ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
–––––––––––––––––––––––––

PHẠM THỊ HUYỀN TRANG

ĐỀ XUẤT MỘT SỐ BIỆN PHÁP RÈN LUYỆN KĨ NĂNG
HỆ THỐNG HÓA KIẾN THỨC CHO HỌC SINH
TRONG DẠY HỌC PHẦN SINH HỌC VI SINH VẬT
(SINH HỌC 10 THPT)

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2018


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
–––––––––––––––––––––––––

PHẠM THỊ HUYỀN TRANG

ĐỀ XUẤT MỘT SỐ BIỆN PHÁP RÈN LUYỆN KĨ NĂNG
HỆ THỐNG HÓA KIẾN THỨC CHO HỌC SINH
TRONG DẠY HỌC PHẦN SINH HỌC VI SINH VẬT
(SINH HỌC 10 THPT)
Ngành: LL&PPDH bộ môn Sinh học
Mã số: 8.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC


Tôi xin trân trọng tiếp thu các ý kiến chỉ bảo của các nhà khoa học và góp ý
bạn đọc để các công trình tiếp theo của bản thân có chất lượng tốt hơn.
Xin được trân trọng cảm ơn!
Thái Nguyên, tháng 6 năm 2018
Tác giả luận văn

Phạm Thị Huyền Trang

ii


MỤC LỤC

Lời cam đoan ........................................................................................................ i
Lời cảm ơn ........................................................................................................... ii
Mục lục ............................................................................................................... iii
Danh mục các kí hiệu, chữ viết tắt ..................................................................... iv
Danh mục các bảng.............................................................................................. v
MỞ ĐẦU ............................................................................................................. 1
1. Lý do chọn đề tài ............................................................................................. 1
2. Mục tiêu nghiên cứu ........................................................................................ 3
3. Đối tượng và khách thể nghiên cứu................................................................. 3
4. Giả thuyết khoa học ......................................................................................... 3
5. Nội dung nghiên cứu ....................................................................................... 3
6. Phương pháp nghiên cứu ................................................................................. 4
7. Dự kiến đóng góp của luận văn ....................................................................... 4
8. Cấu trúc của luận văn ...................................................................................... 5
Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI ..................... 6
1.1. Tổng quan nghiên cứu rèn luyện kĩ năng HTHKT ...................................... 6
1.1.1. Trên thế giới .............................................................................................. 6

vi sinh vật (SH 10 THPT) .................................................................................. 31
2.4.1. Biện pháp rèn luyện kĩ năng xác định nhiệm vụ học tập ........................ 31
2.4.2. Biện pháp rèn luyện kĩ năng xác định kiến thức thành phần .................. 31
2.4.3. Biện pháp rèn luyện kĩ năng xác định mối quan hệ giữa các nội dung
kiến thức ............................................................................................................ 34
2.4.4. Biện pháp rèn luyện kĩ năng trình bày hệ thống hóa kiến thức............... 36
2.5. Sử dụng các biện pháp rèn luyện kĩ năng HTHKT trong dạy học phần
Sinh học vi sinh vật ........................................................................................... 37
2.5.1. Sử dụng các biện pháp rèn luyện kĩ năng HTHKT trong khâu hình
thành kiến thức mới ........................................................................................... 37

iv


2.5.2. Sử dụng các biện pháp rèn luyện kĩ năng HTHKT trong khâu củng
cố, hoàn thiện kiến thức ..................................................................................... 41
2.5.3. Sử dụng các biện pháp rèn luyện kĩ năng HTHKT để tổ chức hoạt
động tự học ở nhà của HS.................................................................................. 45
2.6. Giáo án minh họa ........................................................................................ 46
Tóm tắt chương 2 ............................................................................................... 53
Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM ...................................................... 54
3.1. Mục đích và nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm ..................................... 54
3.1.1. Mục đích .................................................................................................. 54
3.1.2. Nhiệm vụ ................................................................................................. 54
3.2. Nội dung thực nghiệm ................................................................................ 54
3.3. Phương pháp thực nghiệm .......................................................................... 54
3.3.1. Chọn trường, lớp thực nghiệm ................................................................ 54
3.3.2. Bố trí thực nghiệm ................................................................................... 55
3.3.3. Phương pháp phân tích kết quả thực nghiệm .......................................... 55
3.4. Kết quả thực nghiệm................................................................................... 56

