần Hình học
sơ cấp cho sinh viên sư phạm ngành Toán. Trong luận văn, tác giả Nguyễn
Danh Nam đã nghiên cứu về lí luận, cơ sở thực tiễn ĐTTT, xây dựng chương
trình ĐTTT học phần Hình học sơ cấp, tiến hành dạy học thử nghiệm trên
website: http//www.daotaotructuyen.org
2) Tác giả Đỗ Vũ Sơn (2011) Trường Đại học Sư phạm - ĐHTN, với
Luận án Tiến sĩ Giáo dục học: Xây dựng và sử dụng giáo trình điện tử Bản đồ
học trong các trường Đại học sư phạm Miền núi phía Bắc. Trong luận án, tác
giả Đỗ Vũ Sơn đã nghiên cứu, xây dựng giáo trình điện tử môn Bản đồ học và
tiến hành đào tạo với hình thức dạy học kết hợp giữa lớp học truyền thống và
dạy học trực tuyến (Blended learning) cho các trường Đại học Sư phạm khu
vực Miền núi phía Bắc.
3) Nhóm tác giả của Trung tâm Công nghệ - Thông tin Đại học Thái
Nguyên (2012) với đề tài: Nghiên cứu xây dựng giải pháp đào tạo trực tuyến
e-learning cho một số ngành mũi nhọn của Đại học Thái Nguyên. Mục tiêu của
đề tài là xây dựng giải pháp E-learning cho một số ngành mũi nhọn của Đại học
Thái Nguyên đáp ứng một số nhiệm vụ cụ thể của Đại học giai đoạn 20112016, hướng tới Đại học điện tử trong giai đoạn tiếp theo:
- Xây dựng, lựa chọn giải pháp E-learning phù hợp với mô hình và tình
hình thực tiễn của Đại học phục vụ các công tác đào tạo, quản lý đào tạo, kiểm
định và đánh giá chất lượng.
- Nghiên cứu, thiết kế và biên soạn giáo trình, bài giảng điện tử, cơ sở dữ

Là việc đánh giá, phân tích vấn đề nghiên cứu một cách toàn diện, logic,
trên nhiều mặt khác nhau. Khi nghiên cứu vấn đề DHTT cần đảm bảo một cách
toàn diện, nhiều mặt, dựa vào việc phân tích đối tượng thành các bộ phận mà
xem xét cụ thể. Xác định mối quan hệ hữu cơ giữa các yếu tố của hệ thống để
tìm ra quy luật phát triển từng mặt và của toàn bộ hệ thống giáo dục. Nghiên

6


cứu DHTT trong mối quan hệ với các quá trình dạy học khác, với toàn bộ nền
giáo dục phổ thông hiện nay. Trình bày kết quả giáo dục rõ ràng, khúc chiết,
theo một hệ thống chặt chẽ có tính lôgíc cao.
6.1.3. Quan điểm tổng hợp
Là quan điểm về nghiên cứu vấn đề trên cơ sở mối quan hệ chặt chẽ, kết
hợp lẫn nhau của các nội dung nghiên cứu. Đề tài “Thiết kế một số bài dạy
học trực tuyến môn Địa lí lớp 12 Trung học phổ thông” thì vận dụng
quan điểm tổng hợp là cần thiết. Các đối tượng, hiện tượng địa lí đều có sự
phát sinh, phát triển có mối quan hệ mật thiết với nhau và với các yếu tố
khác theo một thể tổng hợp.
6.1.4. Quan điểm thực tiễn:
Theo nguyên lí giáo dục thì mọi vấn đề nghiên cứu phải xuất phát từ thực
tiễn và quan trọng hơn, chúng phải phục vụ cho thực tiễn. Vì vậy giá trị của đề
tài được thể hiện ở sự kết hợp hài hòa giữa lí luận chung với thực tiễn dạy học
nói chung và DHTT nói riêng.
6.1.5. Quan điểm dạy học tích cực
Là quan điểm nghiên cứu vấn đề dạy học theo đổi mới, đảm bảo việc
phát huy khả năng tích cực, chủ động của HS. “Chuyển mạnh quá trình giáo
dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm
chất người học. Học đi đôi với hành; lý luận gắn với thực tiễn; giáo dục nhà
trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội” [1]. Mỗi phương pháp

eXe, giao diện Moodle.
6.2.3. Phương pháp thống kê toán học
Là việc thu thập các số liệu cụ thể, xử lý các số liệu, phân tích các số liệu
làm minh chứng cho các nội dung của đề tài nghiên cứu. Thống kê toán học có
thể coi là một phương pháp khoa học phân tích và xử lý dữ liệu có được nhờ
việc tiến hành điều tra, điều tra nghiên cứu các thông số về giáo viện, HS, cơ sở

