I H C THÁI NGUYÊN
TR

NG

I H C NÔNG LÂM

---------------------------

NGUY N QU C VI T

NGHIÊN C U M T S

C I M LÂM H C C A LOÀI

NGHI N EXCENTRODENDRON TONKINENSE (GAGNEP)
CHANG & MIAU, 1978 T I V

N QU C GIA BA B

T NH B C K N

KHÓA LU N T T NGHI P

H ào t
Chuyên ngành
L p
Khoa
Khóa

IH C

T NH B C K N

KHÓA LU N T T NGHI P

H ào t
Chuyên ngành
L p
Khoa
Khóa
Gi ng viên HD

IH C

: Chính quy
: Qu n lý tài nguyên r ng
: K42 - QLTNR
: Lâm nghi p
: 2010 – 2014
: TS. H Ng c S n

Thái nguyên, n m 2015


L I CAM OAN
Tôi xin cam oan ây là công trình nghiên c u c a b n thân. Các s
li u k t qu nêu trên là trung th c và ch a
c ai công b trong b t k công
trình nào
b o v lu n án t t nghi p i h c. Các hình nh trong công trình
là c a tôi.


ng ch m yêu c u!


L IC M

N

Trong quá trình h c t p c ng nh hoàn thành lu n v n, tôi
quan tâm giúp

c a ban giám hi u, các th y cô giáo thu c Tr

ng

c s
ih c

Nông lâm Thái Nguyên. Nhân d p này cho tôi xin chân thành c m n v s
giúp

quý báu ó.
c bi t tôi xin g i l i bi t n sâu s c

Lâm nghi p – Tr
h

ng

n TS. H Ng c S n - Khoa

tôi trong su t quá trình h c t p và hoàn thành lu n v n.

Vì i u ki n th i gian, nhân l c và nh ng khó kh n khách quan nên
b n lu n v n này không th tránh kh i nh ng thi u sót. Tôi r t mong nh n
c ý ki n óng góp c a các th y cô giáo, b n bè

lu n v n

c hoàn

thi n h n.
Xin chân thành c m n
Thái Nguyên, ngày

tháng

n m 2015

Sinh viên

Nguy n Qu c Vi t


DANH M C B NG

B ng 4.1. C u trúc m t
B ng 4.2. M t

Nghi n phân b t i các tuy n i u tra


n i có Nghi n phân b t i VQG Ba B ..................................................................... 39


DANH M C CÁC HÌNH

Hình 4.1. Hình nh cây Nghi n ................................................................................. 29
Hình 4.2. Hình lá c a cây Nghi n ............................................................................. 30
Hình 4.3. Qu c a Nghi n ......................................................................................... 30


DANH M C CÁC T

VI T T T

CTTT

: Công th c t thành

D1.3

:

ng kính 1,3m

D1.3TB

:

ng kính 1,3m trung bình



M CL C
Ph n 1: M
1.1.

U..................................................................................................... 1

tv n

. ........................................................................................................ 1

1.2. M c tiêu nghiên c u.......................................................................................... 2
1.3.Ý ngh a khoa h c c a
Ph n 2: T NG QUAN V N

tài. .............................................................................. 3
NGHIÊN C U ................................................... 4

2.1. Trên th gi i ...................................................................................................... 4
2.1.1. Nghiên c u

c i m sinh h c c a loài cây ................................................... 4

2.1.2 .Nghiên c u

c i m sinh thái h c ................................................................ 5

2.1.3 Nghiên c u v cây Nghi n .............................................................................. 9
2.2.


it

NG, N I DUNG, PH

NG PHÁP NGHIÊN C U .............. 21

3.2. N i dung nghiên c u ....................................................................................... 21
3.2.1. Nghiên c u

c i m hình thái loài Nghi n trên

a bàn........................... 21

3.2.2. Nghiên c u

c i m sinh thái c a loài Nghi n t i VQG Ba B ................. 21

3.2.3. Nghiên c u

c i m tái sinh t nhiên c a Nghi n t i VQG Ba B ............ 21

3.2.4.

xu t m t s các gi i pháp b o v và gi i pháp phát tri n loài cây ......... 21

3.3. Ph

ng pháp nghiên c u................................................................................. 21

3.3.1. Ph

4.2.2. C u trúc m t

............................................................................................ 32