3

HS

Học sinh

4

HTH

5

HTHKT

6

MT

Môi trường

7

Nxb

Nhà xuất bản

8

PHT


15

VK

Vi khuẩn

16

VSV

Vi sinh vật

Hệ thống hóa
Hệ thống hóa kiến thức

Số lượng
Sách tham khảo
Sinh học
Trung học phổ thông

iv


DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1: Kết quả điều tra việc sử dụng một số phương pháp trong dạy học
Sinh học ............................................................................................. 15
Bảng 1.2: Kết quả điều tra tình hình GV hiểu biết về hệ thống hóa kiến thức ............ 16
Bảng 1.3: Nhận thức của GV về vai trò của HTH kiến thức trong dạy học ..... 16
Bảng 1.4: Kết quả điều tra tình hình GV rèn luyện kĩ năng hệ thống hóa

Hình 2.5: Sơ đồ các cơ chế bảo vệ chống lại bệnh tật....................................... 39
Hình 2.6: Sơ đồ hình thái cấu trúc các loại virut ............................................... 42
Hình 3.1: Biểu đồ biểu diễn tần suất (fi%) điểm kiểm tra trong thực nghiệm .. 58
Hình 3.2: Đồ thị biểu diễn tần suất hội tụ tiến các bài kiểm tra trong thực nghiệm .......59
Hình 3.3: Biểu đồ biểu diễn tần suất (fi%) điểm kiểm tra sau thực nghiệm ..... 62
Hình 3.4: Đồ thị biểu diễn tần suất hội tụ tiến điểm kiểm tra sau TN .............. 63

vi


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
1.1. Xuất phát từ yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học của Bộ Giáo dục
và Đào tạo
Đổi mới căn bản và toàn diện GD&ĐT không chỉ là đòi hỏi tất yếu của
thời đại, mà còn là nhu cầu tự thân của nền giáo dục Việt Nam nhằm đáp ứng
yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định
hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập Quốc tế.
Luật Giáo dục 2005 (được sửa đổi, bổ sung năm 2009) của Quốc hội
nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ở Khoản 2, Điều 5 ghi rõ: “Phương
pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo
của người học; bồi dưỡng cho người học năng lực tự học, khả năng thực hành,
lòng say mê học tập và ý chí vươn lên” [10].
Một trong các giải pháp để phát triển chiến lược Giáo dục và đào tạo
được đề ra tại Hội nghị lần thứ 8, BCH TW Đảng khóa XI đó là: “Tiếp tục đổi
mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích
cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc
phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc. Tập trung dạy cách
học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi
mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực. Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang

1.4. Xuất phát từ thực tế của việc rèn luyện kĩ năng hệ thống hóa kiến
thức trong dạy học sinh học nói chung và dạy học phần sinh học vi sinh
vật nói riêng
Ở các trường THPT hiện nay, thực trạng dạy học SH nói chung và
dạy học phần SH VSV nói riêng vẫn còn nhiều bất cập. GV còn quá chú
trọng tới việc truyền tải cho hết nội dung kiến thức của bài học mà chưa
chú ý đến việc dạy cho HS biết cách tư duy, HTHKT. Do vậy vấn đề cấp
thiết đặt ra là phải tăng cường sử dụng các phương pháp, biện pháp dạy học

2


môn SH theo hướng rèn luyện cách nghĩ, cách học để HS biết cách học và
có khả năng học tập suốt đời.
Xuất pháp từ những lí do trên, đề tài được chọn là: “Đề xuất một số biện
pháp rèn luyện kĩ năng hệ thống hóa kiến thức cho học sinh trong dạy học phần
sinh học vi sinh vật (SH 10 THPT)”.
2. Mục tiêu nghiên cứu
Xây dựng được quy trình và một số biện pháp rèn luyện kĩ năng HTHKT
cho HS trong dạy học phần SH VSV (SH 10 THPT) để rèn luyện kĩ năng
HTHKT cho HS, góp phần nâng cao chất lượng dạy học.
3. Đối tượng và khách thể nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Quy trình, các biện pháp rèn luyện kĩ năng
HTHKT cho HS trong quá trình dạy học phần SH VSV (SH 10 THPT).
- Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học phần SH VSV (SH 10 THPT).
4. Giả thuyết khoa học
Nếu xây dựng được quy trình và các biện pháp rèn luyện kĩ năng HTHKT
cho HS trong dạy học phần SH VSV (SH 10 THPT) thì sẽ tổ chức được các hoạt
động học tập tích cực, tự lực, nâng cao chất lượng học tập của HS.
5. Nội dung nghiên cứu

thuyết khoa học của đề tài.
6.3. Phương pháp thống kê toán học
Căn cứ vào kết quả thu được sau TN sư phạm, các số liệu được sắp xếp
và xử lí bằng phần mềm Microsoft Excel, xác định các tham số đặc trưng mang
tính khách quan.
7. Những đóng góp của luận văn
7.1. Những đóng góp về mặt lý luận
Góp phần hoàn thiện cơ sở lí luận và thực tiễn về các vấn đề liên quan
đến rèn luyện kĩ năng HTHKT và các biện pháp tổ chức rèn luyện kĩ năng

