Bộ giáo dục và đào tạo
Trờng đại học vinh
--------------

cao thị thắm

Sử dụng hình thức tổ chức dạy học ngoài giờ lên lớp
trong giảng dạy môn giáo dục công dân
ở trờng trung học phổ thông

Khoá luận tốt nghiệp đại học
Chuyên Ngành giáo dục chính trị


Vinh, tháng 5 năm 2009
Mục lục
Trang
Mở đầu.................................................................................................................1
1. Lý do chọn đề tài.......................................................................................1
2. Tình hình nghiên cứu đề tài.......................................................................3
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu............................................................3
4. Đối tợng và phạm vi nghiên cứu...............................................................4
5. Cơ sở và phơng pháp nghiên cứu...............................................................4
6. ý nghĩa của luận văn..................................................................................5
7. Bố cục luận văn..........................................................................................5
Nội dung...............................................................................................................6
Chơng 1: Lý luận chung về hình thức tổ chức dạy học.................................6
1.1. Quan niệm và đặc trng của hình thức tổ chức dạy học ..........................6
1.1.1. Quan niệm về hình thức tổ chức dạy học.............................................6
1.1.2. Một số hình thức tổ chức dạy học ngoài giờ lên lớp môn GDCD.......9
1.1.3. Những đặc trng của hình thức tổ chức dạy học ngoài giờ lên lớp.........21

Tiểu kết chơng 2...............................................................................................54
Kết luận.................................................................................................... 55
Danh mục tài liệu tham khảo................................................................... 56


Bảng danh mục các từ viết tắt

Thứ tự
1
2
3
4

Từ ngữ viết tắt
HTTCDH
GDCD
THPT
CNH HĐH

Từ ngữ đầy đủ
Hình thức tổ chức dạy học
Giáo dục công dân
Trung học phổ thông
Công nghiệp hóa hiện đại hóa


mở đầu
1. Lý do chọn đề tài
Trong những năm gần đây, giáo dục Việt Nam đang có những chuyển
biến đáng kể, cùng với nội dung và phơng pháp dạy học thì các hình thức tổ

ta các môn giáo dục này chính là giáo dục t tởng tình cảm, giáo dục lòng yêu
nớc, yêu tổ quốc yêu dân tộc, yêu chủ nghĩa xã hội, giáo dục về những phẩm
chất của Chủ tịch Hồ Chí Minh, giáo dục về quyền con ngời, về quyền công
dân, giáo dục về nhà nớc và pháp luật một môn học nh vậy bản thân nó là
một môn học hấp dẫn. Nhng mấy năm gần đây môn học này không đợc coi
trọng. Đây là một hiện tợng không bình thờng, không thể chấp nhận đợc. Dứt
khoát các cơ quan có trách nhiệm về giáo dục và đào tạo trong hệ thống chính
trị của chế độ ta phải xem xét lại vấn đề mà tôi cho là rất trọng yếu này [9, 6].
Vị trí môn GDCD rất quan trọng nhng thực tế ở trờng THPT trả lời rằng:
môn nào thi tốt nghiệp thì môn đó quan trọng. Chính vì đây là môn không thi
tốt nghiệp nên nhà trờng, gia đình và cả giáo viên dạy bộ môn này cũng không
quan tâm đến việc đầu t đúng mức cho môn học.
Hiện nay, Tài liệu Giáo dục công dân trớc kia đã đợc cải cách thành sách
giáo khoa GDCD ở cả 3 lớp 10, 11,12. Phơng pháp giảng dạy cũng đợc quan
tâm nhng thiết nghĩ vẫn cha đủ, bởi điều quan trọng là phải có HTTCDH thích
hợp hơn, mang tính thực tiễn hơn.
Chính vì vậy, nghiên cứu đề tài Sử dụng hình thức tổ chức dạy học
ngoài giờ lên lớp trong giảng dạy môn Giáo dục công dân ở trờng trung học
phổ thông có ý nghĩa nhất định trong việc nâng cao tính thực tiễn của bộ
môn GDCD ở trờng THPT.

