VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

VŨ THỊ LAN ANH

GIẢNG DẠY MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN VỚI
SỰ PHÁT TRIỂN NHÂN CÁCH HỌC SINH TRUNG
HỌC PHỔ THÔNG THÀNH PHỐ HÀ NỘI HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

HÀ NỘI - 2018
-i-



VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

VŨ THỊ LAN ANH

GIẢNG DẠY MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN VỚI
SỰ PHÁT TRIỂN NHÂN CÁCH HỌC SINH TRUNG
HỌC PHỔ THÔNG THÀNH PHỐ HÀ NỘI HIỆN NAY

Chuyên ngành: ĐẠO ĐỨC HỌC
Mã số: 92 29 006

XHCN: Xã hội chủ nghĩa
SGK:

Sách giáo khoa

- iii -


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ................................................................................................................ 1
Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN
ĐẾN ĐỀ TÀI ................................................................................................................ 7

1.1. Nhóm các công trình nghiên cứu liên quan đến nhân cách,
nhân cách học sinh trung học phổ thông ở nước ta nói chung, ở
thành phố Hà Nội nói riêng ............................................................................ 7
1.2. Nhóm các công trình nghiên cứu liên quan đến thực trạng giảng
dạy môn Giáo dục công dân ở trường trung học phổ thông nước ta
nói chung, thành phố Hà Nội nói riêng ........................................................... 13
1.3. Nhóm các công trình nghiên cứu liên quan đến giải pháp nâng cao
hiệu quả giảng dạy môn Giáo dục công dân đối với sự phát triển
nhân cách học sinh trung học phổ thông hiện nay ở nước ta nói
chung, ở Hà Nội nói riêng ............................................................................... 19
1.4. Kết luận và một số vấn đề đặt ra luận án cần tiếp tục giải quyết ...................... 25
Chương 2: GIẢNG DẠY MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN VỚI SỰ PHÁT
TRIỂN NHÂN CÁCH HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Ở
NƯỚC TA HIỆN NAY – MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN ........................................ 28

2.1. Nhân cách và các yếu tố cơ bản ảnh hưởng đến sự phát triển nhân
cách nói chung, nhân cách học sinh trung học phổ thông ở nước ta

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ .................................. 139
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................. 140
PHỤ LỤC ............................................................................................................................... 151

-v-



MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài

Mục tiêu của giáo dục phổ thông ở nước ta hiện nay được quy định tại Điều
27 Luật Giáo dục 2005 là “giúp học sinh phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ,
thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng
động và sáng tạo, hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa,
xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân; chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học
lên hoặc đi vào cuộc sống lao động, tham gia xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”
[97, tr.21].
Sau hơn 30 năm đổi mới đất nước, chúng ta đã và đang đạt được “những
thành tựu to lớn và rất quan trọng, đất nước đã ra khỏi tình trạng kém phát triển,
bước vào nhóm nước đang phát triển có thu nhập trung bình”[58, tr.91]. Cùng
với sự phát triển kinh tế - xã hội, nền giáo dục nước nhà đã có nhiều thay đổi,
khởi sắc. Hệ thống giáo dục được xây dựng tương đối hoàn chỉnh ở tất cả các
bậc học từ mầm non đến đại học. Cơ sở vật chất, thiết bị giáo dục, đào tạo đã
từng bước được hiện đại hóa. Đến nay, ở hầu hết các tỉnh, thành, vùng miền khó
khăn đều có đủ trường học. Nhiều trường đã được xây dựng theo tiêu chuẩn kiên
cố hóa. Chất lượng giáo dục và đào tạo được nâng lên, chất lượng giáo dục đỉnh
cao có bước phát triển mới. Đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục phát
triển cả về số lượng và chất lượng, với cơ cấu ngày càng hợp lý. Tỷ lệ chi ngân
sách cho giáo dục hàng năm của nước ta ở mức xấp xỉ 20%, tương đương 5%

bản lĩnh để học tập, làm việc và sẵn sàng thực hiện trách nhiệm công dân trong
sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc Việt Nam và hội nhập quốc tế. Tuy nhiên,
hiện nay bộ môn GDCD trong nhà trường THPT chưa nhận được sự quan tâm,
đầu tư đúng mức như nó cần phải có. Nội dung chương trình môn GDCD đang
quá nặng về “dạy chữ” mà chưa chú trọng nhiều đến việc “dạy người”. Đội ngũ