4


HTHKT cho HS trong dạy học SH nói chung và phần SH VSV (SH 10 THPT) nói riêng.
7.2. Những đóng góp về mặt thực tiễn
- Đề xuất được nguyên tắc, quy trình rèn luyện kĩ năng HTHKT.
- Đề xuất các biện pháp rèn luyện kĩ năng HTHKT trong dạy học phần
sinh học vi sinh vật (SH 10 THPT).
8. Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, nội dung của luận văn được trình bày
trong ba chương:
Chương 1, “Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài”.
Chương 2, “Các biện pháp rèn luyện kĩ năng hệ thống hóa kiến thức cho
học sinh trong dạy học phần sinh học vi sinh vật (SH 10 THPT)”.
Chương 3, “Thực nghiệm sư phạm”.

5


Chương 1

Năm 1942, Tony Buzan là người sáng tạo ra phương pháp tư duy Mind
Map (bản đồ tư duy). Ông đã viết 92 đầu sách và được dịch ra trên 30 thứ tiếng,
với hơn 3 triệu bản, tại 125 quốc gia trên thế giới. Trong đó, ông trình bày cách
thức ghi nhớ tự nhiên của não bộ cùng với các phương pháp Mind Map [16].
1.1.2. Ở Việt Nam
Ở Việt Nam, HTHKT đã được một số tác giả nghiên cứu như sau:
Năm 1996, Nguyễn Kì trong cuốn “Mô hình dạy học tích cực lấy người
học làm trung tâm” tác giả đã xem HTH như là một biện pháp hữu hiệu để thực
hiện dạy học theo phương pháp tích cực [9].
Năm 1996, Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành trong cuốn “Lí luận
dạy học sinh học” tác giả đã khẳng định HTHKT là một trong các biện
pháp học tập trong dạy học SH, đưa ra phương pháp dạy bài ôn tập tổng kết
theo hình thức HTH [2].
Năm 2005, Ngô Văn Hưng trong cuốn “Dạy học sinh học 9” tác giả đã
phân tích kĩ năng HTH và minh họa bằng nhiều sơ đồ khái niệm, bảng tổng kết,
hình ảnh HTH, câu hỏi khái quát hóa theo kĩ năng HTH [6].
Năm 2008, Ngô Văn Hưng đã nghiên cứu về “Các biện pháp rèn luyện HS
kĩ năng HTHKT trong dạy học sinh học 9” tác giả đã rèn luyện kĩ năng
HTHKT cho HS thông qua việc HS trả lời các câu hỏi hay làm các bài tập trong
quá trình học tập môn SH 9 [7].
Trong dạy học đã có nhiều công trình nghiên cứu vận dụng việc xây dựng
sơ đồ, bảng hệ thống,... để vừa HTHKT, vừa như là một biện pháp dạy học phát
triển tư duy logic cho HS. Ví dụ như một số công trình nghiên cứu:
Năm 1971, Nguyễn Ngọc Quang là người đầu tiên đã nghiên cứu chuyển
hóa Graph toán học thành Grap dạy học và đã công bố nhiều công trình trong
lĩnh vực này [13], [14], [15].
Năm 2005, Nguyễn Phúc Chỉnh đã nghiên cứu vấn đề “Nâng cao hiệu quả
dạy học Giải phẫu - Sinh lí người ở trung học cơ sở bằng phương pháp grap”.