2. Tình hình nghiên cứu đề tài

7


Môn GDCD ở trờng THPT có vai trò rất quan trọng trong việc hình thành
thế giới quan và phơng pháp luận cho học sinh. Trong lịch sử nghiên cứu khoa
học giáo dục cũng có nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu về môn học, đặc biệt
là những ngời làm công tác giảng dạy môn học này. Đã có rất nhiều bài viết,

trờng THPT.
- Vận dụng các hình thức tổ chức dạy học ngoài giờ lên lớp vào giảng dạy
các phần cụ thể trong chơng trình GDCD ở THPT.
4. Đối tợng và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tợng nghiên cứu
Đề tài nghiên cứu các hình thức tổ chức dạy học ngoài giờ lên lớp môn
GDCD ở trờng THPT.
4.2. Phạm vi nghiên cứu
Nghiên cứu về các hình thức dạy học ngoài giờ lên lớp đợc sử dụng vào
giảng dạy môn GDCD ở trờng THPT.
5. Cơ sở và phơng pháp nghiên cứu
5.1. Cơ sở nghiên cứu
- Dựa trên quan điểm của chủ nghĩa Mác Lênin, t tởng Hồ Chí Minh
về mối quan hệ giữa lý luận và nhận thức.
- Dựa trên lý luận về tâm lý học và giáo dục học.
- Xuất phát từ thực trạng giảng dạy môn GDCD ở trờng THPT đề tài
nghiên cứu sâu hơn về các hình thức tổ chức dạy học ngoài giờ lên lớp.
5.2. Phơng pháp nghiên cứu
Đề tài sử dụng tổng hợp các phơng pháp sau:
- Phơng pháp duy vật biện chứng kết hợp với logic và lịch sử.
- Phơng pháp phân tích, tổng hợp tài liệu
- Phơng pháp hỏi ý kiến chuyên gia.
- Phơng pháp điều tra, phỏng vấn.
- Phơng pháp nghiên cứu lý luận.
6. ý nghĩa của luận văn
6.1. Về lý luận

9



Trong xã hội Chiếm hữu nô lệ, nhà trờng đã xuất hiện, việc dạy học đã đợc tổ chức có hệ thống. Học sinh làm việc theo nhóm song giáo viên vẫn
truyền thụ tri thức cho trò dới hình thức cá nhân.
Thời Trung cổ, cả phơng Đông và phơng Tây, hình thức dạy học cá nhân
vẫn còn tồn tại.
Cuối thế kỉ XVI đầu thế kỉ XVII, ở châu Âu nền công thơng nghiệp phát
triển mạnh mẽ, đòi hỏi nhà trờng phải cung cấp cho xã hội hàng loạt ngời có
văn hóa nhất định, phù hợp với nền sản xuất lúc bấy giờ. Hình thức dạy học cá
nhân không đáp ứng đợc đòi hỏi của xã hội, phải tìm ra hình thức dạy học
khác tiến bộ hơn.
Sau thời Phục hng, giáo dục phơng Tây đã hình thành hệ thống trờng lớp
tơng đối bài bản. Học sinh đợc chia thành nhiều lớp, nhiều cấp học. Nhà giáo
dục Tiệp Khắc vĩ đại - Comenxki (1592 - 1670) là ngời đầu tiên trong lịch sử
đã xây dựng hình thức lớp - bài còn gọi tắt là hình thức lên lớp, ông cũng là
ngời đầu tiên viết sách giáo khoa (theo đúng nghĩa của nó). Chơng trình gồm

11


nhiều môn, mỗi môn gồm nhiều bài, học xong chơng trình có kiểm tra, đánh
giá và có các kỳ nghỉ ngơi Từ thế kỉ XVIII, những lớp học của Rousseau đã
có phòng thí nghiệm hiện đại. Petxtalodi (Thụy Sĩ) còn thiết kế loại trờng vừa
học vừa làm. Học sinh đến trờng không chỉ học văn hóa mà còn học thêm các
nghề nh: mộc, nề, dệt, đan, sửa máy mócđể giúp gia đình và có tay nghề
trong tơng lai.
Trong thế kỉ XX, loài ngời đã chứng kiến nhiều cuộc thay đổi lớn trong
lĩnh vực giáo dục, khởi nguồn từ Liên Xô và đợc rất nhiều nớc áp dụng. Ngời
ta không còn chủ trơng học để làm quen, để khoe chữ nghĩa mà học để làm
ngời lao động có ích. Bởi vậy, dụng cụ học tập không chỉ có giấy, bút, sách
giáo khoa mà còn có cả búa, liềm, cuốc xẻngNơi học không chỉ diễn ra
trong phòng ốc chật hẹp mà còn ở các công xởng, nông trờng Thời gian

