A. PHẦN MỞ ĐẦU
I. Lí do chọn đề tài:
Việc xác định mục tiêu Giáo dục Tiểu học, luật Giáo dục đã quy định rõ:
“Giáo dục Tiểu học nhằm giúp học sinh hình thành những kiến thức cơ sở ban
đầu cho sự phát triển đúng đắn và lâu dài về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẫm mỹ
và các kỹ năng cơ bản để học sinh tiếp tục học lên bậc Trung học cơ sở”.
Do vậy, bậc tiểu học được coi là bậc học nền tảng trong hệ thống giáo dục
quốc dân, là cơ sở ban đầu cho sự phát triển đúng đắn và toàn diện của con
người. Những kiến thức, kỹ năng học sinh (HS) được tiếp thu được sẽ là nền
tảng vững chắc để các em học tốt ở những bậc cao hơn. Phát triển các kỹ năng
cơ bản cho HS ở bậc tiểu học sẽ giúp các em tự tin, không cảm thấy lúng túng
khi học các môn học có kiến thức liên quan, vì vậy sẽ tạo hứng thú học tập cho
học sinh.
Trong chương trình Giáo dục Tiểu học, phân môn Lịch sử được giảng
dạy ở hai khối lớp 4 và 5. Đây là phân môn dựng lại quá khứ của dân tộc thông
qua các sự kiện nhân vật lịch sử, thể hiện tình yêu quê hương đất nước qua thời
kì xây dựng đất nước và chống giặc ngoại xâm. Về mặt nhận thức ở lứa tuổi này,
tri giác của các em thường gắn liền với hoạt động thực tiễn. Hơn nữa, đối với
học sinh tiểu học, chú ý chủ định của các em còn yếu. Vì vậy, để nâng cao sự tập
trung chú ý của các em đòi hỏi trong quá trình giảng dạy giáo viên cần sử dụng
linh hoạt các phương pháp dạy học theo hướng tích cực.
Đối với học sinh lớp 4 các em thích được kể chuyện, thích hỏi đáp nhau nên
chúng tôi nhận thấy rằng: trong các phương pháp dạy học, sự kết hợp giữa hai
phương pháp hỏi đáp và phương pháp kể chuyện trong dạy học phân môn Lịch sử
có vai trò quan trọng: vừa giúp công tác quản lí lớp học của giáo viên được thực
hiện tốt hơn, tạo môi trường thân thiện giữa giáo viên với học sinh, giữa học sinh
với học sinh qua việc trao đổi kiến thức trong và ngoài lớp; vừa thay đổi không khí
lớp học, có tác dụng giáo dục tư tưởng, tình cảm, đạo đức cho học sinh.
Từ những lí do trên, tôi quyết định chọn “ Kết hợp phương pháp hỏi đáp và
phương pháp kể chuyện trong dạy học phân môn Lịch Sử lớp 4 ” làm sáng kiến
kinh nghiệm .

I. Cơ sở lí luận:
1. Phương pháp hỏi đáp
Phương pháp hỏi đáp là hình thức đối thoại giữa giáo viên và học sinh
nhằm gợi ý, dẫn dắt học sinh đi đến những kết luận khoa học bằng những hiểu
biết của mình hoặc giải thích các vấn đề của lịch sử nói riêng, tự nhiên và xã hội
nói chung.
Trong phương pháp này, lời nói là nguồn dẫn đến kiến thức. Bằng phương
pháp hỏi đáp giáo viên dẫn dắt học sinh tìm ra kiến thức mới nên giúp học sinh
dễ hiểu bài, nhớ bài lâu và phấn khởi hơn vì thấy mình như tự tìm ra kiến thức
mới.
Đây là môn học liên quan đến nhiều sự kiện, nhân vật, biến cố lịch sử học
sinh chưa biết hoặc đã biết. Vì vậy, sử dụng phương pháp này có tác dụng gây
hứng thú học tập cho học sinh, kích thích lòng say mê, khai thác được vốn sống,
vốn hiểu biết của học sinh.
Với phương pháp này, giáo viên dễ dàng duy trì thái độ phân hóa với từng
học sinh. Tức là qua đàm thoại giáo viên phát hiện được năng lực của các em
thông qua cách trả lời, từ đó kịp thời bồi dưỡng đối với học sinh khá giỏi hay bồi
dưỡng đối với học sinh yếu, kém.
Thông qua phương pháp này, giáo viên rèn luyện cho học sinh cách trả
lời, giúp phát triển ngôn ngữ cho học sinh.
Khi sử dụng phương pháp hỏi đáp chúng ta phải xây dựng được các hệ
thống câu hỏi như sau: câu hỏi phải rõ ràng, chính xác, dễ hiểu, ngắn gọn; phải
logic, phù hợp với tiến trình bài học; phải phù hợp với trình độ nhận thức của
học sinh, phải gây hứng thú học tập, kích thích suy nghĩ, động não ở học sinh
(nên dùng những câu hỏi bắt đầu tại sao?, vì sao?). Tránh những câu hỏi trả lời
“có” hoặc “không”, tránh những câu hỏi chung chung, quá khó hay quá dễ. Hình
thức hỏi có thể bằng lời, bằng hình vẽ (tranh vẽ sẵn hoặc học sinh vẽ), bằng câu
đố (đa dạng cách hỏi).
Chúng ta có thể phân loại câu hỏi theo đối tượng để hỏi và theo yêu cầu
sư phạm. Theo đối tượng để hỏi là câu hỏi chỉ về người và vật (ai?, cái gì?); về