4.2.3. C u trúc t ng th ,

tàn che ....................................................................... 33

4.2.4. C u trúc t thành r ng.................................................................................. 34
4.3.

c i m tái sinh t nhiên c a loài Nghi n t i VQG Ba B .......................... 36

4.3.1.

c i mm t

4.3.2.

c i m c u trúc t thành t ng cây tái sinh ............................................... 37

4.4.

t ng cây tái sinh ............................................................... 36

xu t m t s các gi i pháp b o v và gi i pháp phát tri n loài cây ............ 39

Ph n 5: K T LU N, T N T I VÀ KHUY N NGH ......................................... 41
5.1. K t lu n ........................................................................................................... 41
5.2. T n t i ............................................................................................................. 42


i tuy

Viêt Nam ang b suy thoái nghiêm tr ng,

theo s li u c a Mauran (1943), t ng di n tích r ng Vi t Nam là 14,3 tri u ha,
n u em so sánh v i s li u c a vi n i u tra quy ho ch r ng n m 1992,1993
là 9,3 tri u ha thì sau 50 n m tài nguyên r ng n

c ta b gi m 5 tri u ha

(trung bình 100000 ha/n m). R ng b gi m sút nhanh chóng c v s l
ch t l

ng. Nhi u loài cây quý hi m có giá tr

ng và

ã b bi n m t, nhi u khu r ng

l n ã b bi n m t, nhi u khu r ng l n ã b chia c t thành nhi u m ng nh
hay b khai thác quá m c làm m t c u trúc r ng.
Tr
ch tr

c tình tr ng ó

ng và Nhà n

c ta ã và ang th c hi n nhi u

nghiên c u

ns l

c i m sinh v t

c quan tâm úng m c làm cho n ng su t

ng th p.

Nghi n “Excentrodendron tonkinense (Gagnep) chang & Miau, 1978”
cây thu c h

ay Tiliaceace,b bông Malvales, cây g l n phân b và m c


2

trên các vùng núi á vôi thu c các t nh phía b c nh : B c K n, Cao B ng,
Tuyên Quang, L ng S n, Hòa Bình, S n La… ây là loài quý hi m (nhóm 2).
G màu nâu

, c ng, th th ng , vân

b máy và

xây d ng, c ng th

p, ít co rút, dùng


i s ng, và

ng b t

gi m. Do vi c ph c h i và phát tri n Nghi n là r t c n thi t.

ng

u suy

góp ph n nh

vào vi c b o t n và phát tri n loài cây này,

c s nh t trí c a Khoa Lâm

nghi p, ban giám hi u nhà tr

ng d n cùng s ti p nh n c a

Ban qu n lý V
c u

ng, th y giáo h

n qu c gia (VQG) Ba B , t nh B c K n, tôi ti n hành nghiên

tài: “Nghiên c u m t s

c

Nghi n Ba B .
- Xác

nh

cm ts

c i m sinh thái và phân b ,

sinh c a loài Nghi n t i khu v c nghiên c u.

c i m tái


3

-B

c

u

xu t các gi i pháp b o t n và phát tri n loài cây này

Ba

B và Vi t Nam.
1.3. Ý ngh a khoa h c c a

tài.


c i m sinh h c c a loài cây

Vi c nghiên c u

c i m sinh h c c a loài cây trong ó có

hình thái và v t h u ã

c th c hi n t lâu trên th gi i.

ây là b

c i m
c

u

tiên, làm ti n

cho các môn khoa h c khác có liên quan. Có r t nhi u công

trình liên quan

n hình thái và phân lo i các loài cây. Nh ng nghiên c u này

u tiên t p chung
Có th k

u tiên vào nh ng mô t phân lo i các loài các nhóm loài,

n n m 1932

c xem là th i k m

u cho th i k

nghiên c u h th c v t c th . Tolmachop A.I cho r ng “Ch c n i u tra trên
m t di n tích

l n

có th bao chùm

nh ng không có s phân hóa m t
Tolmachop A.I ã
i m th

a ra nh n

a lý”. Ông g i ó là h th c v t c th .

nh s loài

h th c v t c th

vùng nhi t

ng là 1500 - 2000 loài.

