A. MỞ ĐẦU
1. Lí do viết sáng kiến
Trong những năm qua, cả thế giới và Việt Nam đã chứng kiến sự phát triển
không ngừng của khoa học kĩ thuật, công nghệ thông tin, kinh tế xã hộị. Với sự
phát triển vượt bậc đó làm cho đời sống kinh tế xã hội, văn hóa giáo dục không
ngừng được nâng cao, đời sống tinh thần của con người cũng được cải thiện đáng
kể. Tuy nhiên sự phát triển đó ở nhiều quốc gia (trong đó có Việt Nam) lại chưa
đảm bảo cân bằng với việc bảo vệ thiên nhiên, môi trường khiến cho tình trạng
thiên nhiên, môi trường của thế giới cũng bị biến đổi ngày càng nghiêm trọng.
Chính sự biến đổi, suy thoái môi trường ấy đang ngày càng đe dọa cuộc sống của
cả loài người trên trái đất.
Nói như vậy, bảo vệ thiên hiên, môi trường là vấn về quan trọng của cả thế
giới. Đối với nước ta cải tạo thiên nhiên, bảo vệ môi trường được Đảng, Nhà nước,
Chính phủ đặc biệt quan tâm. Mặc dù vậy hiện tượng thiên nhiên bị tàn phá vẫn
còn diễn ra, môi trường vẫn tiếp tục bị ô nhiễm gây ảnh hưởng không nhỏ đến đời
sống, sức khỏe của nhân dân và sự phát triển của xã hội.
Tại huyện …., tỉnh Sơn La - một huyện biên giới vùng sâu vùng sa, nơi có diện
tích chủ yếu là rừng, tài nguyên thiên nhiên phong phú, không khí ở đây vốn rất
trong lành. Thế nhưng, trong mấy năm trở lại đây cùng với sự phát triển kinh tế xã
hội của đất nước, …… cũng phát triến không ngừng, kinh tế xã hội có nhiều đổi
thay, cơ sở vật chất hạ tầng được cải thiện. Nhiều công trình khiến trúc mới khang
trang đồ sộ mọc lên ngay ở những chỗ vốn trước đây là rừng cây, ao hồ… Với sự
phát triển như vậy con người đã vô tình làm biến đổi, biến dang tự nhiên, hiện
tượng này gây ảnh hưởng xấu đến môi trường và sự biến đổi khí hậu. Đặc biệt khi
kinh tế - xã hội phát triển, đời sống nhân dân được cải thiện, dân số tăng thêm vào
đó là là việc nhân dân từ các địa phương khác đến …….. làm ăn, sinh sống cũng
đông hơn. Đây là một tín hiệu tích cực góp phần phát triển kinh tế xã hội địa
phương nhưng kéo theo đó là rác thải sinh hoạt cũng tăng lên theo mức tăng dân số
gây sức ép đối với môi trường. Hơn thế do tập quán canh tác, sản xuất của nhân địa
phương là đốt nương làm rẫy đã vô tình gây hậu quả xấu đến diện tích rừng phòng
hộ (cháy rừng), chưa kể tới một bộ phận nhân dân trình độ nhận thức còn hạn chế ,

3. Giới hạn của sáng kiến.
3.1Về đối tượng nghiên cứu:
- Vấn đề nghiên cứu: Phương pháp dạy học tích hợp “Giáo dục tình yêu thiên
nhiên, ý thức bảo vệ môi trường cho học sinh lớp 10 Trường Trung học phổ thông
Sốp Cộp qua hai văn Cảnh ngày hè (Nguyễn Trãi) và Nhàn (Nguyễn Bỉnh Khiêm)
trong chương trình Ngữ Văn 10”.
- Phạm vi nghiên cứu:
+ Phạm vi văn bản: Hai văn bản Cảnh ngày hè (Nguyễn Trãi), Nhàn (Nguyễn
Bỉnh Khiêm) trong chương trình Ngữ văn 10.
+ Phạm vi con người: Học sinh ba lớp 10: 10B2, 10B4, 10B6.
3.2. Về không gian nghiên cứu:
- Không gian rộng: Thực trạng thiên nhiên, môi trường thế giới, trong nước đặc
biệt là tại huyện …….., tỉnh Sơn La.
- Không gian hẹp: Thực trạng thiên nhiên, môi trường tại Trường THPT Sốp
Cộp
3.3. Về thời gian nghiên cứu:
- Giai đoạn 1: Từ tháng 01 năm 2016 đến 01 năm 2017.
- Giai đoạn 2: Từ tháng 02 năm 2017 đến tháng 12 năm 2017.

