ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ VÀ QUẢN TRỊ KINH DOANH

TRẦN THANH LỊCH

GIẢI PHÁP NÂNG CAO THU NHẬP CHO
HỘ NÔNG DÂN NGHÈO KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN
CHAM CHU TỈNH TUYÊN QUANG

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ
Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp

THÁI NGUYÊN - 2014
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ VÀ QUẢN TRỊ KINH DOANH

TRẦN THANH LỊCH

GIẢI PHÁP NÂNG CAO THU NHẬP CHO
HỘ NÔNG DÂN NGHÈO KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN
CHAM CHU TỈNH TUYÊN QUANG
Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp
Mã số: 60.34.01.15

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ


nghiệm của tác giả. Trước hết tôi xin được bày tỏ lời cảm ơn chân thành đối với
lãnh đạo Ban quản lý dự án cơ sở Cham chu (Hạt kiểm lâm rừng đặc dụng Cham
chu) đã tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất để tôi hoàn thành luận văn này.
Tôi cũng xin bày tỏ lời cảm ơn đối với Ban giám hiệu trường Đại học Kinh tế
và Quản trị kinh doanh, lãnh đạo Khoa Đào tạo Sau đại học trường Đại học Kinh tế
và Quản trị kinh doanh.
Để có được kết quả này, tôi xin chân thành cảm ơn người đã nhiệt tnh hướng
dẫn tôi làm luận văn là Tiến sỹ Nguyễn Thị Yến – Giảng viên trường đại học kinh tế
và quản trị kinh doanh Thái Nguyên
Luận văn này được hoàn thành không thể không nhắc tới sự giúp đỡ của các
cán bộ lãnh đạo các Phòng Lao động, TB&XH, Phòng Nông nghiệp, Phòng Giáo
dục - Đào tạo, Phòng Tài nguyên và môi trường, Chi cục Thống kê của hai
huyện Hàm Yên và Chiêm Hóa đã tạo điều kiện rất thuận lợi cho tôi trong việc thu
thập số liệu, nghiên cứu địa bàn ….
Một lần nữa tôi xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ của mọi người!

Thái Nguyên, ngày tháng 6 năm 2014
Tác giả luận văn

Trần Thanh Lịch

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


3

MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN........................................................................................................ i

của

3. Đối tượng, nội dung và phạm vi nghiên cứu...........................................................2
4.
Kết
cấu
của
...............................................................................................3

luận

văn

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THU
NHẬP VÀ NGHÈO ĐÓI ..........................................................................................4
1.1.
Cơ
sở
lý
........................................................................................................4

luận

1.1.1.
Lý
luận
về
hộ
.....................................................................................4


hộ

bản
gia

1.1.2.3.
Nâng
cao
nhập..........................................................................................8
1.1.2.4. Các nhân tố ảnh hưởng
.................................10

đình
thu

tới thu nhập của hộ nông dân

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


1.1.2.5. Những chỉ tiêu
...........................................11

4

đánh

giá

....................................................18

liên

xác

1.1.3.4.
Nguyên
nhân
........................................................................18

của

nông

dân

nghèo

đói

nghèo

quan
định

hộ

đến
đối

1.3. Các công trình nghiên cứu mới đây về thu nhập và nâng cao thu nhập cho
người dân miền núi ở Việt Nam................................................................................34
Chương 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI ........................................36
2.1. Câu hỏi nghiên cứu ............................................................................................36
2.2. Phương pháp nghiên cứu....................................................................................36
2.2.1. Phương pháp tiếp cận
......................................................................................36
2.2.2. Phương pháp nghiên cứu.................................................................................37
2.2.2.1. Phương pháp điều tra chọn
mẫu...................................................................37
2.2.2.2. Xác định chuẩn nghèo ..................................................................................37
2.2.2.3. Mô hình kinh tế lượng..................................................................................37
Chương 3: THỰC TRẠNG THU NHẬP CỦA HỘ NÔNG DÂN NGHÈO Ở KHU BẢO TỒN
THIÊN NHIÊN CHAM CHU, TỈNH TUYÊN QUANG .......40
3.1. Đặc điểm địa bàn nghiên cứu- khu bảo tồn thiên nhiên cham chu tỉnh
Tuyên Quang .............................................................................................................40
3.1.1. Điều kiện tự nhiên
...........................................................................................40
3.1.1.1. Vị trí địa lý ...................................................................................................40
3.1.1.2. Địa hình ........................................................................................................41
3.1.1.3. Điều kiện thời tiết, khí hậu, thuỷ văn ...........................................................42
3.1.1.4. Tài nguyên thiên nhiên.................................................................................42
3.1.2. Điều kiện kinh tế - xã hội ................................................................................43
3.1.2.1.Tình hình dân sinh-xã hội .............................................................................43
3.1.2.2. Thực trạng các ngành kinh tế chủ yếu .........................................................49
3.1.3. Đánh giá chung ...............................................................................................52
3.1.3.1. Thuận lợi ......................................................................................................52
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.lrc-tnu.edu.vn/