phương pháp dạy học khác. Để tăng thêm hiệu quả của việc sử dụng phương pháp
hỏi đáp, giáo viên cần tổ chức đối thoại theo nhiều chiều: giáo viên với học sinh
(giáo viên nêu ra câu hỏi); học sinh với học sinh (học sinh sữa chữa, bổ sung cho
nhau); học sinh với giáo viên (học sinh nêu thắc mắc với giáo viên).
Giáo viên không được tỏ ra khó chịu khi học sinh có ý kiến trái ngược với
giáo viên hoặc khi học sinh nêu thắc mắc.
2. Phương pháp kể chuyện
Phương pháp kể chuyện là phương pháp lôi cuốn học sinh ở tiểu học, đặc
biệt đối với học sinh lớp nhỏ, khi các em chưa có kỹ năng đọc tốt, khẩu ngữ
chưa phát triển nên thích nghe kể. Lớp 4, 5 phương pháp này dùng nhiều trong
phân môn Lịch sử.
Phương pháp kể chuyện là một hình thức truyền đạt đặc biệt trong đó
người kể chia sẻ với người nghe những nhận thức, thái độ, tình cảm, những kinh
nghiệm, khuyến cáo đã được đúc rút.
Tác dụng của phương pháp kể chuyện là: kể chuyện tạo nên bức tranh
sinh động về những biến cố lịch sử, về các danh nhân, nhân vật lịch sử hoặc về
những miền đất xa lạ (Bắc cực, Nam cực…) nên góp phần phát triển ở học sinh
trí tưởng tượng, sự sáng tạo, tính sáng tạo phát triển. Việc yêu cầu học sinh kể
lại có tác dụng giúp học sinh phát triển trí nhớ, cách diễn đạt theo ý tưởng và
ngôn ngữ của mình giúp phát triển ngôn ngữ cho học sinh.
3

3


Khi sử dụng phương pháp kể chuyện chúng ta cần đảm bảo các yêu cầu:
- Cần tôn trọng tính chân thật lịch sử, tránh cường điệu, phóng đại, “hiện
đại hóa” câu chuyện.
- Kể chuyện sinh động và tình cảm. Để làm được điều này học sinh cần
nắm vững xuất xứ, thời gian, không gian xảy ra câu chuyện (giúp cho người kể

của giáo viên để nắm các ý chính; giáo viên nêu ra những câu hỏi đòi hỏi phải tập
hợp nhiều chi tiết trong câu chuyện mới trả lời được, hay những câu hỏi mang
tính khái quát.
II. Thực trạng dạy và học phân môn Lịch sử ở lớp 4
1. Giới thiệu sơ lược về trường tiến hành điều tra
Cơ sở vật chất của nhà trường
Về cơ sở vật chất của trường cơ bản đã được kiên cố hóa 100% phòng học,
có phòng vi tính, thư viện, thiết bị khuôn viên điều kiện dạy tốt , môi trường “ Xanh,
sạch, đẹp”. Các phương tiện dạy học đầy đủ (tranh ảnh, sơ đồ, máy chiếu, vật
4