2


B. NỘI DUNG
1. Cơ sở viết sáng kiến kinh nghiệm
1.1 Cơ sở khoa học
Lời dẫn đầu của Luật Bảo vệ môi trường Việt Nam thông qua ngày 27/12/1993
đã khẳng định “môi trường có tầm quan trọng đặc biệt đối với đời sống của con
người, sinh vật và sự phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của đất nước, dân tộc và
nhân loại". Thiên nhiên, môi trường là điều kiện sống cần thiết của con người cũng
như các sinh vật khác trên trái đất. Con người không thể sống mà thiếu thiên

trường là vấn đề cần được đặt lên hàng đầu”. Nói vậy ta lại cần phải hiểu “bảo
vệ môi trường” là gì?
Tại Điều 3, Khoản 3 Luật bảo vệ môi trường được Quốc Hội thông qua ngày
23/6/2014 viết : “Hoạt động bảo vệ môi trường là hoạt động giữ gìn, phòng ngừa,
3


hạn chế các tác động xấu đến môi trường; ứng phó sự cố môi trường; khắc phục ô
nhiễm, suy thoái, cải thiện, phục hồi môi trường; khai thác, sử dụng hợp lý tài
nguyên thiên nhiên nhằm giữ môi trường trong lành”.
Bảo vệ thiên nhiên, môi trường là vấn đề được Đảng, Nhà nước, Chính phủ và
các cấp, bộ ngành ở nước ta đặc biệt quan tâm. Riêng trong lĩnh vực giáo dục, ý
thức được tầm quan trọng của việc bảo vệ thiên nhiên môi trường, Bộ giáo dục đào
tạo đã đưa ra nhiều biện pháp nhằm giáo dục tình yêu thiên nhiên, ý thức bảo vệ
môi trường cho học sinh. Một trong những biện pháp trọng tâm đó là “đưa nội
dung giáo dục môt trường vào mọi cấp học, bậc học” từ năm 1998. Nội dung này
ngày càng được Bộ và các sở giáo dục chú trọng tại các nhà trường thông qua các
hoạt động ngoại khóa, lồng ghép...Với mục tiêu bảo vệ, giữ gìn và cải thiện thiên
nhiên, môi trường sống cho con người. Trên tinh thần đó, bản thân tôi muốn góp
thêm một tiếng nói bảo vệ thiên nhiên, môi trường thông qua một nội dung trong
quá trình dạy học của mình với mong muốn nâng cao tình yêu thiên nhiên, ý thức
bảo vệ môi trường cho học sinh lớp 10 tại trường THPT ...
1.2 Cơ sở chính trị, pháp lí
Yêu quý, bảo vệ thiên nhiên, môi trường là vấn đề quan trọng, cần thiết không
chỉ ở nước ta mà là vấn đề toàn cầu, được cả thế giới quan tâm. Ngay từ thế kỷ
XIX một số nước trên thế giới đã đưa ra những đạo luật về môi trường như:
Luật cấm gây ô nhiễm nước sông ở Anh năm 1876; Luật về khói than ở Mỹ năm
1896; Luật khoáng nghiệp, Luật sông ở Nhật năm 1896,… Cho đến những năm
gần đây trước sự ô nhiễm ngày càng nghiêm trọng của môi trường, sự biến đổi
không ngừng của khí hậu thì vấn đề yêu quý, bảo vệ thiên nhiên, môi trường trên

đẩy mạnh thực hiện Nghị quyết số 41- NQ/ TW của Bộ chính trị về bảo vệ môi
trường trong thời kỳ đấy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước”.
- Nghị quyết số 24-NQ/TW, Hội nghị Trung ương 7 (khóa XI) của Ban Chấp
hành trung ương ngày 03 tháng 06 năm 2013 về “chủ động ứng phó với biến đổi
khí hậu, tăng cường quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường”.
Để Luật môi trường và các Chỉ thị , Nghị quyết về bảo vệ môi trường của Đảng,
Nhà nước thực hiện có hiệu quả và đi sâu vào mọi tầng lớp nhân dân thì Ngành
Giáo dục và Đào tạo đã quyết định đưa nội dung giáo dục môi trường vào giảng
dạy trong nhà trường ở mọi cấp học, bậc học thông qua các văn bản chỉ đạo:
- Chỉ thị số 36 CT/TW ngày 25/6/1998 của Bộ Chính trị về “Tăng cường
công tác bảo vệ môi trường trong thời kỳ công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước”
đã đưa ra những giải pháp cơ bản để thực hiện nhiệm vụ bảo vệ môi trường như:
“Thường xuyên giáo dục, tuyên truyền, xây dựng thói quen, nếp sống và phong
trào quần chúng bảo vệ môi trường”; đặc biệt là “Đưa các nội dung bảo vệ môi
trường vào chương trình giáo dục của tất cả các bậc học trong hệ thống giáo dục
quốc dân”.
- Cùng với Luật giáo dục thì Bộ Giáo dục và Đào tạo đã có quyết định số
3288/QĐ- BGD&ĐT ngày 2/10/1998 phê duyệt và ban hành các văn bản về chính
sách và chiến lược giáo dục môi trường trong nhà trường phổ thông Việt Nam và
một số văn bản hướng dẫn kèm theo. Các văn bản này là cơ sở pháp lý quan trọng
cho việc tổ chức triển khai các hoạt động giáo dục môi trường ở các trường phổ
thông và trường sư phạm trong hệ thống giáo dục quốc dân.
- Quyết định số 1363/QĐ-TTg ngày 17/10/2001 của Thủ tướng Chính phủ v/v
phê duyệt đề án “Đưa nội dung giáo dục bảo vệ môi trường vào hệ thống giáo dục
quốc dân”
- Chỉ thị số 02/2005/CT-BGD&ĐT ngày 31 tháng 01 năm 2005 của Bộ Giáo
dục và Đào tạo về tăng cường công tác bảo vệ môi trường. Chỉ thị đã chỉ rõ các
nhiệm vụ trọng tâm của giáo dục bảo vệ môi trường là:
+ Trang bị cho HS kiến thức, kĩ năng về môi trường và bảo vệ môi trường bằng
hình thức phù hợp trong các môn học thồn qua các hoạt động giáo dục chính khóa,