-2-


giáo viên của các trường chất lượng chưa đồng đều, còn một số giáo viên dạy
không đúng chuyên môn đào tạo, phương pháp dạy học còn đơn điệu… Do đó,
hiệu quả việc giảng dạy bộ môn GDCD với việc giáo dục đạo đức cho học sinh ở
một số trường phổ thông trung học nước ta nói chung, ở thành phố Hà Nội nói
riêng còn nhiều bất cập, hạn chế.
Vậy làm thế nào để chúng ta có được những nhân cách học sinh phát triển
toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mĩ và các kỹ năng cơ bản; thiết tha
gắn bó với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; có ý chí kiên cường xây
dựng và bảo vệ Tổ quốc. Đây là một trong những vấn đề lớn đặt ra cho ngành
giáo dục nói riêng, cho xã hội Việt Nam nói chung. Để góp một phần nhỏ bé của
mình vào việc giải quyết vấn đề lớn trên đây, tác giả xin chọn vấn đề “Giảng dạy
môn Giáo dục công dân với sự phát triển nhân cách học sinh trung học phổ
thông thành phố Hà Nội hiện nay” để nghiên cứu và làm luận án tiến sĩ Triết
học, chuyên ngành Đạo đức học.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

Mục đích nghiên cứu : Trên cơ sở góp phần làm sáng tỏ một số vấn đề lý
luận về nhân cách, vai trò của giảng dạy môn GDCD đối với sự phát triển nhân
cách học sinh THPT, luận án phân tích thực trạng vấn đề giảng dạy môn GDCD
với sự phát triển nhân cách cho học sinh THPT thành phố Hà Nội thời gian qua,
từ đó đề xuất phương hướng và giải pháp cơ bản nhằm nâng cao hiệu quả giảng

hiện nay nói riêng.
Phương pháp nghiên cứu: Luận án sử dụng phương pháp luận chung của
chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử; kết hợp với các
phương pháp phân tích – tổng hợp; hệ thống – cấu trúc; lôgic – lịch sử; xử lý văn
bản.

-4-


Trong chừng mực có liên quan, luận án có sử dụng các tài liệu thống kê,
các báo cáo kinh tế – xã hội của các tổ chức thuộc hệ thống hành chính, giáo
dục, khoa học, pháp luật, văn hóa, xã hội… của Đảng và Nhà nước Việt Nam.
Phương pháp thu thập số liệu từ các báo cáo của Đoàn thanh niên các trường
THPT tại thành phố Hà Nội.
Luận án có tham khảo và sử dụng một số nghiên cứu khảo sát thực địa,
điền dã tại một số trường THPT tại thành phố Hà Nội; sẽ sử dụng những số liệu
của những phỏng vấn đã thực hiện bằng bảng hỏi. Thống kê, phân tích, tổng hợp,
nghiên cứu, phát hiện và giải quyết vấn đề trên cơ sở xử lý thông tin thu được từ
bảng hỏi của một số nghiên cứu khác đã có và những thông tin của các công bố
khác trên các báo chí chuyên ngành.
5. Đóng góp mới của luận án