Đối với bộ môn GDCD đây là hình thức dạy học cơ bản nhất. Nó giúp
cho giáo viên cùng một lúc có thể hớng dẫn tập thể học sinh học tập tri thức
một cách có hệ thống, có trọng tâm, trọng điểm, tiếp thu tri thức cơ bản và
thiết thực. Giảng dạy trên lớp là một khâu tơng đối hoàn chỉnh của quá trình
dạy học. Trong giờ giảng, giáo viên phải thể hiện và thực hiện tất cả những
yếu tố cơ bản của quá trình dạy học bộ môn. Nếu giảng dạy trên lớp tốt sẽ tạo
cơ sở vững vàng cho học sinh biến tri thức thành niềm tin, có căn cứ khoa học,
tự rèn luyện kĩ năng, biến tri thức lĩnh hội đợc thành tri thức của bản thân, kích
thích, phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của các em. Hình thức lên lớp
còn có tác dụng to lớn trong việc giáo dục ý thức tập thể, tính tự giác và các
phẩm chất khác của học sinh.
Tuy nhiên, hình thức lên lớp cũng có một số nhợc điểm nh: Do thời gian
lên lớp của giáo viên tơng đối ngắn nên giáo viên chỉ có thể truyền thụ những
tri thức cơ bản nhất mà không thể đào sâu và mở rộng tri thức cho học sinh,
không thể rèn luyện nhiều kĩ năng, kĩ xảo. Mặt khác, với thời gian quy định
giáo viên không thể chú ý tới toàn bộ những đặc điểm riêng của từng loại học
sinh, mà chỉ có thể quan tâm đến những đặc điểm chung nhất của tập thể học

13


sinh. Chính vì vậy, bên cạnh việc sử dụng hình thức lên lớp nh một hình thức
cơ bản nhất, trong quá trình giảng dạy môn học giáo viên còn cần phải nắm
vững và sử dụng có hiệu quả các HTTCDH ngoài giờ lên lớp nhằm nâng cao
hiệu quả dạy học bộ môn.
Hình thức tổ chức dạy học ngoài giờ lên lớp là hình thức dạy học dới sự
chỉ đạo hoặc hiện diện của giáo viên, giáo viên giữ vai trò chủ đạo và đợc tiến
hành nhằm bổ sung tri thức, rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo cho học sinh, hỗ trợ cho
quá trình dạy học trên lớp đợc hoàn chỉnh.
Hình thức tổ chức dạy học ngoài giờ lên lớp môn GDCD ở trờng THPT là

tiễn. Bởi vậy khó có thể áp dụng cho đại trà vì không phải em nào cũng làm đợc, cần lựa chọn học sinh theo hai hình thức:
Lựa chọn lớp khá đều về môn GDCD và hớng dẫn cho cả lớp cùng làm
Lựa chọn mỗi lớp một số học sinh học khá môn này, hớng dẫn cho các
em làm bài.
+ Thứ hai là môn GDCD trong nhà trờng phổ thông về mặt lý luận là
quan trọng nhng thực tế lại không đợc sự quan tâm và ủng hộ của cha mẹ học
sinh, bản thân học sinh cũng không muốn dành nhiều thời gian cho môn học
này mà dành thời gian để học thi tốt nghiệp và đại học. Trong khi làm bài tập
lớn lại đòi hỏi học sinh có sự đầu t về thời gian và công sức. Bởi vậy, khi lựa
chọn cần chú ý những em học sinh yêu thích hoặc có tinh thần tích cực trong
quá trình học tập.
* Lựa chọn nội dung thực hiện
+ Yêu cầu của bài tập lớn là vận dụng lý luận đã học vào luận giải một số
vấn đề nào đó của cuộc sống xã hội. Thông qua bài tập học sinh trình bày suy
nghĩ, biểu lộ chính kiến của mình và có thể là cả hớng giải quyết vấn đề. Bởi
vậy khi đa ra chủ đề giáo viên cần dựa trên cơ sở chơng trình bộ môn quy
định, bám sát đời sống xã hội nhất là thực tế địa phơng.
+ Chủ đề đa ra không nên quá khó mà phải thiết thực, gần gũi với học
sinh, đảm bảo đợc tính vừa sức trong dạy học.
* Hớng dẫn học sinh thực hiện

