BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

CHU THỊ HUYỀN

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ĐỌC HIỂU
CHO HỌC SINH LỚP 12 QUA DẠY HỌC
THƠ HIỆN ĐẠI VIỆT NAM 1945-1975 THEO CHỦ ĐỀ
Chuyên ngành: LL&PP dạy học bộ môn Văn – Tiếng Việt
Mã số: 60 14 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Hà Nội, 2017


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

CHU THỊ HUYỀN

ĐỀ TÀI:
PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ĐỌC HIỂU CHO HỌC
SINH LỚP 12 QUA DẠY HỌC
THƠ HIỆN ĐẠI VIỆT NAM 1945-1975 THEO CHỦ ĐỀ Chuyên
ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Văn - Tiếng Việt Mã số: 60

14 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC


thân, bạn bè, đồng nghiệp đã luôn quan tâm, động viên, chia sẻ và giúp đỡ
để tôi hoàn thành luận văn này.
Do tầm bao quát và năng lực hạn chế trong lĩnh vực nghiên cứu khoa
học của bản thân cũng như điều kiện khách quan không cho phép nên đề tài
luận văn không tránh khỏi những thiếu sót. Chính vì vậy, tôi rất mong nhận
được sự góp ý của thầy (cô) giáo và bạn bè để luận văn được hoàn thiện hơn.
Hà Nội, tháng 11 năm 2017
Tác giả

Chu Thị Huyền


DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

GV

: Giáo viên

HS

: Học sinh

BỘ GD & ĐT

: Bộ Giáo dục và Đào tạo

SGK

: Sách giáo khoa THPT




M ỤC L ỤC
MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài ......................................................................................... 1
2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu.......................................................................... 6
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu........................................................... 19
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu............................................................ 20
5. Phương pháp nghiên cứu.......................................................................... 20
6. Giả thuyết khoa học .................................................................................. 21
7. Cấu trúc của luận văn............................................................................... 21
CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI ............. 23
1. Chủ đề và dạy học theo chủ đề trong giáo dục....................................... 23
1.1 Chủ đề trong giáo dục .............................................................................. 23
1.2. Dạy học theo chủ đề ................................................................................ 23
1.3. So sánh đặc điểm của dạy học truyền thống và dạy học theo chủ đề... 26
2. Thơ hiện đại Việt Nam 1945-1975 ........................................................... 33
2.1. Thơ và đặc trưng chung của thơ........................................................... 33
2.1.1. Khái niệm chung về thơ ....................................................................... 33
2.1.2. Đặc trưng chung của thơ ..................................................................... 33
3. Năng lực đọc hiểu văn bản thơ ................................................................ 47
3.1. Năng lực: Khái niệm, đặc trưng ........................................................... 47
3.2. Năng lực đọc hiểu văn bản văn học ...................................................... 50
3.3. Khung năng lực đọc hiểu văn bản văn học .......................................... 52
3.4. Khung năng lực đọc hiểu văn bản thơ hiện đại Việt Nam 1945-1975
......................................................................................................................... 54
4. Thực trạng dạy học đọc hiểu văn bản thơ hiện đại Việt Nam 1945-1975
ở các trường phổ thông hiện nay ................................................................. 59



lực đọc hiểu ..................................................................................................... 82
2.1.4. Dạy học chủ đề thơ hiện đại Việt Nam giai đoạn 1945-1975 phải đặt
trong bối cảnh lịch sử-Xã hội- văn hóa- văn học Việt Nam giai đoạn 19451975………………………………………………………………………………………
2.1.5. Dạy học chủ đề thơ hiện đại Việt Nam giai đoạn 1945-1975 phải chú ý
đến mối quan hệ với dạy học phân môn Tiếng Việt và Làm văn…………………
2.1.6. Kết hợp giữa dạy học với kiểm tra đánh giá học sinh theo hướng
tiếp cận năng lực.
................................................................................................... 84
2.2. Các biện pháp tổ chức dạy học và kiểm tra đánh giá chủ đề thơ hiện
đại Việt Nam 1945-1975................................................................................ 85
2.2.1. Xây dựng kế hoạch dạy học cho chủ đề thơ hiện đại Việt Nam 19451975 trong chương trình Ngữ văn THPT (lớp 12).......................................... 85
2.2.1.1. Xác định vấn đề cần giải quyết trong dạy học chủ đề sẽ xây dựng
và tên chủ đề……………………………………………………………………………….
2.2.1.2. Tổ chức lại các tiết học phù hợp với chủ đề và xác định nội dung kiến
thức cần chú ý trong chủ đề………………………………………………………….
2.2.1.3.Xác định mục têu cần đạt của chủ đề dạy học……………………………
2.2.1.4.Xác định và mô tả mức độ yêu cầu nhận thức của HS…………………..
2.2.1.5.Biên soạn hệ thống câu hỏi và bài tập cụ thể theo các mức độ và
lựa chọn phương pháp, phương tiện DH phù hợp với từng bài trong chủ
đề………
2.2.1.6.. Thiết kế hệ thống hoạt động dạy học các văn bản trong chủ đề………
Tiểu kết chương 2 ........................................................................................ 113
CHƯƠNG 3. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM .............................................. 114
3.1. Mục đích và nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm ............................ 114
3.2. Đối tượng địa bàn, nội dung và thời gian thực nghiệm sư phạm .... 115
3.3. Phương pháp thực nghiệm sư phạm................................................... 116