8


vật chất phục vụ cho việc tổ chức dạy học trực tuyến. Những dữ liệu ở đây có
thể là những đặc tính định tính, cũng có thể là những đặc tính định lượng
nhưng sẽ góp phần làm cho đè tài nâng cao tích thực tế.
6.2.4. Phương pháp sử dụng công nghệ dạy học hiện đại
Là phương thức vận dụng các ứng dụng công nghệ hiện đại vào hoạt
động dạy học. Thực tế hiện nay những tiện ích từ việc ứng dụng các phương
tiện hiện đại vào quá trình dạy học rất đa dạng và phong phú. Khi thiết kế bài
học kết hợp thì cần phát huy tối đa khả năng của các thiết bị như máy tính, máy
chiếu, camera, loa, máy ảnh, scander,..sẽ tăng tính trực quan hơn. Việc đính
kèm các hình ảnh, đoạn video clip, đoạn nhạc,..làm cho giờ học trở nên sinh
động, có khả năng thu hút, tạo thêm hứng thú cho người học.
6.2.5. Phương pháp điều tra quan sát, tổng kết kinh nghiệm
Điều tra giáo dục là phương pháp khảo sát một số lượng lớn các đối
tượng nghiên cứu ở một hay nhiều khu vực, vào một hay nhiều thời điểm nhằm
thu thập số liệu phục vụ cho mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu.
Tổng kết sáng kiến, ý kiến của các nhà giáo dục tiên tiến, nhà nghiện cứu
để rút ra vấn đề thiết thực đối với luận văn. Mặt khác chúng ta sử dụng phương
pháp để tổng kết những nguyên nhân, loại trừ những thất bại có thể xảy ra khi
nghiên cứu vấn đề.
6.2.6. Phương pháp xin ý kiến chuyên gia

văn bao gồm các nội dung chính:
Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của thiết kế bài dạy học trực tuyến
môn Địa lí 12 THPT
Chương 2: Thiết kế và sử dụng bài dạy học trực tuyến môn Địa lí 12
Trung học phổ thông
Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

10


Chương 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA THIẾT KẾ BÀI DẠY HỌC
TRỰC TUYẾN ĐỊA LÍ 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
1.1. Cơ sở lý luận
1.1.1. Hình thức tổ chức dạy học
1.1.1.1. Khái niệm về hình thức tổ chức dạy học
Hình thức tổ chức dạy học là hình thức tổ chức quá trình dạy học trong
các cơ sở giáo dục diễn ra một cách thống nhất giữa hoạt động dạy với hoạt
động học và sự tương tác trên mọi phương diện giữa người dạy và người học.
Mỗi hình thức tổ chức dạy học thực hiện một nội dung nhất định, được tổ chức
theo một trình độ nhất định, với một chế độ học tập và trong một không gian và
thời gian nhất định nhằm đạt được mục tiêu dạy học đề ra.
Hình thức tổ chức dạy học thay đổi tùy theo mục đích, nhiệm vụ dạy học
hay thời gian, thời điểm, số lượng người học...Các nhiệm vụ dạy học, mục đích
dạy học, phương pháp dạy học để được thực hiện trong hình thức tổ chức dạy
học [6].
1.1.1.2. Phân loại hình thức tổ chức dạy học
Dựa vào lịch sử phát triển của các hình thức tổ chức dạy học, cách sắp xếp
các hình thức tổ chức dạy học của một số tác giả, căn cứ vào kinh nghiệm của một
số GV có thể quy ước chia các hình thức tổ chức dạy học ra làm ba loại tùy theo