thực hiện Nghị quyết số 35/NĐ-CP ngày 18 tháng 3 năm 2013 của Chính phủ về
một số vấn đề cấp bách trong lĩnh vực bảo vệ môi trường;
- Công văn số 3028/UBND-KTN ngày 24 tháng 10 năm 2014 của UBND tỉnh
về việc thực hiện Chỉ thị số 26/CT-TTg ngày 25 tháng 8 năm 2014 của Thủ tướng
Chính phủ về việc triển khai thi hành Luật Bảo vệ môi trường; v.v...
Thực hiện chủ trương chính sách của Đảng, Nhà nước, chỉ đạo của Ủy ban nhân
nhân tỉnh, Sở Giáo dục Đào tạo ..... đã chỉ đạo các Phòng Giáo dục, các Trường
Trung học Phổ thông, Dân tộc nội trú đưa nội dung giáo dục ý thức bảo vệ thiên
nhiên- môi trường vào trong các trường học, ở mọi cấp học, bậc học từ mầm non
đến THPT, CĐ và ĐH. Cụ thể từ năm 2007 đến nay giáo dục môi trường được đưa
vào chương trình học theo kiểu lồng ghép, như ở bậc THCS nội dung lồng ghép
thuộc các môn sinh học, giáo dục công dân, địa lý, công nghệ ở các lớp: lớp 6
(giáo dục công dân, sinh học), lớp 7 (địa lý, công nghệ, giáo dục công dân), lớp 9
(sinh học). Ở bậc THPT, GDMT cũng được lồng ghép vào một số môn học chính
như là những ví dụ minh hoạ hay những bài tập thực hành hoặc tích hợp vào những
bài học nội dung có liên quan. Ngoài ra, nội dung này còn được thực hiện thông
qua các hoạt động ngoại khóa, hoạt động ngoài giờ lên lớp, nhiều chủ đề môi
6


trường đã được giáo viên chủ nhiệm hoặc tổng phụ trách hoặc bí thư đoàn trường
triển khai thực hiện bằng các hoạt động như: sinh hoạt câu lạc bộ, biểu diễn văn
nghệ, thi vẽ tranh, các cuộc thi tìm hiểu về môi trường ...
Với các cơ sở khoa học, chính trị pháp lí như trên có thể khẳng định yêu quý,
giữ gìn, bảo vệ thiên nhiên- môi trường là vấn đề vô cùng quan trọng. Tôi xin trích
dẫn quan điểm chỉ đạo của thủ tướng chính phủ tại Quyết định số 1216 về Phê
duyệt Chiến lược Bảo vệ môi trường quốc gia đến năm 2020, tầm nhìn đến năm
2030” ngày 05 tháng 9 năm 2012 để khép lại phần trình bày cơ sở viết sáng kiến
của mình như sau: Bảo vệ môi trường là yêu cầu sống còn của nhân loại; Chiến
lược bảo vệ môi trường là bộ phận cấu thành không tách rời của Chiến lược phát

nước công nghiệp vào năm 2020. Nhưng sự phát triển nào cũng có tính hai mặt của
nó, việc phát triển các dự án công nghiệp cũng vậy, các nhà máy xí nghiệp ra đời
bên cạnh làm cho nền kinh tế phát triển, sẽ kéo theo các hệ lụy cần giải quyết như
7


khí thải, rác thải, nước thải công nghiệp gây sức ép với môi trường cần xử lí. Đây
là trách nhiệm của các cơ quan quản lí và các doanh nghiệp, tuy nhiên để hiện
tượng tàn phá thiên nhiên, ô nhiễm môi trường không diễn ra thì cần sự phối hợp
của cả nhà nước và doanh nghiệp. Thực tế cho thấy không phải doanh nghiệp nào
cũng làm đúng pháp luật, thực hiện trách nhiệm trong bảo vệ môi trường, có không
ít những doanh nghiệp thiếu trách nhiệm hoặc là lợi dụng những khe hở của pháp
luật cố ý xả khí tải, nước thải...chưa qua xử lí ra môi trường khiến cho môi trường
không khí, môi trường nước, môi trường đất bị ô nhiễm nghiêm trọng đe dọa tới
sức khỏe tính mệnh của con người, tàn phá các loài sinh vật (Ví dụ: Nhà máy
Formosa Hà Tĩnh).
Cùng với khí thải công nghiệp thì vấn đề bảo vệ tài nguyên rừng cũng là vấn đề
đáng nói. Bên cạnh những dự án trồng rừng bổ sung, thay thế để cải tạo màu xanh
cho đất, cải thiện môi trường được Đảng, Nhà nước đầu tư, triển khai thực hiện thì
ở một vài địa phương do sự yếu kém trong công tác quản lí hay cố ý của người dân
đã để cho hàng ngàn héc ta rừng bị khai thác, chặt phá gây hậu quả nghiêm trọng.
Theo số liệu thống kê của phóng viên chương trình VTV 1 lúc 19 giờ ngày 17
tháng 03 năm 2017 thì trong chín tháng đầu năm 2016 cả nước có hơn 15.000 vụ
vi phạm pháp luật về bảo vệ rừng, gần 1000 héc ta rừng bị chặt phá trái phép. Và
như vậy đã gây ảnh hưởng không nhỏ tới hệ sinh thái, động thực vật tự nhiên.Với
những hành động đó của con người làm cho khí hậu biến đổi, nóng lên của trái đất
nóng lên. Hiện tượng thời tiết bất thường ở nước ta mà khó ai có thể quên như hiện
tượng bão lũ ở miền trung hay khô hạn ở Ninh Thuận trong năm 2016 khiến cho
đời sống nhân dân ở đây vô cùng điêu đứng, nhiều người, nhiều gia đình phải bỏ
quê hương- nơi “trôn nhau cắt rốn” đi nơi khác tìm kế sinh nhai, gia súc gia cầm