4


mẫu…) đảm bảo thực hiện tốt cho công tác giảng dạy của giáo viên và công việc học
tập của học sinh.
Hoàn cảnh và thái độ học tập của học sinh
Về hoàn cảnh đa số các em học sinh có điều kiện thuận lợi để học tập vì
kinh tế ổn định, tuy nhiên cũng có nhiều em có hoàn cảnh gia đình khó khăn.
Về thái độ học tập của học sinh đa số các em hứng thú học tập, chăm ngoan.
Tuy nhiên, một số em tiếp thu bài còn chậm, còn lúng túng khi trả lời câu hỏi của giáo
viên, chưa ý thức được tâm quan trọng của việc học phân môn Lịch sử.
III. Giải pháp
1. Các nguyên tắc kết hợp phương pháp hỏi đáp và phương pháp kể chuyện
a. Đảm bảo sự thống nhất giữa tính khoa học và tính giáo dục trong dạy học
Nguyên tắc này đòi hỏi trong dạy học phải cung cấp cho người học những
tri thức khoa học chân chính, phản ánh những thành tựu khoa học, công nghệ
văn hóa hiện đại, phải dần dần giúp học sinh tiếp cận với những phương pháp
học tập, nhận thức thói quen suy nghĩ và làm việc một cách khoa học. Thông
qua đó mà dần hình thành cơ sở thế giới quan khoa học, tình cảm và những

5


Ví dụ:
Khi dạy học lịch sử 4 phần 1, buổi đầu dựng nước và giữ nước (Khoảng
700 năm TCN đến năm 179 TCN) ngoài dựa trên tính khoa học của lịch sử cung
cấp những kiến thức lịch sử cho học sinh. Trên đất nước ta, từ xa xưa đã có người
sinh sống. Khoảng 700 năm trước Công nguyên (TCN), trên địa phận Bắc Bộ và
Bắc Trung Bộ hiện nay, nước Văn Lang đã ra đời. Nối tiếp Văn Lang là nước Âu
Lạc. Đó là buổi đầu dựng nước và giữ nước của dân tộc ta. Lịch sử gọi đây là thời
đại Hùng Vương – An Dương Vương. Giáo viên phải giáo dục hình thành phẩm
chất đạo đức cho học sinh về ý thức bảo vệ về nét đẹp của nền văn hóa Văn Lang
– Âu Lạc bằng cách là thi đua học tập, tìm hiểu, học hỏi về lịch sử của dân tộc
nước nhà giữa học sinh trong lớp, giữa các lớp khác. Hoặc có thể tổ chức cho học
sinh thi nhau kể tên những thành tựu về công trình - văn hóa lịch sử của dân tộc ta
từ trước đến nay.
b. Đảm bảo sự thống nhất giữa tính tự giác, tính tích cực, tính độc lập, sáng
tạo của học sinh và vai trò chủ đạo của giáo viên
Nguyên tắc này đòi hỏi trong quá trình dạy học phải phát huy cao độ tính tự
giác, tính tích cực, tính độc lập, sáng tạo của người học dưới tác dụng vai trò chủ
đạo của giáo viên, tạo nên sự cộng hưởng của hoạt động dạy và học.
- Tính tự giác nhận thức thể hiện ở chỗ người học ý thức đầy đủ mục đích,
nhiệm vụ học tập mà qua đó nỗ lực nắm vững tri thức, tránh chủ nghĩa hình thức
trong quá trình lĩnh hội tri thức.
- Tính tích cực nhận thức là thái độ cải tạo của chủ thể đối với khách thể
thông qua sự huy động ở mức độ cao các chức năng tâm lý nhằm giải quyết
những vấn đề học tập, nhận thức. Nó vừa là mục đích hoạt động, vừa là phương
tiện, vừa là là điều kiện để đạt được mục đích và vừa là kết quả của hoạt động.
Tích cực nhận thức cũng là phẩm chất hoạt động cá nhân.
Cần phải phân biệt tích cực và trạng thái hành động, về bề ngoài chúng giống