V v t h u h c: Ho t

Vi c nghiên c u

c i m sinh h c, sinh thái c a loài cây làm

bi n pháp k thu t lâm sinh tác
kinh doanh r ng r t

xu t

ng phù h p nh m nâng cao hi u qu trong

c các nhà khoa h c quan tâm nghiên c u. Theo ó các

lý thuy t v h sinh thái, c u trúc, tái sinh r ng
nghiên c u

c i m v chu kì

c v n d ng c th trong

c i m c a 1 loài c th nào ó.

Odum E.P 1971 [1] ã hoàn ch nh h c thuy t v h sinh thái, trên c s
thu t ng h sinh thái (ecosystem) c a Tansley A.P (1935). Ông ã phân chia
ra sinh thái h c qu n th và sinh thái h c cá th . Sinh thái h c cá th nghiên
c u t ng cá th sinh v t ho c t ng loài, trong ó chu kì s ng, t p tính c ng
nh kh n ng thích nghi v i môi tr

ng



i v i r ng nhi t

n v di n tích và m t

tái sinh th

nh ng

nh b i m t,

c i m phân b .

Vansteenis (1956) [3] cho r ng, trong r ng nhi t
sáng ã làm nh h

m,

ng Giang 2009) [2].

Tái sinh là m t quá trình sinh h c mang tính

t thành, c u trúc tu i, ch t l

,

i s thi u h t ánh

i v i s n y m m thì



ng thành t ng là m t trong nh ng

hình thái qu n th th c v t là c s
Ph

ng pháp v bi u
x

pháp ó v n

c s d ng nh ng nh

c tr ng c b n v c u trúc

ng c a r ng do David và P.W Risa

ng và s d ng l n

ng th ng

ng phù h p.

t o nên c u trúc t ng th .

m tc t

(1933-1934)

x p theo h


và r ng

Tây Phi. ã ki n ngh phân c p cây r ng thành 5 c p. Richards

P.W (1952) phân r ng

Nigeria thành 6 t ng, t

ng ng v i chi u cao là 6-

12m, 12 - 18m, 18 - 24m, 24 - 30m, 30 - 36m, 36 - 42m, nh ng th c ch t ây
ch là các l p chi u cao. Odum E.P (1971) nghi ng s phân t ng r ng r m
n i có

cao d

i 600m

Puecto Rico và cho r ng không có s t p chung

kh i tán

m t t ng riêng bi t nào c .

Richards P.W (1968) [4] ã i sâu vào nghiên c u c u trúc r ng m a
nhi t

i v m t hình thái. Theo tác gi , i m



ng kính ngang ng c,

ng kính
ng kính tán


7

Balley (1972) [5] s d ng hàm weibull

mô hình hóa c u trúc

ng

kính thân cây loài thông,… Tuy nhiên, vi c s d ng các hàm toán h c c ng
không ph n ánh h t

c m i quan h sinh thái gi a các cây r ng v i nhau và

gi a chúng v i các hoàn c nh xung quanh, nên các ph
c u trúc này không

c v n d ng trong

Các nghiên c u
cây tr ng

a ph



c nh ng m i quan h sinh thái bên

xu t các bi n pháp tác

ng phù h p vào

r ng là r t c n thi t.
Trong m t th i gian dài, v n

duy trì và i u ti t r ng ã

lu n và có r t nhi u quan i m khác nhau,
ng x lý
và

i v i r ng t nhiên nhi t

c th nghi m

c bi t là vi c

i. Nhi u ph

c bàn

xu t các tác

ng th c lâm sinh ra



t o không gian thích h p

ng. M c tiêu th hai là t o l p tái sinh b ng

cách xúc ti n tái sinh, th c hi n tái sinh nhân t o ho c gi i phóng l p cây tái
sinh s n có ang

tr ng thái ng

thay th cho nh ng cây ã l y ra kh i

r ng trong khai thác ho c trong ch m sóc nuôi d
tác gi này

a ra nh ng t ng k t h t s c phong phú v các tác

lâm sinh nh m em l i r ng c b n là
ph

ng r ng sau ó”. T

u tu i, r ng không

ó,

ng x lý

u tu i và các


nam Thái Lan) và c

nhi u vùng r ng th p ( phía

các vùng cao h n (Nepal) c ng nh các vùng có khí

h u l nh. Là cây b n

a c a Trung Qu c, Lào, Myanma, Nepal,

n

,

Brunei, Papua New Guinea, Thái Lan, Phillipines, và c Vi t Nam (World
Agoforestry Centre, 2006). V i thu c th
th p