3.2.2.3. Chi tiêu và cơ cấu chi tiêu cho đời sống của các nhóm hộ Khu bảo tồn
thiên nhiên Cham Chu tỉnh Tuyên Quang năm 2013................................................79
3.2.2.4. Tiết kiệm của nhóm hộ thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên Cham Chu tỉnh
Tuyên Quang năm 2013 ............................................................................................82
3.2.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập của hộ nông dân nghèo thuộc Khu
bảo tồn thiên nhiên Cham Chu tỉnh Tuyên Quang....................................................84
3.2.3.1. Mô tả dữ liệu điều tra ở khu bảo tồn thiên nhiên Cham Chu tỉnh
Tuyên Quang ............................................................................................................84
3.2.3.2. Kết quả phân tích hồi quy ............................................................................92
Chương 4: GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO THU NHẬP CHO HỘ NÔNG DÂN
NGHÈO KHU BẢO TỒN THIÊN NHIÊN CHAM CHU TỈNH TUYÊN
QUANG..........................................................................................97
4.1. Quan điểm, mục tiêu và định hướng phát
triển..................................................97
4.1.1. Quan điểm nâng cao thu nhập cho hộ dân
......................................................97
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


8

4.1.2. Mục tiêu phát triển kinh tế khu bảo tồn thiên nhiên Cham Chu
.....................97
4.2. Giải pháp nhằm nâng cao thu nhập hộ nông dân nghèo khu bảo tồn thiên
nhiên Cham Chu tỉnh Tuyên Quang .......................................................................100
4.2.1. Diện tích đất hộ gia đình ...............................................................................101
4.2.2. Vấn đề đi làm xa............................................................................................102
4.2.3. Vấn đề giáo dục và học vấn...........................................................................103


HTX

: Hợp tác xã

KBTTN

: Khu bảo tồn thiên nhiên

LĐTBXH

: Lao động thương binh xã hội

NLKH

: Nông lâm kết hợp

TN

: Thu nhập

UBND

: Ủy ban nhân dân

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.lrc-tnu.edu.vn/



Bảng 3.11: Tầm quan trọng của các cây trồng đối với người dân nông thôn khu
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


9

bảo tồn thiên nhiên Cham Chu - Tuyên Quang 2013 ..............................66
Bảng 3.12: Tầm quan trọng của các loại vật nuôi đối với hộ nông thôn nghèo ở
khu bảo tồn thiên nhiên Cham Chu năm 2013 ........................................67

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


9

Bảng 3.13: Thu và cơ cấu các khoản thu từ sản xuất lâm nghiệp các nhóm hộ
điều tra năm 2013 (tính bình quân 1 hộ)
.................................................67
Bảng 3.14: Tầm quan trọng của các loại cây trồng trong sản xuất lâm nghiệp ........69
Bảng 3.15: Tầm quan trọng của các hoạt động phi nông nghiệp ở khu bảo tồn
thiên nhiên Cham Chu - Tuyên Quang 2013 ...........................................71
Bảng 3.16: Tầm quan trọng của các nguồn thu nhập đối với hộ nông dân khu
bảo tồn thiên nhiên Cham Chu - Tuyên Quang .......................................72
Bảng 3.17: Chi phí sản xuất nông nghiệp bình quân 1 hộ Khu bảo tồn thiên
nhiên Cham Chu 2013 .............................................................................75
Bảng 3.18: Thực trạng chi tiêu của hộ điều tra năm 2013 ........................................81