yếu là đồng bào các dân tộc Thái, Mông, Lào, Khơ mú…
Cuộc sống của đồng bào trong huyện đa số là dựa vào nương dẫy, trình độ nhận
thức còn thấp, nhiều người dân còn chưa nhận thức rõ trách nhiệm của mình trong
việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Cũng có thể vì cuộc sống mưu sinh trước mắt
mà họ đã có những hành động vô tình hay cố ý hủy hoại thiên nhiên.Chẳng hạn
như vì bắt một tổ ong lấy mật hoặc lấy con non mà họ có thể hủy hoại cả một cây
cổ thụ (thậm chí là cả một khu rừng), họ tìm và săn bắt, giết hại những con lợn
rừng, hoẵng, khỉ... chỉ vì những con vật đó mang lại cho họ một khoản thu nhập
nhất định. Hay là một hành động tưởng chừng rất bình thường mà người lao động
thường làm như đốt nương chuẩn bị đất canh tác, nhưng do không giám sát mà vô
tình đã làm lửa cháy lan sang các khu rừng phòng hộ và hậu quả là cả khu rừng
phòng hộ đã bị cháy rụi, ví dụ như vụ cháy rừng ở xã Mường Và- ........ sảy ra vào
tháng 3 năm 2016 vừa qua. Tôi xin phép được trích dẫn một đoạn và hình ảnh trên
báo Quân đội nhân dân Online đưa tin ngày 09/ 03/2016 làm minh chứng:

9


Từ ngày 8 đến ngày 10-3, trên địa bàn tỉnh Sơn La đã xảy ra cháy rừng ở một
số điểm thuộc các huyện ........., Bắc Yên, Mộc Châu, Phù Yên.... Nguyên nhân
ban đầu được xác định do ảnh hưởng của hiện tượng thời tiết băng giá những
tháng giáp Tết vừa qua đã khiến nhiều cây rừng bị chết khô hàng loạt, trong
đó có nhiều điểm là rừng phòng hộ. Bên cạnh đó, thời tiết khô hanh cộng với
sự bất cẩn của người dân đi làm nương rẫy cũng khiến đám cháy lan
nhanh, rộng.

Cận cảnh một góc cháy rừng ở bản Pá Khoang, xã Mường Và, huyện Sốp Cộp ngày 8-3.

Đó là ở trong rừng, trong bản, còn ở đường, ở chợ, ở khu dân cư chúng ta có
thể dễ dàng bắt gặp những chiếc túi ni lon bay lung tung trên đường (bà con ở Sốp

trường.
- Về phía các địa phương nói chung, tỉnh Sơn La và huyện ……..p nói riêng có
thể do việc giám sát công tác bảo vệ thiên nhiên môi trường đôi khi còn lỏng lẻo.
Việc phát triển kinh tế, cơ sở hạ tầng chưa tính toán kĩ nên chưa lường trước được
những tác động xấu tới thiên nhiên môi trường.
- Riêng tại Trường THPT …….., theo tôi thì do những nguyên nhân sau:
+ Ban giám hiệu, các đoàn thể chưa thực sự sát sao trong công tác lãnh chỉ đạo
giáo dục ý thức bảo vệ thiên nhiên môi trường cho HS, chưa có những biện pháp
mạnh mẽ quyết liệt xử lí những trường hợp HS vi phạm.
+ Giáo viên, đặc biệt là giáo viên chủ nhiệm chưa thực sự quan tâm trong công
tác giáo dục ý thức bảo vệ thiên nhiên môi trường cho HS.
+ Phương tiện thông tin tuyên truyền tác hại của việc tàn phá thiên nhiên môi
trường đối với cuộc sống con người còn hạn chế.
- Đặc biệt nguyên nhân sâu sa quan trọng nhất có lẽ phải nói đến đó là do ý
thức, trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân (trong đó có HS) trong việc bảo vệ
thiên nhiên môi trường còn thấp, kém.
Qua việc nhận thức thực trạng như trên, trước hết là một con người, một công
dân, đặc biệt là một giáo viên đứng lớp khiến tôi không khỏi băn khoăn, trăn trở.
Thực tế thôi thúc, tôi nảy sinh ý tưởng giáo dục cho học sinh ý thức bảo vệ tài
nguyên thiên nhiên (bảo vệ rừng, bảo vệ những con suối tự nhiên), bảo vệ môi
trường sinh sống của chính mình và mọi người ngay tại địa phương và ngay trong
chính những bài học có trong chương trình sách giáo khoa ở môn học mà mình
đứng lớp.
3. Các giải pháp thực hiện
Nói đến giáo dục ý thức bảo vệ thiên nhiên môi trường có lẽ nhiều người sẽ
nghĩ rằng nội dung này chỉ có thể thực hiện qua các hoạt động ngoại khóa, hoạt
động ngoài giờ lên lớp, hay khi dạy các môn học như Giáo dục công dân, sinh học,
địa lí nhưng thực tế đây là nội dung có thể dạy tích hợp trong nhiều môn học trong
đó có môn Ngữ văn, cũng vì vậy mà Bộ Giáo dục đào tạo xác định “Đưa nội dung
giáo dục bảo vệ môi trường vào hệ thống giáo dục quốc dân”. Đây được coi là