– Góp phần làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận liên quan đến vai trò của
việc giảng dạy môn GDCD đối với sự phát triển nhân cách học sinh THPT thành
phố Hà Nội hiện nay.
– Phân tích thực trạng và nguyên nhân của thực trạng giảng dạy môn
GDCD trong các trường THPT ở thành phố Hà Nội hiện nay, trên cơ sở đó đề
xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả giảng dạy môn GDCD
đối với sự phát triển nhân cách của học sinh THPT ở thành phố Hà Nội hiện nay.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

công trình sau:
Trước hết có thể đề cập đến cuốn “Chủ nghĩa xã hội và nhân cách”. Cuốn
sách gồm 16 chương, được in trong hai tập. Tập I gồm phần mở đầu và 7
chương, tập II gồm 9 chương. Cuốn sách được dịch từ tiếng Nga ra tiếng Việt
năm 1983, do Nhà xuất bản Sách giáo khoa Mác – Lênin ấn hành. Đây là công
trình khoa học của các học giả thuộc nhiều nước trong cộng đồng xã hội chủ
nghĩa (trước đây) biên soạn và do L.M. Ác–khan–ghen–xki Chủ biên. Cuốn sách
đã góp phần làm sáng tỏ một số vấn đề như: nhân cách; những đặc trưng cơ bản
của nhân cách xã hội chủ nghĩa; tính tích cực xã hội của nhân cách; sự phát triển
nhân cách về mặt đạo đức; những con đường giáo dục nhân cách xã hội chủ
nghĩa; phê phán các thuyết đầu cơ tư sản về vị trí của nhân cách trong xã hội xã
hội chủ nghĩa [92].
Những luận giải của các tác giả trong mục “Khái niệm nhân cách” và
“Tính quyết định xã hội và tính tích cực của nhân cách” cũng như những mục
liên quan đến con đường giáo dục nhân cách xã hội chủ nghĩa là những tài liệu
tham khảo có giá trị khi bàn về nhân cách học sinh THPT và vai trò của giáo dục
nói chung, giảng dạy môn GDCD nói riêng đối với sự hình thành và phát triển
nhân cách của đối tượng này.

-7-


Nghiên cứu nhân cách tương đối có hệ thống ở Việt Nam trước hết phải
kể đến Chương trình khoa học công nghệ cấp Nhà nước KX–07 (giai đoạn
1991–1995) – “Con người Việt Nam – mục tiêu và động lực của sự phát triển
kinh tế – xã hội”. Mục tiêu của đề tài là nghiên cứu lý luận và khảo sát thực tiễn
nhằm phát hiện ra những đặc trưng, xu hướng lựa chọn giá trị nhân cách của con
người Việt Nam trong quá trình chuyển đổi cơ chế quản lý kinh tế, trên cơ sở đó
đề ra các giải pháp nhằm định hướng sự lựa chọn các giá trị nhân cách đúng vì
sự phát triển bền vững của đất nước.

trị xã hội nằm trong con người, là những thuộc tính tâm lý ổn định của cá nhân,
hay là tổ hợp đạo đức và năng lực trong con người. Trong cuốn sách này tác giả
cũng đã đề xuất các giải pháp về hình thành, phát triển nhân cách trong công tác
giáo dục thế hệ trẻ. Đây là một trong những tư liệu tham khảo giúp cho tác giả
luận án có thêm cơ sở để giải quyết mục đích, nhiệm vụ luận án đặt ra.
Năm 2009, tác giả Lê Thị Thanh Hương có thực hiện đề tài cấp Nhà nước,
mã số KX.03.11/ 06–10 “Nhân cách văn hóa trí thức Việt Nam trong tiến trình
đổi mới và hội nhập quốc tế”. Mục tiêu chính của đề tài là chỉ ra những nét đặc
trưng trong nhân cách văn hóa của trí thức Việt Nam hiện nay, lấy đó làm một
trong những cơ sở để Đảng, Nhà nước tham khảo trong việc xây dựng chính sách
đào tạo, sử dụng và đãi ngộ trí thức một cách hiệu quả nhất.
Cuốn “Thanh niên và lối sống của thanh niên Việt Nam trong quá trình
đổi mới và hội nhập quốc tế” do Phạm Hồng Tung làm chủ biên, được Nhà xuất
bản Chính trị quốc gia ấn hành năm 2011 [128]. Đây là một trong những kết quả
nghiên cứu chính của đề tài khoa học cấp nhà nước, mã số KX 03.16/06–10:
Thực trạng và xu hướng biến đổi lối sống của thanh niên Việt Nam trong quá
trình đổi mới và hội nhập quốc tế. Cuốn sách gồm 4 chương, những kết quả
nghiên cứu ở chương 2 “Tình hình thanh niên Việt Nam hiện nay” (tr.161–255)
và chương 4 “Những nhân tố tác động, định hướng và giải pháp nhằm xây dựng
lối sống của thanh niên Việt Nam trong những thập kỷ tới” (tr.382–442) ít nhiều
có liên quan đến đề tài mà tác giả luận án lựa chọn. Tuy nhiên, đối tượng hướng