3.3.1. Chọn mẫu thực nghiệm ..................................................................... 116
3.3.2. Các bước tiến hành thực nghiệm sư phạm....................................... 116

các thầy giáo, cô giáo các em học sinh quan tâm. Nó trở thành một xu thế
của đổi mới giáo dục hiện nay.
Thế kỉ XXI, thế giới đang có những biến động không ngừng nghỉ của
mọi yếu tố cấu thành đời sống, đặc biệt là khoa học kĩ thuật và công nghệ,
đây là cơ hội nhưng cũng đang là thách thức lớn nhất đối với mọi xã hội,
trong đó lĩnh vực giáo dục cũng đang có những bước chuyển mình mạnh mẽ.
Bởi lẽ, sự phát triển tri thức nhân loại ngày càng tăng với tốc độ chóng mặt
nhưng cũng lạc hậu ngày càng nhanh, tri thức đến với học sinh cũng từ nhiều
nguồn thật phong phú, đa dạng, học sinh có thể học nếu biết được cách
học, biết tự tìm tòi thấy nội dung cần học và áp dụng vào thực tiễn không
ngừng thay đổi.


Chúng ta cũng biết bối cảnh toàn cầu hóa đang diễn ra rất nhanh, đang
làm phẳng thế giới tạo ra môi trường học tập khác hẳn truyền thống và ảnh
hưởng rất lớn đến phương pháp học tập của thế hệ học sinh thời hiện đại.
Friedman nhận xét: “Kĩ năng đầu tiên và quan trọng nhất mà bạn cần có
trong một thế giới phẳng là khả năng “học phương pháp học”- nghĩa là
thường xuyên tiếp thu và học hỏi những phương pháp mới để làm những
công việc cũ hay những phương pháp mới để làm công việc mới...Trong một
thế giới như vậy không chỉ kiến thức mà cả phương pháp học hỏi của bạn
mới tạo ra giá trị riêng. Bởi những kiến thức bạn có ngày hôm nay sẽ trở
nên lỗi thời nhanh hơn bạn tưởng nhiều”. [40]. Từ lời nhận xét của
Friedman chúng ta thấy rằng đào tạo năng lực cho người học là mục tiêu cần
thiết và cao nhất để người học có thể khẳng định được mình trong cộng
đồng đầy phức tạp, đa dạng, đổi thay, tạo ra được khả năng thích ứng cao
với mọi hoàn cảnh.
Xuất phát từ xu thế quốc tế về đổi mới giáo dục và đào tạo, từ thực
tiễn và yêu cầu của nền giáo dục nước nhà, Việt Nam cũng đã có những định
hướng phát triển giáo dục, cụ thể là trong những năm trở lại đây Bộ GD&ĐT

tính”[ 36]
1.3. Dạy học theo chủ đề - một hướng đi triển vọng để đổi mới phương
pháp dạy học Ngữ văn trong nhà trường phổ thông hiện nay theo định
hướng phát triển năng lực học sinh
Dạy học theo chủ đề là một mô hình hoạt động lớp học mới thay
thế cho lớp học truyền thống.Trên nguyên tắc đảm bảo chuẩn kiến thức, kĩ
năng được qui định trong chương trình giáo dục phổ thông, giáo viên chủ
động lựa chọn xây dựng những nội dung có tính chất bao quát, xâu chuỗi,
liên quan đến nhiều bài học khác nhau. Nhờ vậy học sinh có thể tự hoạt động
hiệu quả hơn để tìm ra kiến thức và vận dụng vào thực tiễn. Dạy học theo
chủ đề có khả năng khơi dậy tnh tích cực, chủ động của học sinh trong
việc giải quyết nhiệm vụ học tập, đòi hỏi sự tch hợp các kiến thức và liên
hệ thực tế. Bởi vậy, dạy học theo chủ đề thể hiện được những ưu thế nổi


bật như tính tích hợp, tính thực tiễn, tính hợp tác và phát huy tốt tính tích
cực sáng tạo của học