15


+ Giáo viên cần tổ chức ôn tập, hệ thống lại kiến thức cho học sinh giúp
cho các em nắm bắt đợc tri thức đã học một cách có hệ thống.
+ Cung cấp hớng dẫn cho các em tìm hiểu, tham khảo những tài liệu liên
quan. Đồng thời giúp cho học sinh lựa chọn những tri thức phù hợp, trên cơ sở
đó học sinh tự tổng hợp kiến thức và có thể phát biểu ý kiến về bài tiểu luận.
+ Hớng dẫn các em vạch ra đề cơng để tránh cho các em rơi vào tình

có liên quan đến con ngời ở một địa phơng nhất định, đang tồn tại, đang diễn
ra để thấy đợc xu hớng vận động và phát triển của sự vật hiện tợng từ đó rút ra
tri thức mới.
Nghiên cứu thực tế xã hội địa phơng trong môn GDCD là hình thức bớc
đầu tập nghiên cứu khoa học theo chuyên đề hẹp trên cở sở thực tế địa phơng.
Hình thức này giúp học sinh củng cố tri thức, tăng thêm niềm tin vào kiến thức
khoa học của môn học, gắn lý luận với thực tiễn xã hội ở địa phơng, bớc đầu
biết phân tích, tổng hợp các dữ kiện, rút ra kết luận khái quát về tình hình địa
phơng.
- Các bớc tiến hành
* Chọn đề tài nghiên cứu: Thực tế ở các địa phơng có nhiều vấn đề có
thể dùng làm đề tài nghiên cứu. Giáo viên cần chọn những đề tài vừa sức với
học sinh, tức là những đề tài tơng đối dễ tìm hiểu đối với học sinh và cán bộ
địa phơng cũng có khả năng cung cấp chính xác tài liệu. Đối với những vấn đề
mang tính phức tạp, giáo viên nên chia ra thành những đề tài nhỏ, tránh tình
trạng ôm đồm về mặt kiến thức.
* Lập đề cơng nghiên cứu:
Đề cơng nghiên cứu cần nêu đợc:
+ Mục đích, yêu cầu, nhiệm vụ nghiên cứu
+ Phơng pháp nghiên cứu: phỏng vấn, trao đổi ý kiến với cán bộ địa phơng, nhất là với cán bộ chủ chốt, với nhân dân (nếu có thể, nêu rõ đối tợng cụ
thể), tài liệu nghiên cứu (các báo cáo, tổng kết của Đảng ủy, UBND, hợp tác
xã), số liệu thống kê cần thiết

17


+ Kế hoạch trao đổi với lãnh đạo chủ chốt của địa phơng
+ Nội dung cần tìm hiểu, nghiên cứu
+ Kế hoạch hớng dẫn học sinh thực tập nghiên cứu. Giáo viên cần phân
công nhiệm vụ cụ thể cho học sinh. Mỗi học sinh đợc phân công tìm hiểu một