-9-


tới của đề tài này là thanh niên Việt Nam nói chung chứ không phải chỉ có học
sinh THPT như đề tài mà tác giả luận án lựa chọn. Nhưng dẫu sao thì đây cũng
là tài liệu tham khảo có giá trị đối với người thực hiện đề tài luận án này. Nhất là
phần luận giải của các tác giả trong cuốn sách về vai trò giáo dục của nhà
trường, của gia đình được coi là “một khâu, một môi trường giáo dục quan trọng

sinh THPT mới cao, mô hình nhân cách ấy mới đi vào cuộc sống [122, tr.100–
104]. Theo tác giả bài viết, đặc trưng tâm lý cơ bản nhất của lứa tuổi này là
“mong muốn được bạn bè thừa nhận và tôn trọng” rồi mới đến “mong muốn
được thể hiện sở thích và tính cách của mình trong quan hệ với bạn”. Những kết
luận rút ra này của tác giả là tư liệu tham khảo quý báu khi chúng tôi nghiên cứu
về đặc điểm tâm – sinh lý học sinh THPT, trên cơ sở đó đề ra giải pháp giáo dục
thích hợp.
“Xây dựng nhân cách cán bộ, đảng viên ở Việt Nam hiện nay” là nhan đề
bài viết của tác giả Trần Sỹ Phán, đăng ở Tạp chí Khoa học Xã hội Việt Nam, số
8–2013 và bài “Định hướng giá trị nhân cách con người Việt Nam hiện nay” của
Trần Sỹ Phán và Trần Thị Hồng Lê, đăng ở Tạp chí Khoa học Xã hội Việt Nam,
số 10–2014 [110]. Trong hai bài viết này những vấn đề lý luận chung về nhân
cách tiếp tục được làm sáng tỏ, là tư liệu quý để NCS tham khảo, nhưng đây là
nhân cách xã hội – nhân cách của cán bộ, đảng viên, của con người Việt Nam nói
chung chứ không phải nhân cách của học sinh THPT như đề tài xác định.
Tạp chí Lý luận Chính trị, số 7–2015 có bài “Vai trò của giáo dục đạo đức
trong xây dựng nhân cách sinh viên hiện nay” của tác giả Nguyễn Thế Kiệt [91].
Mặc dù đối tượng giáo dục đạo đức để xây dựng nhân cách trong bài viết này là
sinh viên nhưng những luận giải của tác giả bài viết về nhân cách, về những
nhân tố tác động đến quá trình xây dựng nhân cách hay là vai trò của giáo dục
đạo đức đối với quá trình hình thành và phát triển nhân cách của sinh viên…
cũng có những gợi mở bổ ích để NCS tham khảo trong quá trình thực hiện luận
án.