7

8


1.2.1.2. Hệ thống hóa kiến thức
Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên nêu khái niệm hệ thống hóa
có nghĩa là “Làm cho trở nên có hệ thống” [12].
Từ điển thông dụng do Nguyễn Như Ý chủ biên, khi là một danh từ “Hệ
thống” có nghĩa: Tập hợp nhiều yếu tố có quan hệ chặt chẽ trong một chỉnh thể
(Ví dụ: Hệ thống tổ chức); khi là một động từ thì “Hệ thống hóa” có nghĩa: Làm
cho có hệ thống (ví dụ: Hệ thống lại các phần đã trình bày) [20].
Hệ thống hóa kiến thức là một quá trình thực hiện các thao tác logic để
sắp xếp kiến thức vào một hệ thống nhất định.
Việc hệ thống hóa kiến thức phải dựa trên các dạng quan hệ giữa các yếu
tố cấu thành nội dung, có thể diễn đạt bằng nhiều hình thức ngôn ngữ khác
nhau: Bảng biểu, sơ đồ, đồ thị, phim,...
1.2.1.3. Kĩ năng
Theo từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên “Kĩ năng là khả năng vận
dụng những kiến thức thu nhận được trong một lĩnh vực nào đó vào thực tế” [12].
Theo từ điển Oxford “Kĩ năng là khả năng làm tốt việc gì đó” [23].
Theo từ điển American Heritage thì kĩ năng là sự thành thạo, sự khéo léo
có được qua đào tạo hay qua tích lũy kinh nghiệm [24].
Theo I.F. Kharlamop (1978) “Kĩ năng là năng lực của học sinh có thể
hoàn thành những hành động nào đó gắn liền với việc áp dụng kiến thức vào
thực tiễn”. Còn “kĩ xảo được coi là kĩ năng thành thạo, đạt tới mức tự động hóa
và đặc trưng bởi một trình độ hoàn hảo nhất định” [8].
Theo quan điểm Giáo dục học thì kĩ năng được chia thành 2 bậc: Kĩ năng
bậc I và kĩ năng bậc II. Kĩ năng bậc I là khả năng thực hiện đúng hành động,
hoạt động phù hợp với mục tiêu và điều kiện cụ thể tiến hành hành động ấy,
cho dù là hành động cụ thể hay hành động trí tuệ. Kĩ năng bậc II là khả năng
thực hiện hành động một cách thành thạo, linh hoạt, sáng tạo, phù hợp với mục

tìm ra quy luật, rút ra kết luận.
- Rèn luyện kĩ năng đọc tóm tắt tìm ra ý chính, cơ bản, cốt lõi nhất trong
tài liệu.

10


Việc HTHKT đòi hỏi HS khả năng tư duy và có trình độ hiểu biết nhất
định về kiến thức đó. Ngoài việc giúp HS ôn tập thì HTHKT còn kiểm tra được
trình độ, khả năng tư duy của người học khi GV yêu cầu HS tự HTHKT một
phạm vi kiến thức nào đó.
1.2.3. Các nhóm kĩ năng HTHKT cần hình thành trong quá trình dạy học
1.2.3.1. Kĩ năng xác định mục tiêu HTHKT
Kĩ năng xác định mục tiêu HTHKT nghĩa là: HTH cần đạt mục tiêu gì?
HTH những nội dung nào? HTH nội dung trong một mục, một bài, một
chương, một phần, hay toàn bộ chương trình?
1.2.3.2. Kĩ năng xác định kiến thức cơ bản
Kĩ năng xác định các kiến thức cơ bản là kĩ năng nhận dạng, lựa chọn, tìm
ra bản chất của sự vật, hiện tượng.
Xác định kiến thức cơ bản là xác định rõ các nội dung trong một giới hạn
kiến thức nào đó. Có thể là giới hạn kiến thức trong một chủ đề, một bài, một
chương, một phần để xác định mạch logic nội dung theo một hướng nhất định.
Hay cũng có thể là một hay nhiều khái niệm, nội dung của khái niêm, một hay
nhiều hiện tượng, cơ chế hay quá trình.
Kĩ năng này có thể thực hiện bằng lựa chọn chi tiết, lược bớt, chỉ giữ lại kiến
thức chính nhất, sau đó trình bày nội dung kiến thức theo một bố cục rõ ràng.
1.2.3.3. Kĩ năng xác định mối quan hệ giữa các kiến thức
Xác định mối quan hệ giữa các nội dung kiến thức nghĩa là phân tích sự
phát triển của kiến thức dựa trên một tiêu chí nào đó.
Đây là kĩ năng thường khó khăn với HS vì sự bao quát kiến thức của HS

phát triển [16].
HTHKT bằng sơ đồ làm cho toàn bộ nội dung được tóm tắt dưới dạng
tổng quát, khắc phục tình trạng học máy móc, học thuộc lòng, giúp HS hiểu
được bản chất của các sự vật, hiện tượng, thiết lập được mối quan hệ giữa các
thành phần kiến thức, do đó HS nhớ kiến thức lâu hơn.