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


1

MỞ ĐẦU
1.Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
Theo số liệu thống kê của 4 cuộc điều tra hộ VLSS (điều tra mức sống dân
cư) 1993, VLSS 1998, VLSS 2002 và VLSS 2012 đã cho thấy rằng Việt Nam đã đạt
được thành tích xuất sắc trong việc nâng cao thu nhập cho hộ trong thời kỳ 19932012. Nếu như năm 1993, tỷ lệ nghèo tính theo chi tiêu là 58,1% đến năm 2012 chỉ
còn khoảng 10%, một sự cắt giảm 48,1 điểm phần trăm trong vòng 19 năm. Tỷ lệ
nghèo năm 2012 chỉ bằng 1/5 của năm 1993 là thành tựu nổi bật nếu đem so sánh
với mục tiêu thiên niên kỷ đầu tiên của Liên hiệp quốc là giảm một nửa tỷ lệ người
cực nghèo, trong một khoảng thời gian dài hơn từ năm 1990 đến năm 2015.
Mặc dù thu nhập được cải thiện đáng kể, nhưng người dân nông thôn vẫn
chiếm đa số trong cộng đồng người nghèo tại Việt Nam. Sự chênh lệch về tỷ lệ
nghèo giữa thành thị và nông thôn là lớn và kéo dài trong suốt 4 cuộc khảo sát mặc
dù tỷ lệ nghèo nông thôn đã giảm nhanh chóng kể từ năm 1998. Đến năm 2012,
tỷ lệ hộ nghèo tại các huyện nghèo theo Nghị quyết 30a bình quân khoảng 45%,
trong khi tỷ lệ hộ nghèo nông thôn còn 16 % (giảm từ mức tỷ lệ cao 66% năm
1993), tương đương với 14,2 triệu người dân trong tổng số 60 triệu dân nông thôn
vẫn sống trong cảnh nghèo khó với mức sống thấp. Điều này tương phản với tỷ lệ
dân nghèo thành thị giảm từ mức 25% năm 1993 xuống chỉ còn khoảng 3 % năm
2012, do vậy nâng cao thu nhập cho hộ nghèo chủ yếu chỉ còn là vấn đề lớn ở khu
vực nông thôn.
o

o



3

thiên nhiên Cham chu đã có những cải thiện đáng kể. Tiến trình chuyển dịch cơ cấu
kinh tế, các phương thức tổ chức sản xuất mới, các mô hình sản xuất mới ra đời và
phát triển với tốc độ khá cao trên thực tế đã mang lại những hiệu quả tích cực.
Tuy nhiên, những thành tựu đạt được chưa tương xứng với tiềm năng, lợi thế
của vùng. Đặc biệt là đời sống vật chất và tinh thần của người dân nông thôn còn
thấp (Thu nhập bình quân toàn vùng đạt 4,7 triệu đồng/người/năm), tỉ lệ hộ nghèo
cao (Tỷ lệ hộ nghèo bình quân trong 5 xã thuộc khu bảo tồn là 60%), nhất là vùng
đồng bào dân tộc, khu vực sống có điều kiện khó khăn, điều này đã phát sinh
nhiều vấn đề xã hội và môi trường bức xúc. Trước những cơ hội và thách thức trong
quá trình phát triển, để có thể thực hiện thành công mục tiêu thiên niên kỷ về vấn
đề tăng thu nhập, giảm tỷ lệ nghèo đói, đặc biệt là tăng thu nhập, nâng cao mức
sống cho hộ nông dân ở khu bảo tồn thiên nhiên Cham chu cần phải có những giải
pháp mang tính toàn diện và đột phá. Chính vì lý do trên, tôi đã tiến hành
nghiên cứu đề tài: Giải pháp nâng cao thu nhập cho hộ nông dân nghèo khu bảo
tồn thiên nhiên Cham Chu, tỉnh Tuyên Quang.
2. Mục têu nghiên cứu của đề tài
2.1. Mục tiêu chung
Nghiên cứu thực trạng thu nhập của hộ nông dân nghèo khu bảo tồn thiên
nhiên Cham Chu, tỉnh Tuyên Quang. Qua đó tác giả đề xuất một số giải pháp nhằm
nâng cao thu nhập cho hộ nông dân nghèo khu bảo tồn thiên nhiên Cham Chu tỉnh
Tuyên Quang.
2.2. Mục tiêu cụ thể
- Hệ thống các cơ sở luận và thực tiễn về nâng cao thu nhập cho hộ nông dân
nghèo.
- Đánh giá thực trạng nâng cao thu nhập của hộ nông dân nghèo khu bảo tồn
thiên nhiên Cham Chu, tỉnh Tuyên Quang.