- Thấy được đặc sắc nghệ thuật của thơ Nôm Nguyễn Trãi: bình dị, tự nhiên,
đan xen câu lục ngôn vào bài thơ thất ngôn.
Với bài Nhàn (Nguyễn Bỉnh Khiêm), trọng tâm kiến thức cần đạt là:
- Cảm nhận được niềm vui và quan niệm sống, triết lí sống của Nguyễn Bỉnh
Khiêm.
- Hiểu được ngôn ngữ tự nhiên, giản dị, cách nói ẩn ý... trong bài thơ.
Hai là, sau khi đã xác định được chuẩn kiến thức tôi xác định mục tiêu về kỹ
năng cần đạt cho tiết học đối với chủ thể của hoạt động dạy và học.
Nếu như ngày trước chủ thể được hiểu là người thầy thì những năm gần đây,
hiện nay đối tượng, chủ thể là cả thầy và trò. Đồng nghĩa, GV phải xác định kỹ
năng của người dạy, định hướng kỹ năng của người học. Nhưng ở đây ta hiểu là
những kỹ năng tương tác nhiều chiều, phải có sự phối hợp ăn khớp, linh hoạt và
nhịp nhàng trong quá trình dạy và học. Cụ thể GV dùng kỹ năng của mình tác động
đến học sinh thông qua phương pháp, kỹ thuật dạy học để triển khai mục tiêu kiến
thức. Chính lúc này GV định hướng kỹ năng cho HS. Còn về phía HS, thông qua
12


tác động của kỹ năng GV hoặc tự bản thân phải hình thành, quyết định những kỹ
năng của mình để lĩnh hội kiến thức từ đó hình thành nhân cách, kỹ năng sống,
năng lực của bản thân để giải quyết những vấn đề thực tiễn sau này khi đã đi từ thế
giới văn học sang thế giới hiện thực của đời sống thường nhật. Vậy, có thể khẳng
định việc xác định đúng mục tiêu kỹ năng rõ ràng có tác dụng lớn đối với giảng
dạy tác phẩm văn chương. Con đường đi của xác định kỹ năng, tôi thường bắt đầu
bám vào đặc trưng thể loại của tác phẩm văn chương. Bởi mỗi thể loại nó vốn đã
có những đặc điểm riêng, dẫn đến ngưòi dạy, người học cũng phải có kỹ năng
riêng. Tuỳ thể loại của tác phẩm cũng dẫn tới GV chọn PPDH, kỹ thuật dạy học
cho phù hợp.
Như ở tác phẩm Cảnh ngày hè (Nguyễn Trãi), đây là một bài thơ thể hiện sự
sáng tạo (phá vỡ tính quy phạm) của nhà thơ với thể thơ thất ngôn xen lục ngôn.


thức môn học và năng lực phát hiện, phân tích, giải quyết các vấn đề thực tiễn của
cuộc sống. Cụ thể ở cả hai văn bản Cảnh ngày hè (Nguyễn Trãi) và Nhàn (Nguyễn
Bỉnh Khiêm), ta cần hướng tới mục tiêu năng lực cụ thể sau:
- Đọc diễn cảm
- Hợp tác
- Cảm thụ thẩm mĩ
- Năng lực giao tiếp
- Năng lực giải quyết vấn đề (tình huống)
3.2. Giáo dục qua các hoạt động khởi động:
Trong công văn 1037/ SGD ĐT- GDPT của Sở GD và ĐT Sơn La và qua nội
dung tập huấn hè năm học 2016-2017 do Sở GD và ĐT Sơn La tổ chức đã chỉ rõ
mục đích của hoạt động khởi động là tạo tâm thế, ý thức, hứng thú học tập cho HS.
Và để đạt được mục đích trên, GV có thể tạo ra các tình huống học tập dựa trên
việc huy động kiến thức, kinh nghiệm của bản thân HS có liên quan đến nội dung
bài học; làm bộc lộ "cái" HS đã biết, bổ khuyết những gì cá nhân HS còn thiếu,
giúp HS nhận ra "cái” chưa biết và muốn biết. Từ đó GV khơi gợi, dẫn dắt HS
chuyển sang các hoạt động tiếp theo nhằm bổ sung những kiến thức, kĩ năng mới,
qua đó tiếp tục hoàn thiện câu trả lời hoặc giải quyết được vấn đề.
Với phương trâm như trên, để có thể tạo hứng thú cho học sinh trước khi tìm
hiểu nội dung bài thơ đồng thời để giáo dục tình yêu thiên nhiên, ý thức bảo vệ môi
trường cho học sinh khi tìm hiểu văn bản, tôi bắt đầu ngay từ hoạt động khởi động
như sau:
* Văn bản Cảnh ngày hè (Nguyễn Trãi):
- GV chiếu hình ảnh Nguyễn Trãi và yêu cầu học sinh phát hiện: Đây là ai?

