ĐẠI HỌC THÁI NGUN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM

NGUYỄN THỊ THU HÀ

NHẬN DẠNG THỂ TÀI CHÂN DUNG VĂN HỌC
TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

THÁI NGUN - 2014
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN

/>

ĐẠI HỌC THÁI NGUN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM

NGUYỄN THỊ THU HÀ

NHẬN DẠNG THỂ TÀI CHÂN DUNG VĂN HỌC
TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI
Chun ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM
Mã số: 60.22.01.21

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS. VŨ TUẤN ANH

THÁI NGUN - 2014
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN

phổ thơng Sơng Cơng - Tỉnh Thái Ngun đã tạo điều kiện về thời gian, vật chất,
tinh thần cho tác giả trong suốt q trình học tập và hồn thành khóa học. Cảm ơn
bạn bè, đồng nghiệp, gia đình đã tận tình giúp đỡ động viên tác giả hồn thành
khóa học và luận văn này.
Do điều kiện về thời gian và năng lực bản thân còn nhiều hạn chế nên luận
văn này còn có những khiếm khuyết, tác giả mong nhận được sự góp ý chân
thành của Thầy Cơ và đồng nghiệp.
Xin trân trọng cảm ơn!
Thái Ngun, tháng 4 năm 2014
Tác giả

Nguyễn Thị Thu Hà

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN

ii />

MỤC LỤC
Lời cảm ơn ............................................................................................................ i
Lời cam đoan ....................................................................................................... ii
Mục lục ...............................................................................................................iii
PHẦN MỞ ĐẦU ................................................................................................ 1
1. Lý do lựa chọn đề tài ................................................................................... 1
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ........................................................................... 2
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ............................................................... 6
4. Nhiệm vụ nghiên cứu .................................................................................. 7
5. Phương pháp nghiên cứu ............................................................................. 7
6. Đóng góp của luận văn ................................................................................ 7
7. Cấu trúc của luận văn .................................................................................. 7
NỘI DUNG ......................................................................................................................... 9

2.1. Đối tượng dựng chân dung ..................................................................... 21
2.1.1. Các nhà văn, nhà văn hóa lớn - một đối tượng chủ yếu của việc
dựng chân dung văn học.................................................................. 21
2.1.2. Những nhà văn cá tính độc đáo- một đối tượng hấp dẫn của
việc dựng chân dung văn học .......................................................... 27
2.1.3. Những nhà văn gần gũi, những người bạn thân thiết - một đối
tượng quen thuộc của việc dựng chân dung văn học ...................... 29
2.1.4. Những sự kiện văn học, những thời thời đại văn học - đối
tượng thể hiện đặc biệt của chân dung văn học .............................. 32
2.2. Một cách hình dung về nhà văn ............................................................. 37
2.2.1. Nhà văn trong cuộc sống đời thường ............................................... 38
2.2.1.1. Chân dung ngoại hình của nhà văn ........................................... 38
2.2.1.2. Ghi nhận những nét đặc sắc về cá tính, tính cách của nhà văn ...... 40
2.2.1.3. Nhà văn - con người bình thường trong cuộc sống đời thường....... 43
2.2.2. Sự nghiệp văn chương và những đóng góp đặc sắc của nhà văn .... 48
2.2.3. Quan niệm văn chương và nghề nghiệp của nhà văn ......................... 55
2.3. Chân dung văn học như một đồng chân dung ........................................ 63
2.3.1. Đồng chân dung số phận .................................................................. 63
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN

iv
/>

2.3.2. Đồng chân dung tính cách................................................................ 65
2.4. Góc độ tiếp cận đối tượng dựng chân dung ........................................... 69
2.4.1. Tiếp cận từ góc độ của người trong cuộc, người trong giới ............ 69
2.4.2. Tiếp cận từ cự ly gần........................................................................ 73
Chƣơng 3. NHỮNG ĐẶC ĐIỂM HÌNH THỨC CỦA THỂ TÀI CHÂN
DUNG VĂN HỌC TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI ............... 76
3.1. Lựa chọn chi tiết đặc sắc ........................................................................ 76