Trong hoàn cảnh đổi mới ở nước ta nói chung và đổi mới sự nghiệp giáo dục
nói riêng, trong điều kiện nhân tố con người là động lực phát triển của xã hội thì
tính tự giác, tính tích cực, tính độc lập sáng tạo có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Để thực hiện nguyên tắc này, trong quá trình dạy học cần:
- Quan tâm đúng mức đến việc giáo dục cho người học ý thức đầy đủ và sâu
sắc mục đích, nhiệm vụ học tập nói chung và từng môn học nói riêng để học
sinh xác định động cơ và thái độ học tập.
- Khuyến khích, động viên và tạo điều kiện cho học sinh mạnh dạn trình bày
ý kiến, ý tưởng và những thắc mắc của mình, đề cao tinh thần hoài nghi khoa
học, óc phê phán, tác phong độc lập suy nghĩ, chống lối học vẹt, học đối phó,
chủ nghĩa hình thức học tập.
- Cần tăng cường sử dụng phối hợp các hình thức tổ chức dạy học.
- Cần kết hợp tính tự giác, tính tích cực học tập với việc nâng cao tinh thần
trách nhiệm trong học tập của người học, cần tổ chức kiểm tra, đánh giá và tự
kiểm tra, đánh giá việc lãnh hội tri thức, kỹ năng, kỹ xảo của người học.
- Hình thành cho người học nhưng thao tác tư duy, những hành động thực
hành, những biện pháp hoạt động sáng tạo và tạo điều kiện cho họ thể hiện khả
năng hoạt động sáng tạo trong quá trình nghiên cứu, học tập những cơ sở khoa
học, nghệ thuật và lao động.
c. Đảm bảo tính vững chắc và sự phát triển năng lực nhận thức của học sinh
Nguyên tắc này đòi hỏi trong quá trình dạy học phải làm cho học sinh
nắm vững nội dung dạy học với sự căng thẳng tối đa tất cả trí lực của họ, đặc
biệt là sự tưởng tượng (tưởng tượng tái hiện và tưởng tượng sáng tạo), trí nhớ
(chủ yếu là trí nhớ logic), tư duy sáng tạo, năng lực động viên tri thức cần thiết
để thực hiện công việc nhận thức, học tập đề ra.
Tâm lý học đã khẳng định việc lĩnh hội nội dung dạy học và phát triển năng
lực nhận thức là hai mặt của một quá trình, có liên hệ mật thiết với nhau. Khi lĩnh hội
những tri thức khoa học thì trí não đồng thời thực hiện nhiệm vụ nhận thức khác
nhau, và cùng với điều đó, năng lực nhận thức của học sinh được phát triển.
Trong cách hiểu như trên, nguyên tắc này cần phải kết hợp với nguyên tắc

+ Diễn biến của trận quân ta đánh thắng quân Nam Hán trên sông Bạch
Đằng (hình ảnh bãi cọc, thuyền lớn, thuyền bé, trên sông Bạch Đằng).
2. Quy trình kết hợp phương pháp hỏi đáp và phương pháp kể chuyện
Quy trình thực hiện cụ thể kết hợp phương pháp hỏi đáp và phương pháp
kể chuyện được tôi lựa chọn theo từng nội dung bài học phù hợp trong chương
trình lịch sử lớp 4 và được thực hiện cụ thể như sau:
a. Bài học có nội dung về tình hình chính trị - kinh tế, văn hóa - xã hội
Tôi lựa chọn 2 bài sau để làm sáng tỏ nội dung nghiên cứu:
Bài 1. Nước Âu Lạc
Sử dụng kết hợp PP hỏi đáp và PP kể chuyện trong phần giới thiệu
bài và kết thúc bài học.
Hướng dẫn HS tìm hiểu những thành tựu về kinh tế sản xuất của nước Âu Lạc
b. Bài học có nội dung về nhân vật lịch sử
Mỗi một sự kiện cơ bản của lịch sử dân tộc đều gắn liền với các nhân vật
lịch sử. Gồm có 6 bài, tôi lựa chọn 2 bài để nói rõ quy trình thực hiện cụ thể kết
hợp PP hỏi đáp và PP kể chuyện trong dạy học phân môn Lịch sử.
Bài 7. Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân
c. Bài học có nội dung về các cuộc khởi nghĩa và kháng chiến
Bài 4. Khởi nghĩa Hai Bà Trưng (năm 40)
Muốn HS nhận thức sâu sắc được truyền thống yêu nước đấu tranh anh
dũng của người phụ nữ Việt Nam, GV có thể hỏi HS bằng một câu tục ngữ: tục
ngữ Việt Nam có câu: “Giặc đến nhà đàn bà phải đánh” bằng truyền thống lịch
sử dân tộc, em hãy nêu những sự kiện Lịch sử mà em biết? (Các nữ anh hùng
dân tộc: Hai Bà Trưng, Bà Triệu,…)
8