- HS: Nhà thơ Nguyễn Trãi
- GV chiếu hình ảnh có liên quan đến bài thơ Bài ca Côn Sơn mà học sinh đã được
học ở THCS như: Suối chảy rì rầm, Đá rêu phơi, rừng cây thông, rừng trúc...


* Văn bản Nhàn (Nguyễn Bỉnh Khiêm)
- GV chiếu cho học sinh xem một tình huống do chính HS trong lớp đóng (đã
được quay tạo thành clip), tình huống như sau:
- Kì nghỉ hè, cô cháu gái (Thanh) sống ở thành phố lâu ngày có về thăm ông bà
ngoại đang sống ở quê.
Vào một buổi sáng thức dậy, trước mắt Thanh là một khung cảnh thật yên bình
nơi thôn quê với những thửa lúa xanh ngắt đang thì con gái, những cơn gió nhè
nhẹ, ánh nắng sắp tới, đặc biệt là hương thơm từ hồ sen đang mùa nở rộ, cạnh
ruộng lúa ngay trước nhà đưa lại. Nhìn ra vườn Thanh thấy ông đang lúi húi tưới
cho mấy luống rau mới trồng. Thanh ra vườn và nói:
- Thanh: Ông ơi, không khí ở quê thật lạ ông nhỉ?
- Ông: Sao vậy cháu? Đang ở thành phố ồn ào, tấp nập về quê cháu thấy im
ắng, buồn tẻ lắm phải không?
- Thanh: Không đâu ông ạ, ở đây cháu thấy thật tuyệt, mỗi ngày cháu đều như
cảm nhận được sức sống của cỏ cây, hoa lá. Cháu đặc biệt ấn tượng với hương
thơm của những bông hoa sen trong hồ kia ông ạ. Ở quê cháu thấy cuộc sống thật
thanh bình, nó khác hẳn với cuộc sống hàng này trên thành phố.
- Ông: Ừ, có lẽ vậy. Ngày xưa các nhà nho khi không còn làm quan nữa thường
về quê sống với cỏ cây, vườn tược đấy cháu ạ. À mà năm nay cháu học lớp 11 rồi
nhỉ, cháu có biết danh nho nào đã từng về quê ở ẩn không?
- Thanh (Tần ngần): Danh nho về ở ẩn? - Có Nguyễn Trãi rồi cả Nguyễn Bỉnh
Khiêm nữa đúng không ông?
- Ông: Ừ! Đúng rồi đấy cháu. Nguyễn Trãi ở ẩn ở Côn Sơn, còn Nguyễn Bỉnh
Khiêm thì sau khi dâng sớ xin chém đầu mười tám tên lộng thần nhưng không
được vua chấp thuận, ông đã xin cáo quan về quê, sống cuộc sống gắn bó, hòa
hợp với thiên nhiên, xa lánh vòng danh lợi.
- Thanh: Vâng, năm ngoái cháu học lớp 10 cháu cũng được một bài thơ của
Nguyễn Bỉnh Khiêm. Bài thơ Nhàn”, bài thơ ấy không chỉ cho chúng cháu hiểu về
vẻ đẹp tâm hồn, con người và triết lí sống của nhà thơ mà còn giúp chúng cháu
biết yêu quý, bảo vệ thiên nhiên nữa. Cô giáo cháu đã dạy bài này rất hay ông ạ!

Chưa có
hứng thú

10B2

Bình thường

Có hứng thú

Không

Có

nhận ra

nhận ra

SL

TL%

SL

TL%

SL

TL%

SL

Lớp

Sĩ số

Hứng thú

Nhận diện mục đích giáo dục
tình yêu thiên nhiên, môi
trường

muốn khám phá
Chưa có
hứng thú

Bình
thường

Có hứng
thú

Không

Có

nhận ra

nhận ra

SL


34

97,15

01

2,85

34

97,15

10B6

38

0

0

02

5,27

36

94,73

04


m cũn giỳp hỡnh thnh cỏc em nhng phm cht nng lc khỏc. H thng cõu
hi trong mt bi hc vn rt a dng v phong phỳ, cú th chia thnh 3 loi nh
sau:
a. Cỏc cõu hi cú tớnh cht tỡm tũi, phỏt hin, nghiờn cu vn hc.
õy l kiu cõu hi cú th giỳp hc sinh tỡm tũi, nghiờn cu, chim lnh ni
dung kin thc ca vn bn vn hc.C th khi dy bi Cnh ngy hố (NT), Nhn
(NBK); tụi ó t ra nhng cõu hi mang tớnh cht phỏt hin nh sau:
Tờn vn
bn

H thng cõu hi

Ni dung cn chim lnh

Cnh
ngy hố

1. Cõu th th nht cú c 1. Cõu th th nht cú c im :
im gỡ v hỡnh thc, v cỏch - Hỡnh thc: Cõu th lc ngụn
(Nguyn ngt nhp?
- Ngt nhp: 1/2/3
Trói )
2. V p thiờn nhiờn cõu 2. V p thiờn nhiờn cõu 2,3,4 hin
2,3,4 hin lờn qua nhng hỡnh lờn qua:
nh no? Hỡnh nh ú cú c
- Hình ảnh : Cây hòe, Hoa
im gỡ?
lựu, Hoa sen
- Mu sc: Lc(Xanh ca cõy hũe),
( hoa thch lu), hng (hoa sen)

tch dng.
- m thanh:
+ Lao xao chợ cá: Âm thanh từ
xa vọng lạ.