* Về ưu điểm:
- Môi trường đa phương tiện kết hợp những hình ảnh video, camera…
với âm thanh, văn bản, biểu đồ…được trình bày qua máy tính theo kịch bản
vạch sẵn nhằm đạt hiệu quả tối đa qua một quá trình học đa giác quan;
- Kĩ thuật đồ hoạ nâng cao có thể mô phỏng nhiều quá trình, hiện tượng
trong tự nhiên, xã hội trong con người mà không thể hoặc không nên để xảy ra
trong điều kiện nhà trường;
- Công nghệ tri thức nối tiếp trí thông minh của con người, thực hiện
những công việc mang tính trí tuệ cao của các chuyên gia lành nghề trên những
lĩnh vực khác nhau;

12


- Những ngân hàng dữ liệu khổng lồ và đa dạng được kết nối với nhau và
với người sử dụng qua những mạng máy tính kể cả mạng internet,… có thể
được khai thác để tạo nên những điều kiện cực kì thuận lợi và nhiều khi không
thể thiếu để HS học tập trong hoạt động và bằng hoạt động tự giác, tích cực và
sáng tạo, được thực hiện độc lập hoặc trong quá trình giao lưu.
- Những thí nghiệm, tài liệu được cung cấp bằng nhiều kênh: kênh hình,
kênh chữ, âm thanh sống động làm cho HS dễ thấy, dễ tiếp thu và bằng suy
luận có lý, HS có thể có những dự đoán về các tính chất, những quy luật mới.
Đây là một công dụng lớn của công nghệ thông tin và truyền thông trong quá
trình đổi mới phương pháp dạy học. Có thể khẳng định rằng, môi trường công
nghệ thông tin và truyền thông chắc chắn sẽ có tác động tích cực tới sự phát
triển trí tuệ của HS và điều này làm nảy sinh những lý thuyết học tập mới.
* Nhược điểm:
- Tuy máy tính điện tử mang lại rất nhiều thuận lợi cho việc dạy học
nhưng trong một mức độ nào đó, thì công cụ hiện đại này cũng không thể hỗ
trợ GV hoàn toàn trong các bài giảng của họ. Nó chỉ thực sự hiệu quả đối với

- Mỗi GV cần mạnh dạn, không ngại khó, chủ động thiết kế và sử dụng
bài giảng điện tử của mình sẽ giúp cho GV rèn luyện được nhiều kỹ năng và
phối hợp tốt các phương pháp dạy học tích cực khác;
- Khi thiết kế Bài giảng điện tử cần chuẩn bị trước kịch bản, tư liệu
(video, hình ảnh, bảng đồ, ….), chọn giải pháp cho sử dụng công nghệ, sau đó
mới bắt tay vào soạn giảng.
- Nội dung bài giảng điện tử cần cô đọng, súc tích, hình ảnh, các mô
phỏng cần xác chủ đề (trong 1 slide không nên có nhiều hình hay nhiều chữ),
những nội dung HS ghi bài cần có quy ước (có thể dùng khung hay màu nền) sẽ
khắc phục được việc ghi bài của HS; nội dung bài giảng chứa nhiều liên kết
nhất là liên kết đến hệ thống câu hỏi để khắc phục những tình huống sư phạm
phát sinh (như nhắc lại kiến thức, dàn bài,… các liên kết này có thể đặt trong
slide chủ), cần khai thác thế mạnh của CNTT trong kiểm tra đánh giá và kiểm
chứng kết quả (củng cố bài cần hướng đến các câu hỏi mang tính vận dụng hay
các hình thức trắc nghiệm);
14


- Không lạm dụng công nghệ nếu chúng không tác động tích cực đến quá
trình dạy học và sự phát triển của HS, công nghệ mô phỏng nếu không phản
ánh đúng nội dung, giá trị nghệ thuật và thực tế thì không nên sử dụng, chuẩn
kiến thức ở mức độ vận dụng cần kết hợp bảng và sử dụng các phương pháp
dạy học khác mới có hiệu quả;
- GV cần tích cực học, tập huấn các lớp soạn, giảng bài giảng điện tử,
thường xuyên truy vào các website và thành viên của diễn đàn: bachkim.vn,
dayhocintel.org, giaovien.net, moet.edu.vn, … mỗi trường cần có câu lạc bộ
“Bài giảng điện tử” để trao đổi và rút kinh nghiệm, tiếp thu những công nghệ
mới trao đổi những các làm hay.
- Các chuyên gia, các nhà quản lý giáo dục cần ban hành các tiêu chí
đánh giá tiết dạy có sử dụng công nghệ thông tin, chuẩn bài giảng điện tử để có