n núi cao, phân b

ng m c thành qu n th t n i

r ng th sinh, n i

ng c , cây b i, và ngay c

t


9

(d n theo Hoàng V n Chúc, 2009) .
Theo Khamleck (2004) H D có phân b khá r ng v i kho ng 900
loài chúng tìm th y

c

ông B c bán c u, c n nhi t

ch a có tài li u nào công b chúng
loài phân b t p chung
Châu Phi và

Châu Á,

vùng nhi t
c bi t

i và nhi t

i xong

i Châu Phi. H u h t các

Vi t Nam v i 216 loài và ít nh t

a Trung H i ch có 2 loài ( D n theo Tr n H p, 2002) [8].

Nh v y v i các công trình nghiên c u v lí thuy t sinh thái tái sinh c u
trúc r ng t nhiên c ng nh



i trên toàn th gi i. Thân h

này có nh a dính nh t và v nhi u s i, các b ph n non th
hình ng, phân cành cao, g c có
b nh vè, chi u cao vút ng n có th
t trên 33 - 40m,
ng kính thân cây 80
- 115 cm, v n t s n sùi, cành non không có lông nh n và ch nên s n sùi khi
v già, cu ng lá dài t 2 - 5 cm .


30

Hình 4.2 Hình lá c a cây Nghi n
- Lá màu xanh, lá hình tr ng, r ng c 10 - 12 x 7 - 10cm, mép nguyên,
ngân bên t 5 - 7 ôi, trong ó có 3 gân g c, cu ng lá dài t 3 - 5 cm cu ng
không phình. Khi lá r ng s chuy n sang màu vàng , r ng nhi u vào tháng 11

Hình 4.3 Qu c a Nghi n


31

- Hoa màu tr ng vàng
chuông,

n tính, hoa

c có


th

ng vào tháng 6 - 7. Cây 4 tu i b t

tháng 3 và chín t tháng 6
4.2.
4.2.1.

ng vào tháng 2 - 3, nh p mùa thu
u cho qu nón. Nón hình thành trong

n tháng 7.

c i m sinh thái h c
c i m r ng n i Nghi n phân b
Nghi n là loài cây i n hình c a vùng núi á vôi, r ng th

m a mùa á nhi t

i và r ng th

r ng m a mùa á nhi t
nhi t

i chia làm hai lo i là: R ng th

i trên núi á vôi và r ng th

t, r ng th


xanh m a mùa nhi t
tháng,

ng xanh m a mùa nhi t

ng xanh

trung bình tháng nóng
th p nh t tuy t

i 060C,

trung bình n m là 22 - 390C.
R ng th

ng xanh m a mùa á nhi t

b trên các d i núi á

i trên núi á vôi ch y u phân

cao trên 700m, R ng th

ng xanh m a mùa á


32

nhi t

th

là ch tiêu ph n ánh s l

ng tính cho 1ha

nhiên có m t

ng cá th trên m t

n v di n tích,

i v i th c v t r ng. M t loài cây nào ó trong r ng t

t ng cây cao càng l n thì ch ng t loài ó chi m u th

trong lâm ph n, có vai trò quan tr ng trong h sinh thái.
Vi c phân tích c u trúc m t
ph n khoanh vùng
trúc m t

loài Nghi n có ý ngh a quan tr ng góp

b o t n loài. T ng h p k t qu

i u tra xác

nh c u

r ng t nhiên n i có loài Nghi n phân b t i các tuy n i u tra t i

Khang Ninh

823

33

100,3

34,6

Cao Th

840

53

98,3

34,8

1
2
ng

3
K t qu t i b ng 4.1 cho th y m t

r ng trung bình n

(720 – 840 cây/ha) trong ó loài Nghi n l i là loài có u th


ng c a lâm

ph n. C u trúc t ng th ph n ánh s phân chia ánh sáng c a các nhóm qu n
th cây r ng khác nhau v

c tính sinh thái, v kh n ng sinh tr

ng, v m c

thành th c, nó mô ph ng m t lo t các m i quan h gi a các t ng r ng v i
nhau, gi a các cây cao và cây th p, gi a cây a sáng và cây ch u bóng, gi a
cây cùng loài hay khác loài, gi a cây cùng tu i hay khác tu i.
- Theo k t qu

i u tra t ng cây cao các lâm ph n i u tra th hi n rõ c u

trúc r ng thành 4 t ng, c th nh sau:
- T ng trên cùng g m ph n l n các loài Nghi n, B