12


1.2.4. Các thao tác tư duy cần sử dụng để rèn luyện kĩ năng HTHKT trong
dạy học
- Phân tích: Là một thao tác tư duy nhằm phân chia sự vật hay hiện
tượng thành những yếu tố, các dấu hiệu, các đặc tính riêng biệt của sự vật hay
hiện tượng đó thành những yếu tố nhỏ hơn hoặc những mối quan hệ giữa toàn
thể và bộ phận, quan hệ giống loài.
Nhờ có phân tích từng thành phần, từng mặt của sự vật, hiện tượng mà ta
hiểu đầy đủ ngọn ngành về sự vật, hiện tượng đó và phân biệt được các sự vật
hiện tượng một cách khách quan.
- Tổng hợp: Là một thao tác tư duy nhằm kết hợp các yếu tố, các thành
phần của sự vật hay hiện tượng trong một chỉnh thể. Trong thực tế mọi sự vật,
hiện tượng đều tồn tại đồng thời các yếu tố cũng như các mặt khác nhau tác
động lẫn nhau. Việc tổng hợp giúp cho người học hình thành các khái niệm một
cách trọn vẹn.
Phân tích và tổng hợp là 2 mặt của một quá trình tư duy thống nhất có sự
liên kết mật thiết với nhau. Đây là thao tác chuẩn bị tư liệu cho HTH.
- So sánh: Là thao tác trí tuệ “đối chiếu” các sự vật hiện tượng để xác
định sự giống và khác nhau hoặc bằng nhau.
So sánh là sự phân tích những điểm giống và khác nhau giữa các đối
tượng, nhằm phân loại sự vật, hiện tượng thành những loại khác nhau. Không
có sự so sánh thì không có sự nhận thức, không có sự dạy học. Sự so sánh thể

Khái quát hóa: Là một thao tác tư duy nhằm tách các dấu hiệu chung cho
một lớp đối tượng. Khái quát hóa có vai trò chủ đạo trong hoạt động nhận thức,
vì vậy ngay cả sự khái quát hóa đơn giản nhất cũng đã là nhận thức của con
người đối với thế giới khách quan. Bản chất của khái quát hóa là tách ra trong
các đối tượng cái chung nhất, bản chất nhất và dựa vào đấy thống nhất chúng
lại với nhau.
Hệ thống hóa: Là một thao tác trí tuệ “sắp xếp” các loại hiện tượng, đối
tượng thành một hệ thống trên cơ sở những cái chung. HTH có thể được thực
hiện dưới hình thức phân chia đối tượng riêng lẻ nào đó ra các bộ phận, các lớp

14


nhất định, hoặc dưới dạng sắp xếp tư liệu vào các hệ thống nhất định nào đó.
Điều kiện để tiến hành HTH là đối tượng phải có khả năng phân chia hoặc tập
hợp các phần tử riêng lẻ cho trước phải có sự liên kết chặt chẽ.
HTH phải luôn sử dụng các thao tác tư duy: Phân tích, tổng hợp, so
sánh, trừu tượng hóa, khái quát hóa. Sử dụng các thao tác đó trong dạy học
là cơ sở để hình thành những kiến thức lí thuyết, khái quát hóa cao.
1.3. Cơ sở thực tiễn của đề tài
1.3.1. Thực trạng rèn luyện kĩ năng HTHKT cho HS trong dạy học phần
sinh học vi sinh vật (SH 10 THPT)
Để có được cơ sở thực tiễn của đề tài, chúng tôi tiến hành dự giờ, trao
đổi trực tiếp và phát phiếu điều tra đối với 24 GV dạy Sinh học ở một số trường
THPT của tỉnh Ninh Bình. (Trường THPT Yên Khánh B, THPT Vũ Duy
Thanh, THPT Gia Viễn A, THPT Kim Sơn B, THPT Kim Sơn C, THPT Yên
Mô B, THPT Nho Quan A, THPT Nho Quan B).
Bảng 1.1: Kết quả điều tra việc sử dụng một số phương pháp trong
dạy học Sinh học
Mức độ sử dụng


0

0

2

Giảng giải - trực quan
minh họa

18

75,00

6

25,00

0

0

3

Thực hành, thí
nghiệm

9

37,50


62,50

9

37,50

0

0

6

Dạy học hệ thống hóa
kiến thức

5

20,83

19

79,17

0

0

15