ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

DƯƠNG THỊ SINH

ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ CỦA CÁC TÍT BÀI
TRÊN TẠP CHÍ KHOA HỌC
(KHẢO SÁT TRÊN BA TẠP CHÍ: NGÔN NGỮ & ĐỜI SỐNG,
NGÔN NGỮ, TỪ ĐIỂN HỌC VÀ BÁCH KHOA THƯ)

LUẬN VĂN THẠC SĨ
NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

THÁI NGUYÊN - 2015
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN




ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

DƯƠNG THỊ SINH

ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ CỦA CÁC TÍT BÀI
TRÊN TẠP CHÍ KHOA HỌC
(KHẢO SÁT TRÊN BA TẠP CHÍ: NGÔN NGỮ & ĐỜI SỐNG,
NGÔN NGỮ, TỪ ĐIỂN HỌC VÀ BÁCH KHOA THƯ)
Chuyên ngành: NGÔN NGỮ VIỆT NAM
Mã số: 60 22 01 02




LỜI CẢM ƠN
Trước tiên, với lòng biết ơn sâu sắc, em xin gửi lời cảm ơn chân thành
nhất tới thầy giáo - PGS. TS Phạm Văn Tình đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo và
giúp đỡ em hoàn thành tốt luận văn này.
Em xin trân trọng cảm ơn các thày, cô giáo trong Ban giám hiệu,
Khoa Sau đại học, Khoa Ngữ văn trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái
Nguyên đã tạo mọi điều kiện để em hoàn thành khóa học và thực hiện tốt
luận văn tốt nghiệp.
Em xin chân thành cảm ơn các thày, cô giáo - những người đã tận tình
giảng dạy, hướng dẫn em trong suốt quá trình học tập và giúp đỡ em hoàn
thành tốt luận văn này.
Cuối cùng, xin gửi lời cảm ơn chân thành tới người thân, bạn bè và các
bạn học viên lớp Cao học Ngôn ngữ K21 đã luôn giúp đỡ, động viên, khích lệ
tôi trong suốt thời gian vừa qua.
Xin chân thành cảm ơn!
Thái Nguyên, tháng 8 năm 2015
Tác giả luận văn

Dương Thị Sinh


Số hóa bởi Trung
tâm Học liệu –
ĐHTN
ii

http://www.
lrc.tnu.edu.v

1.3.2. Phân biệt báo và tạp chí ....................................................................... 25
1.4. Tít báo chí ................................................................................................... 27


Số hóa bởi
Trung tâm
Học liệu –
ĐHTN

i

http://w
ww.lrc.tn
u.edu.vn


1.4.1. Khái niệm ............................................................................................ 28
1.4.2. Tính chất .............................................................................................. 28
1.4.3. Chức năng ............................................................................................ 29
1.4.4. Cấu trúc của tít..................................................................................... 30
1.4.5. Những loại tít thường gặp.................................................................... 30
1.4.6. Các loại tít mắc lỗi............................................................................... 31
1.5. Tiểu kết ....................................................................................................... 31
Chương 2: ĐẶC ĐIỂM CÁC TÍT BÀI TRÊN TẠP CHÍ KHOA HỌC
XÉT VỀ HÌNH THỨC .................................................................................... 32
2.1. Đặt vấn đề ................................................................................................... 32
2.2. Cấu trúc ngữ pháp của tít............................................................................ 33
2.2.1. Tít được thể hiện bằng từ..................................................................... 33
2.2.2. Tít được thể hiện bằng cụm từ............................................................. 33
2.2.3. Tít được thể hiện bằng giới ngữ .......................................................... 38

3.2. Tít thể hiện nội dung dẫn nhập ................................................................... 60
3.3. Tít thể hiện quan hệ với Sa-pô (Chapeau) .................................................. 62
3.4. Tít phản ánh kết luận .................................................................................. 65
3.5. Tít định hướng nghiên cứu ......................................................................... 67
3.6. Tít thể hiện một nội dung chính ................................................................. 69
3.7. Tít thể hiện nội dung tổng thể..................................................................... 71
3.8. Tiểu kết ....................................................................................................... 73
KẾT LUẬN....................................................................................................... 75
TÀI LIỆU THAM KHẢO............................................................................... 78
PHỤ LỤC