của gia đình , nhà trờng vì tất cả đều hớng cho con em mình mục tiêu trớc
mắt duy nhất là đậu đại học.
+ Thiếu điều kiện tổ chức cho học sinh tiến hành, hạn hẹp cả về mặt cơ
sở, điều kiện vật chất và cả về mặt thời gian. Hơn nữa, học sinh phổ thông cha
có kĩ năng nghiên cứu độc lập, lại phải đầu t cho việc thi tốt nghiệp và đại học.
+ Cha có động lực khuyến khích các em làm bài tập lớn và đầu t cho
nghiên cứu tình hình địa phơng vì cha có qui định thay thế cho điểm thi học
kỳ, còn nếu chỉ thay thế cho một bài kiểm tra thì không thể khuyến khích đợc
tính tích cực của học sinh.
1.1.2.3. Nói chuyện chuyên đề
- Theo Từ điển Tiếng Việt, năm 2001, nhà xuất bản Đà Nẵng thì: Nói
chuyện là nói với nhau điều này hay điều khác một cách tự nhiên, là sự trình
bày vấn đề một cách có hệ thống trớc đông ngời. Chuyên đề là vấn đề chuyên
môn có giới hạn đợc nghiên cứu riêng. Nh vậy, nói chuyện chuyên đề có nghĩa
là trao đổi với nhau về một vấn đề chuyên môn nào đó.
Nói chuyện chuyên đề trong môn GDCD là hình thức nói chuyện do giáo
viên trực tiếp thực hiện hoặc mời ngời nói chuyện với học sinh trong những
ngày lễ, ngày kỷ niệm lớn về những vấn đề có liên quan đến bài học.
- Các bớc tiến hành:
* Chọn nội dung:
Giáo viên cần căn cứ vào chơng trình GDCD trong sách giáo khoa, căn cứ
vào nội dung chơng trình mà chọn nội dung nói chuyện cho phù hợp. Buổi nói
chuyện có thể tổ chức đúng vào dịp của các ngày lễ lớn trong năm nh: Kỷ
niệm cách mạng tháng Mời Nga, Kỷ niệm ngày sinh nhật Bác, ngày Dân số
thế giới, ngày Môi trờng thế giới

19


Việc lựa chọn nội dung cần chú ý đến kiến thức khoa học, thông tin khoa

chính trị xã hội trong nớc và thế giới, nó cũng đảm bảo đợc tính thời sự trong
giảng dạy môn GDCD ở phổ thông.
1.1.2.4. Tham quan thực tế
- Tham quan thực tế là HTTCDH, tạo điều kiện cho học sinh trực tiếp
quan sát và nghiên cứu sự vật hiện tợng thực tế, nhằm mở rộng, đào sâu tri
thức, nâng cao hứng thú học tập, phát triển óc quan sát.
Có hai hình thức tham quan là tham quan cái đã qua nh các di tích lịch sử,
viện bảo tàng để học sinh thấy đợc những giá trị truyền thống cả về mặt vật
chất và tinh thần (thờng đợc sử dụng để phục vụ cho những bài về đạo đức).
Tham quan những hoạt động đang diễn ra nh tham quan một cơ sở sản xuất,
tham quan hội chợ (phục vụ cho những bài về kinh tế, về hình thái kinh tế xã
hội), tham dự một phiên tòa (phục vụ cho mảng bài về pháp luật)
- Các bớc tiến hành
* Trớc khi tổ chức thực hiện
Giáo viên có thể tổ chức cho học sinh đi tham quan thực tế trớc khi học, trong
khi đang dạy bài học và cũng có thể tiến hành khi bài học đã kết thúc. Nhng để tổ
chức cho học sinh đi tham quan giáo viên cần làm tốt các khâu sau:
+ Có quy hoạch và kế hoạch cụ thể dựa trên chơng trình bộ môn.
+ Dự kiến nội dung và địa điểm phục vụ nội dung đã vạch ra.
+ Yêu cầu nội dung cần trao đổi với các cơ sở dự kiến tham quan.
+ Có kế hoạch phối hợp với các tổ chức trong nhà trờng nh: Đoàn Thanh
niên Cộng sản Hồ Chí Minh, hội phụ huynh học sinh, các cơ sở đỡ đầu của
nhà trờng
+ Trớc khi đi tham quan, giáo viên cần nghiên cứu kĩ điều kiện tham quan
để quán triệt đối với học sinh về nội quy và công tác chuẩn bị.
* Quá trình thực hiện
+ Báo cáo kế hoạch với nhà trờng, tổ bộ môn, hội phụ huynh học sinh