sinh tạo điều kiện tốt cho người học được rèn luyện khả năng tư duy, học
sinh sẽ được phát triển các năng lực tổng quát và cùng với các kĩ năng làm
việc với thông tin, kĩ năng giao tiếp, kĩ năng sử dụng ngôn ngữ.
Thực hiện dạy học chủ đề trong môn Ngữ văn sẽ góp phần cải thiện
được thực trạng về những hạn chế của dạy học Ngữ văn truyền thống kiểu “
thầy đọc -trò chép”, kiểu dạy học “nhồi sọ”, nặng tính hàn lâm mà nhẹ tnh
vận dụng cao trong thực tiễn, làm cho học sinh chán nản, thụ động- thực
trạng vẫn còn đang tồn tại khá phổ biến ở không ít các trường THPT hiện nay.
Trong khi có không ít các thầy giáo cô giáo của chúng ta đang loay
hoay chưa tm ra được cho mình mô hình, giaỉ pháp ưu việt để tạo được sự
thay đổi có tính đột phá làm thay đổi tích cực và đem lại được hiệu quả

cho học sinh phương pháp đọc hiểu, phương pháp tự học, hướng đến khả
năng học tập suốt đời.
Xuất phát từ những lí do trên đây đã thôi thúc chúng tôi lựa chọn đề
tài nghiên cứu: “Phát triển năng lực đọc hiểu cho học sinh lớp 12 qua dạy
học thơ hiện đại Việt Nam 1945-1975 theo chủ đề”.
2. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
2.1. Những nghiên cứu về năng lực đọc hiểu văn bản văn học
Vấn đề đọc hiểu và phát triển năng lực đọc hiểu là một vấn đề đã xuất
hiện từ lâu trên thế giới. Có nhiều công trình nghiên cứu thu được thành tựu
đáng kể.
Trước hết phải kể đến những nghiên cứu về năng lực, Mulder, Weigel
và Collins khẳng định khái niệm năng lực lần đầu tiên xuất hiện trong tác
phẩm của Plato (Lysis 215 A, 380 TCN). Vào thế kỷ XVI, khái niệm năng lực
được nhận diện trong tiếng Anh, tiếng Pháp và tiếng Hà Lan. Trong tiếng La
tinh, năng lực xuất hiện ở hai hình thức: "competens", có nghĩa là "có thể và
được phép của pháp luật", và từ "competentia", được hiểu là "có khả năng
và


sự chấp nhận". Vào thế kỷ XVI khái niệm năng lực được nhận diện trong
tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Hà Lan; việc sử dụng các từ "competence",
“competecy” ở Tây Âu cũng được tính từ thời điểm này.
Một số tài liệu trong đó có Tài liệu CTGDPT tổng thể trong CTGDPT mới
của Bộ GDĐT còn nêu thêm một đặc trưng nữa của năng lực là “sự phối hợp
(tổng hợp, huy động) nhiều nguồn lực”. Chương trình GDTH bang
Québec viết: “Những nguồn lực này được sử dụng một cách phù hợp,
bao gồm tất cả những gì học được từ nhà trường cũng như những kinh
nghiệm của HS; những kĩ năng, thái độ và sự hứng thú; ngoài ra còn có
những nguồn lực bên ngoài, chẳng hạn như bạn cùng lớp, thầy giáo, cô giáo,
các chuyên gia hoặc các nguồn thông tin khác".Theo Howard Gardner, để giải

tố quan trọng trong việc xây dựng, mở rộng những kiến thức, kĩ năng và
chiến lược của mỗi cá nhân trong suốt cuộc đời khi họ tham gia vào các hoạt
động ở những tnh huống khác nhau, trong mối quan hệ với người xung
quanh, cũng như trong cả cộng đồng rộng lớn.”
PISA không nghiên cứu về dạy học đọc hiểu văn bản, song qua việc
nêu lên đối tượng đọc (tức văn bản đọc hiểu) nội dung đọc, các mức độ
đọc và cung cấp các đề kiểm tra, đánh giá năng lực đọc hiểu văn bản,
chương trình đánh giá học sinh quốc tế này đã gián tiếp nêu lên phương
pháp dạy học đọc hiểu văn bản.
Vậy thế nào là đọc hiểu? Có nhiều cách trình bày khái niệm đọc hiểu,
do cách tiếp cận vấn đề từ nhiều góc độ khác nhau. Dù nhìn từ góc độ nào
các tác giả cũng đều thống nhất với nhau những dấu hiệu cốt lõi của khái
niệm đọc hiểu