- 11 -


Trong một số năm gần đây đã có một số luận án nghiên cứu về nhân cách
từ các góc độ, khía cạnh, đối tượng khác nhau. Chẳng hạn luận án tiến sĩ Triết
học “Giáo dục đạo đức đối với sự hình thành và phát triển nhân cách sinh viên


Trong các tư liệu có được, tác giả luận án thấy rằng, các công trình liên
quan trực tiếp đến thực trạng giảng dạy môn GDCD ở trường THPT nước ta nói
chung, ở thành phố Hà Nội nói riêng còn ít. Phần lớn các bài viết tập trung vào
việc giáo dục đạo đức một cách chung chung, ít bàn trực tiếp đến việc giảng dạy
môn GDCD ở trường THPT. Tuy nhiên những gì liên quan đến giáo dục đạo đức
cũng là tài liệu tham khảo quý giá khi đánh giá thực trạng giảng dạy môn
GDCD.
Tại Hội thảo khoa học Giáo dục đạo đức học sinh, sinh viên ở nước ta:
Thực trạng và giải pháp, (tổ chức ở Đồng Nai, ngày 18–19/7/2008) tác giả
Nguyễn Thanh Bình trong bài viết “Thực trạng công tác giáo dục đạo đức cho
học sinh trung học phổ thông hiện nay”[13], đã thông qua khảo sát thực trạng
hoạt động nghề nghiệp và đánh giá giáo viên THPT với các phiếu hỏi các đối
tượng là giáo viên, học sinh, cán bộ quản lý và cha mẹ học sinh ở 7 trường thuộc
7 tỉnh, từ đó đi đến đánh giá thực trạng công tác giáo dục đạo đức cho học sinh
THPT hiện nay về các mặt nội dung và phương pháp tổ chức giáo dục. Kết quả
khảo sát cho thấy: nội dung giáo dục toàn diện nói chung và giáo dục đạo đức
nói riêng cho học sinh THPT tương đối phong phú. Hình thức tổ chức giáo dục
khá đa dạng. Tuy nhiên, trách nhiệm giáo dục nói chung và giáo dục đạo đức nói
riêng của giáo viên môn học còn yếu. Phương pháp tổ chức giáo dục còn chưa có
chiều sâu, nặng về phong trào. Cách thức tổ chức còn mang nặng tính giáo điều,
áp đặt. Liên quan đến thực trạng giáo dục đạo đức cho học sinh phổ thông, ngoài
bài viết của Nguyễn Thanh Bình, trong kỷ yếu này còn có một số bài viết của các
tác giả khác, như: Hồ Viết Lương với bài “Giáo dục đạo đức trong trường phổ
thông hiện nay: Thực trạng và giải pháp” (tr.204); tác giả Lê Quang Tuấn với

- 13 -


bài “Giáo dục đạo đức cho học sinh trung học phổ thông – Thực trạng, nguyên

quả dạy và học môn Giáo dục công dân” của tác giả Nguyễn Đắc Hưng [87].
Trong bài viết này, sau khi nêu lên vị trí, tầm quan trọng của môn GDCD trong
việc “dạy chữ”, “dạy người” ở các trường phổ thông, tác giả đã chỉ ra thực trạng
của việc dạy và học môn học này một thực trạng không mấy sáng sủa. Tác giả
bài báo viết: “Có một thực tế là trong nhiều năm qua, trong suy nghĩ của nhiều
người, Giáo dục công dân vẫn bị coi là môn học phụ. Ngay cả nhiều giáo viên
cũng chưa nhận thức được đầy đủ vị trí, tầm quan trọng của môn học này nên khi
được phân công giảng dạy thường có tâm lý chán nản, ít quan tâm, chưa đầu tư
đúng mức về sức lực và trí tuệ trong việc soạn giáo án, chuẩn bị bài, làm cho các
tiết học trở nên khô khan, nhàm chán, không gây được sự hứng thú đối với học
sinh. Kết quả này dẫn đến nhiều học sinh không nhận thức được hết tầm quan
trọng, nên đã coi thường việc học; tỏ ra hờ hững, học một cách đối phó, thiếu
nghiêm túc đối với môn học này” (tr.76).
Tháng 8 năm 2013, tại Hội thảo Quốc gia về Giáo dục đạo đức – công
dân trong giáo dục phổ thông Việt Nam do Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức, tác
giả Nguyễn Đình Tường trong bài viết “Giảng dạy, học tập môn Giáo dục công
dân ở trường phổ thông hiện nay – những vấn đề đặt ra và hướng giải quyết”
[134] đã nêu lên vai trò của môn GDCD là nhằm giáo dục học sinh trở thành
những công dân tốt, có ích cho xã hội, cho gia đình. Tuy nhiên kết quả dạy và
học môn GDCD hiện nay chưa đáp ứng được yêu cầu của môn học. Tác giả cho
rằng phần lớn học sinh không hứng thú với môn học, coi môn GDCD là môn
phụ nên đa số học sinh chưa có động cơ mạnh mẽ trong học môn này. Nội dung
môn học còn nhiều bất cập, phần lớn nặng về lý thuyết, nhẹ về ứng dụng thực
hành. Năng lực của nhiều giáo viên giảng dạy bộ môn còn hạn chế, do vậy việc
truyền thụ tri thức đến học sinh còn thiếu sót. Phương pháp dạy học môn GDCD
chủ yếu vẫn là sử dụng phương pháp truyền thống đọc – chép, độc thoại một
chiều... Theo tác giả, những hạn chế, bất cập này cần phải được khắc phục sớm,