21


22


thức dạy học này và khắc phục những khó khăn, tạo ta những điều kiện cần
thiết cho hình thức này.
1.1.2.5. Hình thức ngoại khóa thực hành
- Ngoại khóa thực hành là hoạt động ngoài giờ chính khóa theo những
chủ đề nhất định, nhằm bồi dỡng nhận thức, t tởng, tình cảm cho học sinh; dới
sự hớng dẫn của giáo viên học sinh tự thiết kế tiết học.
Ngoại khóa thực hành môn GDCD là hình thức tổ chức dạy học ngoài giờ
lên lớp theo những chủ đề có liên quan đến môn học, dới sự hớng dẫn, hiện
diện của giáo viên, học sinh tự thiết kế giờ học, bày tỏ suy nghĩ, quan điểm,
hành độngHình thức này giúp mang lại nhiều điều bổ ích trong nhận thức,
bồi dỡng t tởng, tình cảm cho học sinh, tăng thêm hứng thú học tập môn học ở
các em.
- Các bớc tiến hành
+ Báo cáo kế hoạch thực hiện với nhà trờng, kết hợp với các tổ chức đoàn
thể trong nhà trờng và các nhóm chuyên môn khác xây dựng chơng trình.
+ Lựa chọn đối tợng học sinh: Đây là hình thức có thể áp dụng cho đa số
học sinh, nhằm thu hút các em vào các hoạt động ngoài giờ chính khóa, vì vậy
việc lựa chọn học sinh tham gia không mấy khó khăn. Nếu trong các giờ ngoại
khóa thực hành môn học có tổ chức các trò chơi hay cuộc thi thì cần lựa chọn
ở mỗi lớp một số em tham gia thi. Việc lựa chọn do tập thể lớp học sinh thực
hiện.
Giáo viên giao nhiệm vụ cho học sinh chuẩn bị những vật dụng cần thiết
cho giờ ngoại khóa.
+ Lựa chọn nội dung: Có thể lựa chọn những nội dung chủ đề theo tháng
theo chơng trình của các hoạt động ngoài giờ lên lớp có liên quan đến bộ môn.
+ Tổ chức thực hiện: Việc tổ chức thực hiện phải đảm bảo nghiêm túc nhng cũng tạo đợc tâm lý thoải mái cho học sinh, nhằm nâng cao hứng thú học
tập bộ môn cho các em.

nhàng, định hớng cho học sinh đọc trớc bài ở nhà, để học sinh nhắc lại những

24


phần chính của bài trong sách, hoặc học sinh nêu một vài ví dụ thực tế về vấn
đề đó, học sinh có thể nêu những thắc mắc khi tiếp cận tri thức bài học với
nhiều cách khác nhau: có thể hỏi về một khái niệm, hoặc nêu một ví dụ đối lập
với cách hiểu vấn đề của bản thân. Giáo viên hệ thống lại những câu hỏi của
học sinh và lần lợt phân tích chứng minh để làm bật nội dung của bài học. Sau
mỗi bài học giáo viên cần ra bài tập về nhà cho học sinh, chủ yếu là bài tập
trong sách giáo khoa và củng cố lại kiến thức.
- Những yêu cầu đối với hình thức tự học
* Giáo viên phải giúp cho học sinh nắm đợc mục đích và nhiệm vụ học ở
nhà.
* Đảm bảo lợng bài tập ở nhà hợp lý, cần đảm bảo cho học sinh có đủ
thời gian cần thiết để học ở nhà.
* Cá biệt hóa bài tập về nhà cho phù hợp với năng lực của từng học sinh.
* Bồi dỡng cho học sinh phơng pháp học ở nhà của môn GDCD.
* Tạo cơ sở vật chất cho việc học tập ở nhà nh: giúp học sinh xây dựng
góc học tập, có những phơng tiện học tập tối thiểu.
* Kiểm tra thờng xuyên việc học bài và làm bài ở nhà của học sinh.
- ý nghĩa của hình thức tự học ở nhà đối với việc dạy và học môn
GDCD:
* Mở rộng đào sâu, hệ thống hóa và khái quát hóa những điều đã học ở
lớp.
* Rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo, vận dụng những tri thức của mình vào các
tình huống, kể cả tình huống nảy sinh từ cuộc sống.
* Chuẩn bị lĩnh hội tri thức mới bằng cách đọc trớc bài ở nhà, chuẩn bị
những phơng tiện cần thiết phục vụ cho bài học.