8


Hướng dẫn học sinh tìm hiểu khởi nghĩa Hai Bà Trưng

hùng chống giặc ngoại xâm đầu tiên trong lịch sử nước nhà. Khẳng định vai trò
và vị trí của người phụ nữ trong công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước, làm
thay đổi quan niệm về người phụ nữ trong xã hội phong kiến.
* Cuối tiết học GV tổ chức cho HS hỏi đáp nhau và thi nhau kể chuyện có
liên quan đến nội dung bài học.
d. Bài học có nội dung về thành tựu văn hóa, khoa học – kĩ thuật
Tôi chọn 1 bài để làm sáng tỏ vấn đề nghiên cứu của mình:
Bài 13. Nhà Trần và việc đắp đê.
Hướng dẫn học sinh tìm hiểu về nhà Trần và việc đắp đê
Yêu cầu HS thực hiện các hoạt động sau:
+ Em có được chứng kiến hoặc biết câu chuyện nào về cảnh lụt lội
không? Hãy kể tóm tắt về cảnh lụt đó.
9

9


+ Tổ chức cho HS tự hỏi đáp và nêu lên sự hiểu biết của mình về công
việc đắp đê nhà Trần
Như vậy, qua các bài học tôi đã một phần nào làm rõ quy trình kết hợp PP
hỏi đáp và PP kể chuyện, có thể sử dụng đầu tiết học, giữa tiết học, cuối tiết học
tùy thuộc vào từng nội dung của bài học bên cạnh đó kết hợp giữa các PPDH
khác. Để phụ trợ cho công việc dạy học mỗi bài dạy tôi đều có tranh ảnh, sơ đồ
minh họa.
IV. Kết quả thực hiện:
Mặc dù mới ra trường, được phân công chuyên môn không ổn định ở lớp dạy
cũng như môn dạy nhưng bản thân tôi đã học hỏi ở các anh chị đồng nghiệp đi
trước, bạn bè cũng như trên các trang mạng, tôi đã vừa học hỏi vừa mạnh dạn áp
dụng vào việc dạy học Lịch sử trong thời gian qua. Cho đến nay, tôi thấy việc thực
hiện phương pháp hỏi đáp và kể chuyện kết hợp với nhau trong tiết dạy học Lịch sử

Với số năm đứng lớp ít ỏi, kinh nghiệm giảng dạy chưa có bao nhiêu nhưng
với sự cố gắng của bản thân, tôi rút ra cho mình một số bài học sau:
1. Muốn đạt được hiệu quả chất lượng trong môn học, giáo viên phải thật
sự yêu nghề, hiểu rõ đặc điểm học sinh của lớp mình, tin tưởng vào khả năng
học tập của từng em và tôn trọng ý kiến của các em.
2. Phải cố gắng tìm tòi học hỏi và mạnh dạn áp dụng những phương pháp
mới vào quá trình dạy học một cách hợp lí.
3. Tùy khả năng học sinh và các trang thiết bị có được để vận dụng sao cho
phù hợp với nội dung bài học.
4. Bản thân mỗi giáo viên phải nỗ lực nhiều hơn trong việc nắm chắc các
kiến thức lịch sử nước nhà cũng như lịch sử thế giới, làm giàu vốn kiến thức của
mình để tự tin hơn khi hướng dẫn học sinh. Hơn thế, giáo viên cần cập nhật
những vấn đề thời sự có liên quan và biết đưa vào bài dạy một cách linh hoạt,
sáng tạo để bài học hấp dẫn và mang tính thời sự hơn.
10

10


C. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
I. Kết luận:
Qua thực tế kết quả học tập được thể hiện từ khi tôi áp dụng 2 phương
pháp này trong môn Lịch sử, tôi thấy đây là phương pháp có hiệu quả nhằm
nâng cao chất lượng trong phân môn Lịch sử cho học sinh lớp 4. Kết quả học
sinh đã tham gia học tốt môn này , ham thích , tích cực thực hành và kết qủa
nâng lên đáng kể. Bên cạnh đó ta cần phối hợp các phương pháp dạy học khác
một cách lính hoạt để học sinh hứng thú trong khi học. Tôi nghĩ rằng, phương
pháp này rất đơn giản, dễ sử dụng và có hiệu quả cao và còn mang tính khoa
học, tính sư phạm và tính thực tiễn.
II. Kiến nghị:

4. Trương Hữu Quýnh, Phan Đại Doãn, Nguyễn Cảnh Minh (2011), Đại
cương Lịch sử Việt Nam (Tập một), NXB Giáo dục.
5. Nguyễn Trại (chủ biên) – Nguyễn Lê Hoài Thu (2012), thiết kế bài
giảng lịch sử 4, NXB Hà Nội.

12

12


Số thứ tự
1
2
3
4
5
6

MỤC LỤC
Nội dung
Tên đề tài
Phần mở đầu
Nội dung
Kết luận và kiến nghị

Trang
1
2, 3
3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11
12