- 15 -




chỉ ra thực trạng giáo dục tinh thần yêu nước xã hội chủ nghĩa cho học sinh
THPT ở miền Đông Nam Bộ hiện nay. Trên cơ sở đó, đề ra các giải pháp nhằm
nâng cao hiệu quả giáo dục tinh thần yêu nước xã hội chủ nghĩa cho học sinh
THPT ở miền Đông Nam Bộ hiện nay. Các giải pháp này có giá trị tham khảo
nhất định để nâng cao hiệu quả giảng dạy môn GDCD trong trường THPT ở
nước ta hiện nay.
Liên quan đến việc giáo dục đạo đức cho học sinh THPT còn có luận án
tiến sĩ Giáo dục học của Nguyễn Xuân Thanh, với đề tài “Giáo dục lòng nhân
nghĩa cho học sinh trung học phổ thông trong giai đoạn hiện nay” (Viện Khoa
học Giáo dục Việt Nam, Hà Nội – 2009). Ngoài việc góp phần làm sáng tỏ
những vấn đề lý luận về “Lòng nhân nghĩa”, tác giả còn chỉ ra thực trạng giáo
dục lòng nhân nghĩa cho học sinh THPT trong giai đoạn hiện nay và nguyên
nhân của thực trạng đó. Việc phân tích thực trạng này là cơ sở để tác giả xác
định hệ thống các biện pháp giáo dục nhằm nâng cao kết quả giáo dục lòng nhân
nghĩa cho học sinh THPT trong giai đoạn hiện nay.
Ngoài các công trình nghiên cứu trên, còn có một số bài viết liên quan đến
giảng dạy môn GDCD, đến giáo dục đạo đức và thực trạng giáo dục đạo đức cho
học sinh THPT nước ta trong giai đoạn hiện nay. Chẳng hạn tác giả Nguyễn Văn
Cư có bài “Giáo dục đạo đức cách mạng cho học sinh lớp 10 trung học phổ
thông qua việc dạy và học môn Giáo dục công dân” đăng ở Tạp chí Giáo dục, số
186, 2008 [45]; tác giả Nguyễn Thị Kim Dung với bài “Một số nguyên tắc giáo
dục nhân cách có hiệu quả trong nhà trường phổ thông” đăng ở Tạp chí Giáo
dục, số 109, 2005 [51];…
Ngày 11/4/2014, tại Hà Nội, Bộ Giáo dục và Đào tạo chủ trì với Ban
Tuyên giáo Trung ương, Trung ương Đoàn và một số bộ ngành, đoàn thể liên
quan đã tổ chức hội nghị nhằm đánh giá thực trạng đạo đức, lối sống của học

- 17 -