Nguyễn Thanh Hùng là người dành nhiều tâm huyết và đã có nhiều
công trình nghiên cứu về đọc hiểu.Trong công trình nghiên cứu có tên: "Đọc
hiểu tác phẩm văn chương trong nhà trường" của tác giả Nguyễn
Thanh Hùng (NXB Giáo dục năm 2008) cho rằng: “Đọc hiểu là khái niệm khoa
học chỉ mức độ cao nhất của hoạt động đọc; đọc hiểu đồng thời cũng chỉ
năng lực văn của người đọc”, “ Đọc không chỉ tái tạo âm thanh từ chữ viết
mà còn là quá trình thức tỉnh cảm xúc, quá trình tri giác và nhuần thấm tín
hiệu để giải mã ngôn ngữ, mã nghệ thuật, mã văn hóa đồng thời với việc huy
động vốn sống, kinh nghiệm cá nhân người đọc, để lựa chọn giá trị tư tưởng
thẩm mĩ và ý nghĩa vốn có của tác phẩm”. Tác giả còn nhấn mạnh: "Đọc tác
phẩm văn chương theo quan niệm của chúng tôi là giải quyết vấn đề tương
quan của các cấu trúc tồn tại trong tác phẩm.Trước hết là cấu trúc ngôn ngữ,
thứ đến là cấu trúc hình tượng thẩm mỹ, sau nữa là cấu trúc ý nghĩa" [19 ].
Tác giả cũng đưa ra cách hiểu "Năng lực trực cảm qua đọc âm vang, đọc hồi
tưởng và tái hiện kí ức, liên tưởng, tưởng tượng trong quá trình giao tiếp


.Vận dụng thông tin từ văn bản vào thực tiễn: sử dụng thông tin
trong văn bản để giải quyết các vấn đề nảy sinh trong học tập và đời sống.
Quan tâm nhiều đến việc dạy học Ngữ văn, trong đó có dạy học đọc
hiểu văn bản ở nhà trường phổ thông tác giả Đỗ Ngọc Thống đã chỉ rõ: “Đọc
– hiểu ở đây được hiểu một cách khá toàn diện. Đó là một quá trình bao gồm
việc tiếp xúc với văn bản, thông hiểu cả nghĩa đen, nghĩa bóng, nghĩa hàm ẩn
cũng như thấy được vai trò, tác dụng của các hình thức, biện pháp nghệ
thuật ngôn từ, các thông điệp tư tưởng, tình cảm, thái độ của người viết và
cả giá trị tự thân của hình tượng nghệ thuật. Đọc- hiểu bắt đầu từ đọc
chữ, đọc câu, hiểu nghĩa của từ và sắc thái biểu cảm, hiểu nghĩa của hình
thức câu, hiểu mạch văn, bố cục và nắm được ý chính, cũng như chủ đề
của tác phẩm. Lí giải là hiểu đặc sắc về nghệ thuật và ý nghĩa xã hội nhân văn
của tác phẩm trong ngữ cảnh của nó…” [41].


Tuy những công trình nghiên cứu về đọc hiểu và năng lực đọc hiểu văn
học ở trên đây đã có nhiều góc nhìn, cách đánh giá về năng lực đọc hiểu văn
học. Nhưng chúng ta có thể thấy điểm gặp gỡ các tác giả về vấn đề năng lực
đọc hiểu văn bản nói chung và văn bản văn học nói riêng đó là:
+ Đọc hiểu liên quan đến cấu trúc tác phẩm, đọc tiếp xúc với văn bản
để hiểu văn bản
+ Các nghiên cứu cũng khẳng định hành động đọc là một quá trình linh
hoạt, phức tạp, còn “hiểu” là một kết quả tổng hợp của nhiều yếu tố,
không chỉ là kết quả đọc khách quan từ văn bản và các yếu tố của văn bản mà
còn đóng vai trò chủ quan “kiến tạo” của người đọc dựa trên văn bản.
+ Để đọc hiểu tốt, có hiệu quả, người đọc cần trang bị rất nhiều yếu tố,
trong đó tri thức nền và các chiến thuật đọc hiểu văn bản đóng vai trò hết
sức quan trọng. Bởi những tri thức này sẽ quyết định đến kết quả đọc hiểu
xét từ góc độ người đọc với tư cách là người “kiến tạo” ý nghĩa văn bản dựa

trong công trình chưa bám sát được thực tế thay đổi của chương trình giáo
dục phổ thông.
Tác giả Nguyễn Viết Chữ trong cuốn Phương pháp dạy học tác phẩm
văn chương theo thể loại (2005) đã trình bày được một số phương pháp,
biện pháp dạy học tác phẩm văn học theo đặc trưng loại thể, trong đó có thơ
trữ tình. Theo tác giả khi dạy tác phẩm văn chương nói chung và thơ trữ tình
nói riêng thì cần phải xác định được “chất của loại trong thể”. Việc xác định
sai thể loại sẽ khiến giáo viên lúng túng và khó có thể đi đúng quỹ đạo, không
thể tận dụng được phương pháp, biện pháp, cách thức, chiến thuật [9].
Nhìn chung, những đề xuất của tác giả mới dừng lại ở định hướng có tính