+ Dắng dỏi cầm ve: ting ve
kêu inh ỏi tr thnh ting n vang
5. Tỏc gi ó cm nhn v di, rõm ran khin khụng khớ tr nờn
p ca bc tranh ngy hố rn ró hn lờn. 5. Tỏc gi ó cm nhn
bng nhng giỏc quan no?
bc tranh ngy hố bng nhiu giỏc
quan:
+ Th giỏc: cm nhn mu sc ca lỏ
hũe xanh, hoa thch lu ngi.
+ Khu giỏc: cm nhn hng sen
thm ngỏt.
+ Thớnh giỏc: thu nhn õm thanh lao
xao ca ch cỏ lng chi t xa.
+ Thớnh giỏc v s liờn tng: thy
ting ve kờu inh i ta nh ting n
Nhn
(Nguyn
Bnh
Khiờm)

1. Cuc sng ca Nguyn
Bnh Khiờm khi cỏo quan v
n, trong cõu th 1,2 c
din t qua nhng t loi
no?

Nguyễn Bỉnh Khiêm (câu 3. Cuộc sống sinh hoạt của Nguyễn
5,6) được thể hiện qua những Bỉnh Khiêm (câu 5,6) được thể hiện
hình ảnh nào?
qua:
- Hình ảnh:
+ Măng trúc, giá đỗ: Thức ăn dân dã,
đạm bạc. Là sản phẩm cây nhà lá vườn,
kq công sức lao động gieo trồng chăm
bón của bậc ẩn sĩ, mùa nào thức nấy.
+ Xuân – tắm hồ sen / Hạ - tắm ao:
cách sinh hoạt dân dã.
4. Nhịp thơ ở hai câu 5,6 có
đặc điểm gì? Ngoài ra còn có
thủ pháp nghệ thuật nào được
sử dụng trong hai câu thơ
này?

4. Nhịp thơ ở hai câu 5,6:1/3/1/2+ thủ
pháp liệt kê để nhấn mạnh vào 4 mùa ,
gợi bức tranh tứ bình về cảnh sinh hoạt
với 4 mùa xuân, hạ, thu, đông,có hương
sắc, mùi vị, giản dị mà thanh cao.

Với những câu hỏi như trên không chỉ giúp các em lĩnh hội được nội dung kiến
thức của tác phẩm mà còn làm cơ sở nền tảng để các em có điều kiện phát triển các
phẩm chất, năng lực khác.
b. Các câu hỏi nhằm khơi gợi tình cảm, cảm xúc
Đây là kiểu câu hỏi nhằm giúp học sinh có thể bộc lộ suy nghĩ, sự cảm nhận của
mình về một vấn đề, khía cạnh nghệ thuật nào đó có trong văn bản như một từ
ngữ,hình ảnh, thủ pháp nghệ thuật ...mà các em thấy hay, thấy tâm đắc trong tác

cảm nhận được qua cách dùng động
từ, tính từ của nhà thơ như đó là bức
tranh thiên nhiên:
+ đẹp đẽ, sinh động;
+ có màu sắc, âm thanh, hương
thơm;
+ căng tràn sức sống;
+...
- Học sinh cũng có thể thể hiện
những cung bậc cảm xúc của mình
về bức tranh thiên nhiên:
+ Thích
+ Rất yêu thích, quý trọng
+...

Nhàn
(Nguyễn
Bỉnh
Khiêm)

Khi phân tích hai câu thơ:

- Học sinh có thể nêu ra nhận xét,
Thu ăn măng trúc, đông ăn quan điểm của mình tùy theo cách
giá,/ Xuân tắm hồ sen, hạ hiểu, cách cảm nhận của các em
tắm ao.Giáo viên có thể đặt như:
câu hỏi:
+ Cách ngắt nhịp 1/3/1/2, nhà thơ
Qua hai câu thơ trên, em có muốn nhấn mạnh vào đặc điểm hời
cảm nhận như thế nào về tiết nước ta có bốn mùa: Xuân - Hạ thời tiết, thiên nhiên ở nước Thu - Đông.

chương, lĩnh hội những kiến thức văn học mà cao cả hơn học văn còn là học làm người “văn học
là nhân học”. Với quan điểm như trên tôi đã vận dụng kiểu câu hỏi này trong quá trình giảng dạy
của mình để giáo dục cho học sinh những giá trị sống phù hợp, trong đó có giáo dục tình yêu
thiên nhiên, ý thức bảo vệ môi trường. Cụ thể:

Tên văn
bản

Nội dung tích
hợp

Câu hỏi tích hợp

Năng lực cần đạt

Cảnh
ngày hè
(Nguyễn
Trãi)

Sáu câu thơ đầu:

Trong sáu dòng thơ
đầu nhà thơ đã thể hiện
rất sinh động bức tranh
thiên nhiên, cuộc sống.
Có thể nói đó là một bức
tranh có sự kết hợp hài
hòa giữa đường nét,
màu sắc, âm thanh, con

làng ngư phủ,/
Dắng dỏi cầm ve
lần tich dương.