, Lát Hoa vv... v i

chi u cao trung bình là 28 m t ng này x p xít nhau và liên t c.
- T ng th 2 g m các loài cây g nh nh : D , ch o, v i… v i chi u cao
trung bình là 22 - 25m có chu vi thân t 50 - 250cm, t ng này x p xít nhau liên t c.
- T ng 3 g m cây tái sinh và cây b i v i chi u cao trung bình là 3 - 10m.
T ng này không liên t c r t th a th t.
- T ng 4 là t ng th p nh t, g m các loài thân th o và cây tái sinh nh
phát tri n bao g m : Gu t, D



giai o n còn nh nên chúng

c phân b

u

c 4 t ng th .

tàn che

*

R ng khu v c nghiên c u có
ngh a ti u hoàn c nh t
sinh d

i tán r ng,

Tuy nhiên

ng

tàn che r t cao (0,82), i u này

i t t là i u ki n thu n l i cho nhi u loài cây tái

c bi t là nh ng loài cây a bóng trong giai o n nh .

tàn che l n là i u ki n b t l i cho nhi u loài cây a sáng.


ng và phát tri n c a cây tái sinh

4.2.4. C u trúc t thành r ng
Trong

i s ng c a sinh v t nói chung và th c v t r ng nói riêng m i

loài có m t trung tâm phân b t i thích, s phân b r ng hay h p tùy thu c
vào kh n ng ch ng ch u c ng nh biên

sinh thái c a loài. Th c t cho

th y s t n t i c a loài cây, kh n ng phân b t i thích ph thu c vào c y u
t bên trong c ng nh

i u ki n bên ngoài, gi a các loài trong cùng i u ki n

s ng. S t n t i c a các loài này lúc thì h tr
tranh

i khác

cùng t n t i, khi thì c nh

lo i tr nhau.

Nghiên c u loài cây i kèm v i Nghi n nh m xác
khoa h c trong vi c gây tr ng hai loài này trong t
phát tri n chúng. K t qu


Nam M u
2

2,23MQ + 1,64MT + 1,49HD + 1,26LK + 1,2VO +
0,9BD + 0,44NG

3

2,13LK + 1,63TH + 1,5MQ + 1,37HD + 1,25VO +
1MT + 0,87LH + 0,25NG

1
Khang
Ninh

2,53MQ + 2,44LK + 1,33BD + 1,2MT + 1,2VO +
1,1HD + 0,4NG

2

2,23MQ + 1,7MT + 1,51LK + 0,95HD + 0,85BD + 0,85
TL + 0,85LH + 0,32NG

3

2,81LK + 1,7MT + 1,53HD + 1,41MQ + 1,15LH +
0,89BD + 0,51NG

Cao

ph n loài cây i kèm v i loài Nghi n nh sau:

i v i thành


36

M t s loài r t hay g p ó là nh ng loài:Trai Lý (Garcinia fragoides),
Lát Hoa(Chukrasia taburaris) và m t s loài Thung (Tetrameles amdifolia) có
các loài Trám Tr ng (Syzygium sp), Mùng quân (Flacourtia jangomas (Lour).
Raeusch) , M y Tèo (Streblus acrophyllus Blume), Hu ay (Trema orientalis),
V i (Cleistocalyx operculatus), S i (Líthocorpus zissus Champ.Ex .Benth),
(Styrax tinkinensis (Pirre) Craib. Ex Hardw)... ây là nh ng loài

B
th

ng g p m i khi có Nghi n xu t hi n và c ng là thành viên chính r t hay

g p m i khi tham gia vào công th c t thành r ng h n giao v i Nghi n. K t
qu này c ng cho th y s h n giao c a m t s loài cây phân b trên các
núi cao và là c s
4.3

nh

xu t bi n pháp tái sinh Nghi n v i các loài cây khác.

c i m tái sinh t nhiên c a loài Nghi n t i VQG Ba B


Nghi n phân b t i VQG Ba B
STT

Tuy n i u tra

cao
(m)
415

N/ha
(cây)
4960

NN/ha
(cây)
160

1

Nam M u

2
3

Khang Ninh

350

4800