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN

v

n


DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 2.1. Bảng thống kê các cấu trúc ngữ pháp của tít bài trên tạp chí
khoa học............................................................................................. 32
Bảng 2.2. Bảng thống kê các kiểu câu chia theo mục đích nói ......................... 39
Bảng 2.3. Bảng thống kê các thủ pháp đặt tít thường gặp trên tạp chí khoa
học ..................................................................................................... 42
Bảng 3.1. Bảng kết quả khảo sát thể hiện đặc điểm ngữ nghĩa của các tít
bài trên tạp chí khoa học.................................................................... 59

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN

và lôi cuốn người đọc luôn là một vấn đề đặt ra cho các nhà báo. Có một thực
tế là, nhiều tít báo hiện nay chưa đảm bảo được tính hấp dẫn, lôi cuốn, thậm chí
còn mắc lỗi, đặc biệt là lỗi trong sử dụng ngôn ngữ.
Tuy nhiên, nghiên cứu tít báo về phương diện ngôn ngữ lại chưa được
quan tâm nhiều. Đã có một số công trình nghiên cứu về đặc điểm tít báo
nhưng phần thì tiến hành khảo sát trong phạm vi quá hẹp, phần lại quá dàn
trải nên kết quả nghiên cứu còn những hạn chế nhất định, chưa làm nổi rõ
được đặc điểm ngôn ngữ tít báo. Mặt khác, cho đến nay, chưa có công trình
nào nghiên cứu về đặc điểm ngôn ngữ tít trên tạp chí khoa học - một loại tạp
chí có những đặc thù riêng, đòi hỏi cao về tính chất chuyên sâu cũng như
trình độ của đối tượng bạn đọc.
Trong các tạp chí khoa học, tạp chí thuộc chuyên ngành ngôn ngữ
chiếm một số lượng đáng kể. Hiện nay, ngoài 3 tạp chí chuyên ngành ngôn

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN

2

n


ngữ được tính điểm cao nhất (Ngôn ngữ, Từ điển học & Bách khoa thư,
Ngôn ngữ & Đời sống) còn khá nhiều các tạp chí khoa học khác (của các
trường, các viện nghiên cứu có đăng tải các công trình ngôn ngữ học).
Chính vì vậy mà nghiên cứu ngôn ngữ tít trên tạp chí khoa học, và cụ thể là
các tạp chí thuộc lĩnh vực ngôn ngữ học, là công việc vô cùng cần thiết, có
ý nghĩa lí luận và thực tiễn cao. Vì những lí do trên, chúng tôi chọn đề tài:
“Đặc điểm ngôn ngữ của các tít bài trên tạp chí khoa học” làm đề tài
nghiên cứu cho luận văn của mình.

chúng tôi sẽ trình bày cụ thể ở những phần tiếp theo.
Trần Thanh Nguyện, Đặc điểm ngôn ngữ của các văn bản báo chí, luận
văn thạc sĩ, Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh, 2004. Kết quả nghiên cứu của
luận văn này có những giá trị nhất định trong việc làm nổi rõ đặc điểm ngôn
ngữ báo chí nói chung.
Tác giả Nguyễn Đức Dân (trong cuốn Ngôn ngữ báo chí, những vấn đề
cơ bản, Nxb Giáo dục, 2007) đã trình bày những vấn đề cơ bản nhất của ngôn
ngữ báo chí, đặc điểm và khả năng hoạt động của tiếng Việt trong phong cách
ngôn ngữ báo chí. Đây là công trình có ý nghĩa thiết thực đối với những người
nghiên cứu ngôn ngữ báo chí và nhất là những người làm báo.
Trên đây, chúng tôi chỉ điểm qua một số công trình nghiên cứu về ngôn
ngữ báo chí, mà những công trình này ít nhiều có liên quan đến việc nghiên cứu
ngôn ngữ tít của văn bản báo chí. Bởi lẽ, tít là một bộ phận của văn bản báo
chí, có liên kết chặt chẽ với nội dung văn bản nên dù độc lập hơn so với các bộ
phận khác của văn bản thì vẫn phải tuân theo những chuẩn mực và quy tắc nhất
định của ngôn ngữ báo chí.
Những công trình thực sự nghiên cứu về tít của văn bản báo chí tuy
có tăng trong những năm gần đây nhưng vẫn còn ít ỏi và nhỏ lẻ. Hầu hết
các công trình chỉ nghiên cứu ở một khía cạnh nào đó, một số công trình
lại nghiên cứu tít báo chí tiếng Việt trong sự so sánh với tiếng Anh, tiếng
Nga - những ngôn ngữ biến hình có nhiều đặc điểm riêng về từ vựng, ngữ
âm và ngữ pháp so với ngôn ngữ đơn lập nên kết quả nghiên cứu cũng chỉ
áp dụng được ở một chừng mực nhất định. Có thể kể tới một số công trình
tiêu biểu sau:
Tác giả Bùi Khắc Việt (trong bài Phong cách ngôn ngữ trong tên các bài
báo của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Tạp chí Ngôn ngữ số 1,1978) mới dừng lại ở
việc khảo sát chứ chưa đi đến những kết luận từ góc độ ngôn ngữ.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN


của báo chí phương Tây, có trích dẫn các cứ liệu trong báo chí tiếng Anh và so
sánh với tiếng Việt.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN

5

n


Cùng tác giả này trong bài viết Tiêu đề báo tiếng Anh và tiếng Việt dạng
ngữ cố định cũng có những nhận định đáng chú ý về việc sử dụng ngữ cố định
để đặt tiêu đề cho bài báo. Theo tác giả, các nhà báo đã khai thác rất triệt để và
có hiệu quả ngữ cố định vào việc đặt tiêu đề nhằm đáp ứng tốt yêu cầu về chức
năng và đặc điểm của ngôn ngữ báo chí.
Dù đạt được những thành tựu nhất định, nhưng như đã nói ở trên, các
công trình này cũng chỉ có ý nghĩa như một chỉ dẫn giúp cho việc nghiên cứu
ngôn ngữ báo chí tiếng Việt.
Tác giả Trần Thanh Nguyên (trong bài viết Về kiểu tiêu đề mô phỏng
trên các văn bản báo chí, tạp chí Ngôn ngữ và đời sống, số 10, 2003) đã có
những cố gắng trong việc làm phong phú thêm cho diện mạo của những nghiên
cứu về tiêu đề báo chí nhưng công trình này cũng như nhiều công trình khác,
mới chỉ dừng lại ở một khía cạnh nhỏ của tiêu đề báo chí.
Ở một phương diện khác, tác giả Hoàng Anh (trong cuốn Một số vấn đề
sử dụng ngôn từ trên báo chí, Nxb Lao động, 2003) lại tiến hành phân loại tiêu
đề báo chí thành một số kiểu cơ bản dựa trên cách nhìn tổng thể về các phương
diện ý nghĩa và chức năng của tiêu đề báo chí.
Tác giả Vũ Quang Hào dành hẳn một phần trong cuốn Ngôn ngữ báo chí
để nói về tít báo. Thuật ngữ “tít” còn có nhiều tên gọi khác như tiêu đề, nhan
đề, đầu đề… nhưng ông sử dụng thuật ngữ tít, bởi theo ông, “tít” vừa là một

Thị Thanh Thảo (Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh, 2013) đã nghiên cứu tiêu
đề ở phương diện ngôn ngữ học trong sự giao nhau với các phương diện khác
như xã hội học và kí hiệu học, nhưng đây là một công trình nghiên cứu tiêu đề
văn bản báo chí ở thể loại tin tức, một thể loại báo có nhiều tính chất khác biệt
so với tạp chí khoa học ở cả nội dung, hình thức cũng như các đặc điểm về cách
thức sử dụng ngôn ngữ.
Nghiên cứu tít của một văn bản nói chung, tít của văn bản báo chí nói
riêng có thể dựa trên nhiều góc độ khác nhau. Tuy nhiên, đến nay vẫn chưa
có công trình nào nghiên cứu về đặc điểm ngôn ngữ tít trên tạp chí khoa
học, một loại tạp chí có những đặc thù riêng so với các thể loại báo chí
khác. Chính vì vậy, chúng tôi chọn đặc điểm ngôn ngữ tít trên tạp chí khoa
học - một lĩnh vực còn nhiều bỏ ngỏ và khá mới mẻ cho đến nay, làm đề tài
nghiên cứu của mình.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1. Mục đích nghiên cứu
- Nghiên cứu đề tài này nhằm mục đích tìm ra đặc điểm về cấu trúc và
ngữ nghĩa của tít trên tạp chí khoa học, thấy được thực trạng, xu hướng đặt tít
hiện nay.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN

7

n


- Nghiên cứu đề tài này còn nhằm mục đích đóng góp, bổ sung thêm vào
kho tàng lí luận về ngôn ngữ báo chí nói chung, ngôn ngữ tít báo nói riêng, cụ
thể là ngôn ngữ tít trên tạp chí khoa học, một lĩnh vực cho đến nay vẫn chưa
được khảo cứu đầy đủ.



5. Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu đề tài này, chúng tôi sử dụng những phương pháp nghiên cứu
sau:
Phương pháp thống kê, phân loại: Phương pháp này được sử dụng để
thống kê số lần xuất hiện và phân loại các tít theo những tiêu chí nhất định.
Phương pháp miêu tả: Phương pháp này được dùng để miêu tả đặc điểm
về cấu trúc và ngữ nghĩa của các tít báo.
Phương pháp phân tích diễn ngôn: Phương pháp quan trọng nhất để chỉ
ra mối quan hệ, vai trò của tít trong cấu trúc tổng thể một bài báo khoa học.
6. Đóng góp của đề tài
Về mặt lí luận. Trên cơ sở tham khảo những nguồn tài liệu và các
công trình nghiên cứu về ngôn ngữ báo chí, đề tài có sự phân tích đầy đủ, chi
tiết và sâu sắc về một khía cạnh của ngôn ngữ báo chí, cụ thể là ngôn ngữ tít
báo. Do vậy, ở mức độ nào đó, kết quả nghiên cứu của đề tài này sẽ góp
phần làm phong phú thêm lí luận về ngôn ngữ báo chí nói chung, ngôn ngữ
tít báo nói riêng.
Về mặt thực tiễn. Kết quả nghiên cứu của luận văn sẽ giúp ích nhiều cho
những người trực tiếp làm công tác biên tập, viết báo. Đồng thời, luận văn sẽ là
tài liệu tham khảo cho những người nghiên cứu, sinh viên và tất cả những ai
quan tâm đến ngôn ngữ báo chí nói chung, ngôn ngữ tít báo nói riêng.
7. Cấu trúc của luận văn
Ngoài các phần Mở đầu, Kết luận, Phụ lục và Tài liệu tham khảo, nội
dung luận văn gồm ba chương:
Chương 1: Cơ sở lí luận
Chương 2: Đặc điểm các tít bài trên tạp chí khoa học xét về mặt
hình thức
Chương 3: Đặc điểm các tít bài trên tạp chí khoa học xét về mặt
ngữ nghĩa

nghĩa, chúng không lập thành những hệ thống có một kiểu ngữ nghĩa
chung. Chúng ta chỉ lĩnh hội và ghi nhớ nghĩa của từng từ một cách riêng
rẽ. Kiểu cấu tạo không đóng vai trò gì đáng kể trong việc lĩnh hội ý nghĩa
của từ. Từ phức bao gồm hai tiểu loại: từ láy và từ ghép. Từ láy là những từ
được cấu tạo theo phương thức láy, đó là phương thức lặp lại toàn bộ hay
bộ phậ

ức âm tiết của mộ

ị hay đơn vị có nghĩa. Từ ghép

được sản sinh do sự kết hợp hai hoặc một số hình vị (hay đơn vị cấu tạo)
tách biệt, riêng rẽ, độc lập đối với nhau.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN

10

n


Vì có rất ít tít có cấu trúc cú pháp là từ nên chúng tôi không đi sâu
vào nội dung này.
1.1.2. Cụm từ
Khi các từ kết hợp với nhau theo những quan hệ nhất định chúng ta sẽ có
các đơn vị cú pháp. Đơn vị cú pháp nhỏ nhất trong tiếng Việt là cụm từ.
Khác với từ, cụm từ được định nghĩa khác nhau ở một số tác giả:
“Đơn vị ngữ pháp trung gian giữa từ và câu” [34, tr.894]
“Cụm từ là những kiến trúc gồm hai từ trở lên kết hợp “tự do” với nhau
theo những quan hệ ngữ pháp hiển hiện nhất định và không chứa kết từ ở đầu

của cụm từ chính phụ nên nó được nghiên cứu rất kĩ trong ngữ pháp tiếng
Việt. Cụm từ chính phụ thường được gọi tên theo từ loại của thành tố
chính trong cụm.
Cụm danh từ có danh từ làm thành tố chính (còn gọi là danh ngữ, ngữ
danh từ). Ví dụ: mấy bông hoa, hai quyển sách kia...
Cụm động từ có động từ làm thành tố chính (còn gọi là động ngữ, ngữ
động từ). Ví dụ: đang làm rồi, đi học sớm...
Cụm tính từ có tính từ làm thành tố chính (còn gọi là tính ngữ, ngữ tính
từ). Ví dụ: hơi xanh, vẫn tốt...
Sau đây, chúng tôi sẽ trình bày kĩ về từng loại cụm từ chính phụ trên bởi
nội dung này có liên quan chặt chẽ đến việc khảo sát sẽ tiến hành ở chương 2.
a. Cụm danh từ
Cụm danh từ là loại cụm từ chính phụ, trong đó thành tố trung tâm là
danh từ còn các thành tố phụ là những từ có chức năng bổ sung ý nghĩa cho
danh từ trung tâm đó.
Ở dạng đầy đủ, cụm danh từ gồm ba phần, được kết hợp ổn định với
nhau theo thứ tự: phần phụ trước + danh từ trung tâm + phần phụ sau. Phần phụ
trước và phần phụ sau của danh ngữ chứa các thành tố phụ cho danh từ, đó là
thành phần định tố.
- Phần phụ trước có cấu trúc tối đa gồm ba định tố: Đ1 + Đ2 + Đ3
+ Đ1 là các đại từ chỉ tổng lượng: tất cả, tất thảy, hết thảy, cả…
+ Đ2 là vị trí của các phó từ chỉ lượng và các số từ: mấy, những, các,
một, mọi, mỗi, vài, dăm…
+ Đ3 là định tố đứng ngay trước danh từ trung tâm, là vị trí của từ cái
chỉ xuất.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN

12


+ Các phó từ có chức năng biểu thị sự hoàn thành. Ví dụ: Việc anh giao
tôi đã làm xong.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN

13

n


+ Các phó từ có chức năng chỉ phương hướng hoặc kết quả.
Ví dụ: Không tìm ra sai sót gì ở đây.
+ Các từ tình thái có chức năng tạo câu theo mục đích thông báo.
Ví dụ: Khởi hành nào!
+ Các thực từ (danh từ, động từ, tính từ…) có chức năng biểu thị đối
tượng, cách thức, mức độ, địa điểm, thời gian. Ví dụ: học đàn, nghe hát...
+ Các kết cấu đặc trưng. Ví dụ: cấm đổ rác bừa bãi...
c. Cụm tính từ
Cụm tính từ (còn gọi là tính ngữ) là loại cụm chính phụ có tính từ làm
thành tố trung tâm và một hoặc một số thành tố phụ. Xét về mặt cấu tạo, cụm
tính từ khá giống với cụm động từ và cũng gồm ba phần được sắp xếp theo thứ
tự phần phụ trước + trung tâm + phần phụ sau (B1+T+B2).
Các tính ngữ ít khi được dùng để đặt tên cho tít nên chúng tôi không đi
sâu phân tích kết cấu của cụm tính từ.
1.1.3. Giới ngữ
Như đã nói, các từ kết hợp với nhau một cách có tổ chức sẽ tạo ra các tổ
hợp từ. Các tổ hợp từ có thể là một câu hoặc kiến trúc tương đương với câu
nhưng chưa thành câu. Các tổ hợp từ chưa thành câu được gọi chung là tổ hợp
từ tự do. Các tổ hợp từ này có thể chứa kết từ ở đầu để chỉ chức vụ ngữ pháp
của toàn bộ phần còn lại trong tổ hợp từ này. Những tổ hợp từ có chứa kết từ ở