thế giới. Văn nghệ sĩ là những nhân vật của cuộc sống ấy và họ cũng trở thành
đối tượng khách quan để văn học phản ánh. Đằng sau mỗi trang văn của họ là
con người, là số phận, là tài năng, là tính cách vui buồn… Người nghệ sĩ vốn có
tâm hồn tinh tế, cái nhìn nhạy cảm trước những biến động đổi thay của cuộc
sống. Bởi thế cuộc đời của họ cũng đa dạng, đa sắc, phong phú và phức tạp như
chính bản thân cuộc sống. Sự nghiệp và cuộc đời của các nhà văn, nhà thơ là một
mảng đề tài, một mảng hiện thực phong phú để các tác giả khai thác, qua đó vẽ
nên bức chân dung của các nhà văn. Khi nghiên cứu tác giả văn học, nghiên cứu
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN

1 />

tác phẩm văn học nếu dựa vào những tập chân dung văn học, người đọc sẽ được
cung cấp rất nhiều tư liệu về cuộc đời, sự nghiệp, cách sống… của các nhà văn.
Lúc ấy, trong mắt độc giả, nhà văn trở thành một nhân vật văn học.
1.3. Đối tượng chính của chân dung văn học là các nhà văn nhà thơ nổi
tiếng trong đó có những nhà văn, nhà thơ mà tác phẩm của họ gắn với chương
trình học phổ thơng. Khi học về các tác phẩm văn học, sách giáo khoa ngữ văn
cũng chú ý giới thiệu cho người học những kiến thúc cơ bản về tiểu sử, cuộc
đời các tác giả. Tuy nhiên do dung lượng của phần Tiểu dẫn và thời lượng của
một giờ học hạn chế nên phần giới thiệu này rất ngắn gọn thậm chí có lúc khơ
khan. Điều ấy ít nhiều làm giảm hứng thú học tập ở học sinh, làm giảm say mê
của người dạy. Để giúp học sinh say mê, chủ động sáng tạo thì việc vận dụng
kiến thức của thể tài chân dung văn học vào giờ dạy của giáo viên là cần thiết.
Đối tượng chủ yếu của chân dung văn học là các nhà văn, nhà thơ nhưng trong
văn học đương đại các nhà văn hóa, các sự kiện văn hóa cũng trở thành đối
tượng hướng tới của các tác giả dựng chân dung.
Từ những lí do trên, chúng tơi tiếp cận, tìm hiểu Nhận dạng thể tài chân dung
văn học trong văn học Việt Nam đương đại.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề

hiện đại của tác giả Đỗ Thị Cẩm Nhung trên tạp chí Non Nước của Văn nghệ
Đà Nẵng số 165, bài viết Xung quanh thể tài chân dung văn học của tác giả Lại
Ngun Ân trên tuần báo Văn Nghệ số 49 (01/12/1984). Trong đó, đặc biệt là ý
kiến của tác giả Đỗ Thị Cẩm Nhung. Tác giả nhận xét: “Có lẽ những nhà
nghiên cứu phê bình là những người có cơng lớn nhất trong việc hình thành thể
chân dung văn học. Họ là những người nhận nhiệm vụ thiêng liêng của văn học
là chiêm ngưỡng và phác họa chân dung các nhà thơ, nhà văn, nhà nghiên cứu.
Vì vậy, mỗi người chiêm ngưỡng ở một góc độ khác nhau, với một lăng kính
khác nhau, tạo nên những nét vẽ rất riêng và hết sức độc đáo”.
Tác giả Lại Ngun Ân nhấn mạnh: “Một nét đặc sắc rất cần cho chân
dung văn học chính là chất văn học của nó. Người viết ở đây cần xuất hiện với
tư cách một nhà văn, với cái nhìn, cách cảm thụ và đánh giá cùng sự diến đạt
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN

3 />

của nhà văn. Đây là nét hơi tinh tế, khơng phải bất cứ độc giả nào cũng thấy ngay,
nhưng có lẽ là nét cốt yếu khiến cho chân dung văn học đúng là văn học, có chỗ
đứng trong văn học”. Đặc biệt, tác giả cũng khẳng định: “Dựng thành cơng một
chân dung văn học… đó khơng phải là điều dễ dàng. Đấy vừa là kết quả của việc
“đọc” sáng tác của người ấy lại vừa là kết quả của việc “đọc” trực tiếp vào cuộc
đời và sự nghiệp, quan niệm và hoạt động của bản thân người ấy”.
Ngồi ra, còn có rất nhiều các bài viết nhận xét, đánh giá cụ thể về các
tập chân dung văn học đương đại. Tác giả Đỗ Ngọc Thạch trong bài viết Đọc
“Chân dung và đối thoại” của Trần Đăng Khoa, trên Diễn đàn văn nghệ của
trang thơ Bích Khê khẳng định cuốn sách là một “hiện tượng văn học, là “dấu
hiệu mở đầu cho sự trở dạ của văn học khi chuẩn bị bước sang những năm
2000”. Lời nhận xét của Đỗ Ngọc Thạch như một minh chứng cho sự độc đáo
và cá tính sáng tạo của Trần Đăng Khoa.
Nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo đánh giá: “Bạn văn của Nguyễn Quang Lập

Văn Chinh đánh giá về ngơn ngữ đặc biệt của Đặng Thân khi dựng chân
dung trong Dị nghị luận- Đồng chân dung như sau: “Những chữ khủng, kinh
khủng ln… cũng của gã. Nói chung, Đặng Thân có tình u thật lạ với tiếng
lóng, cả hai như là chỗ thân quen bạn bè. Rồi ra thế nào cũng có người soạn Từ
điển tiếng lóng tiếng Việt, tơi chắc thế như chắc rằng, ở đó soạn giả phải sử
dụng đến non nửa câu văn Đặng Thân làm ví dụ cho các mục từ… Cuốn sách
nhiều ngổn ngang, bề bộn, nó tương phản với ối phê bình quen thuộc như là
người ta miêu tả khu đơ thị mới văn học, còn sách này như là đưa bạn đọc trở
về với q trình xây dựng với thật nhiều bụi bặm của nó. Nó vừa làm ngợp vừa
kích thích bạn viết vì tự nó như một ví dụ sinh động rằng, có nhiều con đường
để đi đến La Mã nhưng đã thế thì cũng có nhiều con đường để từ La Mã đến
với mỗi con người Bản Thể. A men!”.
Nhìn chung các ý kiến, các bài viết trên đều thống nhất khẳng định thể
tài chân dung văn học có nhiều sức hấp dẫn đối với các nhà văn, hơn thế nó sẽ
giúp cho người đọc có được cái nhìn chân thực, tồn diện, đầy đủ, sâu sắc về
các nhà thơ, nhà văn, các văn nghệ sĩ nói chung.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN

5 />

Như đã nói ở trên, ngay từ khi mới xuất hiện thể tài chân dung văn học đã
có sức thu hút đặc biệt đối với các nhà văn, nhà phê bình. Đây cũng là một
mảng đề tài hấp dẫn cho những người làm nghiên cứu khoa học nói chung và
nghiên cứu văn học Việt Nam đương đại nói riêng. Trong số đó có thể kể đến
một số cơng trình như:
Dương Thị Thu Hiền, Tơ Hồi với hai thể văn: chân dung và tự truyện,
luận văn thạc sĩ Ngữ văn, Đại học sư phạm Thái Ngun, 2007.
Nguyễn Thế Hiền, Tiểu luận và chân dung văn học của Ngơ Văn Phú,
luận văn thạc sĩ, Đại học Vinh, 2011.
Cao Thị Sao Kim, Thể tài chân dung văn học trong văn học Việt Nam hiện

5. Phƣơng pháp nghiên cứu
Trong q trình thực hiện đề tài, chúng tơi có sử dụng nhiều phương
pháp nghiên cứu khác nhau, trong đó có thể kể đến một số phương pháp
chính như sau:
5.1. Phương pháp hệ thống
5.2. Phương pháp so sánh, đối chiếu
5.3. Phương pháp phân tích, tổng hợp
5.4. Một số phương pháp khác
6. Đóng góp của luận văn
Luận văn tập trung tìm hiểu Đặc trưng cơ bản của lý thuyết thể tài chân dung
văn học trong văn học Việt Nam đương đại, từ đó khẳng định vị trí của thể
tài này trong sự phát triển của văn học Việt Nam hiện đại nói riêng và văn
học nói chung.
Mặt khác luận văn cũng nhận dạng một số đặc điểm cơ bản của thể tài
chân dung văn học trên phương diện nội dung và hình thức trong văn học
đương đại.
7. Cấu trúc của luận văn
Tồn bộ luận văn của chúng tơi ngồi phần Mở đầu, kết luận và tài liệu
tham khảo được trình bày trong 3 chương:
Chương 1: Khái qt về sự phát triển của của thể tài chân dung văn học
trong văn học Việt Nam đương đại.
Chương 2: Những đặc điểm nội dung của thể tài chân dung văn học trong
văn học Việt Nam đương đại.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN

7 />

Chương 3: Những đặc điểm hình thức của thể tài chân dung văn học trong
văn học Việt Nam đương đại.


tính độc đáo.Và đây chính là chỗ tạo nên sức hấp dẫn riêng cho thể tài chân
dung văn học.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN

9 />

Trong thời gian gần đây, do nhu cầu của người đọc, đối tượng của chân
dung văn học càng ngày càng được mở rộng, nó khơng còn bị bó hẹp trong giới
nhà văn, nhà thơ mà còn hướng tới cả những con người tiêu biểu trong lĩnh vực
khác nhau của xã hội, đơi khi cả những sự kiện văn học, thời kỳ văn học cũng
trở thành đối tượng của chân dung văn học.
Chân dung văn học được xây dựng dựa trên cuộc đời thực của các đối
tượng nhưng khơng hồn tồn trùng khít với con người tiểu sử, bởi nó có xu
hướng tiểu thuyết hóa, có phần pha trộn với truyện kể, suy tưởng, bình luận.
Sách giáo viên Ngữ văn 12 khẳng định: “Chân dung văn học là một hình thức
đứng giữa ba thể loại: tiểu sử - tiểu thuyết - phê bình văn học”[17, tr.55]. Trên
thực tế, có tác phẩm thiên về phê bình sáng tạo, có tác phẩm lại như một hồ sơ
lí lịch tiểu sử nhân vật, có khi lại như nhật ký cá nhân, có chân dung văn học lại
là tổng hòa của tất cả những cái trên. Vì vậy, đương nhiên khi nghiên cứu tác
phẩm chân dung văn học cần phải có sự phân biệt với tiểu luận nghiên cứu, bài
báo, bài báo viết tưởng niệm có tính thời sự.
Chân dung văn học là thể tài còn đang hình thành, quan niệm về nó khá co
giãn ở từng người viết khác nhau, cho nên khó mà có ngay một sự “tổng kết”.
Bộ sách Bách khoa văn học giản lược của Liên Xơ cũ gồm chín tập với gần
chục ngàn trang khổ lớn 20 x 26cm cũng chỉ dành cho chân dung văn học tất cả
12 dòng, ghi chép chung trong mục Chân dung văn học: “Một loại bút ký mang
tính chất tư liệu, viết về nhà văn, họa sĩ, nhà hoạt động xã hội xuất chúng... xây
dựng trên cơ sở trò chuyện với “nhân vật’’ đó. Chân dung văn học hướng vào
việc dựng lại diện mạo tồn vẹn (hình thể, tinh thần, sáng tác) của nhân vật
hoặc hướng vào việc khám phá nét chủ đạo của cuộc đời “nhân vật” ấy, có khi

cá nhân tác giả.
Tương tự các thể loại văn xi nghệ thuật khác, hồi ký rất đa dạng về kiểu
loại, tương đối ít định hình về cấu trúc và định hướng thẩm mỹ. Có những tác
phẩm hồi ký rất gần với văn xi lịch sử, lại có những tác phẩm gần với tiểu
thuyết. Ở thế kỷ 19 và nhất là thế kỷ 20 lại phổ cập một dạng hồi ký viết về các
nhà văn, nghệ sĩ, nhà hoạt động xã hội hay chính trị gia, gọi là chân dung văn học.
Thể tài chân dung văn học đương đại đơi khi cũng có những hồi ức, kỷ
niệm như hồi ký, nhưng đó chỉ là chất liệu để tạo chân dung chứ khơng phải là
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –ĐHTN

11
/>

Luận án đầy đủ ở file: Luận án Full