- Em có nhận xét gì về
thực trạng tài nguyên
thiên nhiên ở nước ta
hiện nay?
- Theo em tại sao con
người lại cần có tình
22

- Với tình huống này
học sinh cần phải giải
quyết ba vấn đề:
+ Nhận xét về tình hình
TNTN của nước ta
hiện nay: bên cạnh
những việc làm tích
cực để BVTNTN thì có
một thực trạng là
TNTN hiện nay đang
dần bị cạn kiệt do…
+ Con người cần có
tình yêu đối với thiên
nhiên vì thiên nhiên có
vai trò vô cùng quan
trọng trong đời sống
của con người. Thiên
nhiên chính là môi

Bỉnh
Khiêm)

Câu thơ 5,6:
Thu ăn măng
trúc, đông ăn
giá,/ Xuân tắm
hồ sen, hạ tắm
ao.

1. Sau khi phân tích để
học sinh hiểu được nội
dung của hai câu thơ,
giáo viên có thể đặt câu
hỏi:

Học sinh có thế trình
bày suy nghĩ của bản
thân về các khía cạnh
mà câu hỏi đặt ra, qua
đó phát triển cho học
- Hai câu thơ cho ta thấy sinh các năng lực: Giao
tình cảm, thái độ gì của tiếp, xử lí tình huống.
nhà thơ với thiên nhiên?
- Quan điểm sống của
nhà thơ được thể hiện
như thế nào trong hai
câu thơ trên?
- Em có suy nghĩ như
thế nào về quan điểm

con người . Là học sinh,
em sẽ làm gì để hạn chế,
đầy lùi tình trạng trên
Những kiểu câu hỏi như trên, sẽ giúp ích rất nhiều cho cả giáo viên và học sinh.
Về phía giáo viên, thông qua các câu hỏi khơi gợi để học sinh có thể bộc lộ suy
nghĩ của mình về vấn đề được hỏi, hay qua các câu hỏi phát triển năng lực có thể
nắm bắt được những suy nghĩ, những tư tưởng, tình cảm, hành đông của học sinh.
Từ đó, giáo viên có thể động viên khích lệ các em có suy nghĩ, tư tưởng, hành
động đúng đắn, đồng thời có thể kịp thời uốn nắn những suy nghĩ, tư tưởng, hành
động còn lệch lạc.
Về phía học sinh, với các loại câu hỏi như trên không chỉ giúp các em chiếm
lĩnh được những nội dung, kiến thức về tác phẩm văn học, mà còn giúp các em biết
yêu quý trân trọng những giá trị đời sống, biết tự điều chỉnh suy nghĩ, hành vi của
mình cho phù hợp với thực tế cuộc sống.
3.4. Giáo dục thông qua hoạt động vận dụng, tìm tòi, mở rộng
Hoạt động này là điều kiện thuận lợi để GV giúp HS củng cố, nắm chắc kiến
thức đồng thời còn có thể gúp các em rèn luyện kỹ năng: nghe, đọc, nói, viết; năng
lực học sinh, kỹ năng sống, nhân cách, lối sống học sinh. Khi kết thúc bài học
Cảnh ngày hè (NT), tôi chiếu cho HS xem một số hình ảnh thiên nhiên: núi rừng
thiên nhiênTây Bắc, hình ảnh một số loài động vật rừng ( khỉ, cầy), rừng bị chặt
phá, khô hạn, lũ lụt … và tôi sẽ đặt ra câu hỏi, bài tập về nhà với HS như sau:
- Em có nhận xét gì về tài nguyên thiên nhiên, khí hậu ở nước ta trong những
năm gần đây?
- Liên hệ thực tế địa phương em sinh sống, viết một đoạn văn ngắn bày tỏ suy
nghĩ của em về trách nhiệm, hành động của bản thân trong việc bảo vệ rừng, môi
trường sống tại quê hương mình?
3.5. Giáo dục thông qua các phương tiện dạy học (bảng phụ, tranh ảnh, thiết
bị công nghệ thông tin).
Khi dạy một văn bản đọc hiểu, GV có thể sử dụng kênh hình để tích hợp, giúp
các em cảm thụ văn học tốt hơn. Đây là một yêu cầu rất quan trọng trong đổi mới

(Bảo kính cảnh giới- bài 43)
Nguyễn Trãi

I. Mục tiêu cần đạt:
1.Kiến thức: Giúp HọC SINH
- Cảm nhận được vẻ đẹp độc đáo của bức tranh cảnh ngày hè và tâm hồn
Nguyễn Trãi yêu thiên nhiên, yêu đời, yêu nhân dân, đất nước.
- Thấy được đặc sắc nghệ thuật của thơ Nôm Nguyễn Trãi: bình dị, tự nhiên, đan
xen câu lục ngôn vào bài thơ thất ngôn.
2.Kĩ năng
- Đọc hiểu văn bản theo đặc trưng thể loại (chú ý những câu thơ sáu chữ dồn nén
cảm xúc, cách ngắt nhịp 3/4 trong câu thơ bảy chữ...)
- Rèn kỹ năng phân tích, cảm nhận ý thơ qua từ ngữ, hình ảnh, âm thanh, nhịp
điệu...
3. Thái độ
25