khu bảo tồn thiên nhiên Cham Chu, tỉnh Tuyên Quang


Chương 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HỘ NÔNG DÂN
VÀ NÂNG CAO THU NHẬP HỘ NÔNG DÂN
1.1. Cơ sở lý luận
1.1.1. Lý luận về hộ nông dân
a. Khái niệm hộ nông dân
Hộ nông dân là đơn vị kinh tế cơ bản trong nông nghiệp, ra đời rất sớm
trong lịch sử và tồn tại qua nhiều phương thức sản xuất, nhiều chế độ xã hội. Sự
bền vững, đặc điểm và vai trò của kinh tế hộ nông dân đã được nhiều nhà khoa học
quan tâm nghiên cứu.
Hộ nông dân (nông hộ) là đơn vị xã hội làm cơ sở cho phân tích kinh tế; các
nguồn lực (đất đai, tư liệu sản xuất, vốn sản xuất, sức lao động…) được góp thành
vốn chung, cùng chung một ngân sách; cùng chung sống dưới một mái nhà, ăn
chung, mọi người đều hưởng phần thu nhập và mọi quyết định đều dựa trên ý kiến
chung của các thành viên là người lớn trong hộ gia đình.
Như vậy kinh tế hộ nông dân là một loại hình kinh tế đặc biệt, nó có thể
thích ứng và tồn tại trong mọi phương thức sản xuất xã hội, sự khác biệt với các
hình thức tổ chức sản xuất khác đó là sử dụng sức lao động gia đình là chính, chính
đặc điểm này khiến cho kinh tế hộ nông dân tồn tại ngay khi khủng hoảng kinh
tế, các nhà tư sản và các doanh nghiệp có thể bị phá sản trong khi đó kinh tế
hộ nông dân vẫn tồn tại.
Từ những nghiên cứu trên chúng tôi thống nhất kinh tế hộ nông dân
được khái quát trên các nội dung sau: Hộ gia đình nông dân là đơn vị xã hội có
chung một cơ sở kinh tế. Các nguồn lực đất đai, tư liệu sản xuất, vốn sản xuất,
sức lao động được góp thành vốn chung, có chung một ngân quỹ. Cùng sống
chung dưới một mái nhà, ăn chung, mọi người đều hưởng phần thu nhập và mọi
quyết định đều dựa trên ý kiến chung của thành viên trong gia đình và quyết định

vụ để sản xuất kinh doanh: Các công ty Nông, Lâm nghiệp trực tiếp lo phần dịch vụ
lâu dài (Giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, kỹ thuật canh tác) và bao tiêu sản
phẩm.
- Hộ nông dân nông, lâm nghiệp sản xuất độc lập tự chủ: Các hộ này sử
dụng sức lao động gia đình tiến hành sản xuất và từ tích luỹ nhằm duy trì cuộc sống
của hộ. ở vùng núi nước ta loại này hiện nay là phổ biến.
* Kinh tế hộ nông dân miền núi phát triển theo hướng tổng hợp nhiều
ngành, mức độ chuyên môn hoá cao, nông lâm kết hợp tạo thành hệ thống bền
vững.
Do sản xuất nông lâm nghiệp chịu rủi ro nhiều, để chống lại rủi ro đó,
phòng những thời gian mất mùa, thiên tai hộ nông, lâm nghiệp phải phát triển


theo hướng tổng hợp nhiều ngành như trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp.
Trong từng ngành, hộ tiến hành trồng nhiều loại cây trồng, nuôi nhiều con gia súc
khác nhau với mục đích tự sản tự tiêu, song một mặt phòng khi giáp hạt, rải thời
vụ, thời


tiết khó khăn gây mất mùa loại này thì còn có loại khác thay thế. Trong hệ thống
nông nghiệp của hộ ngoài ngành trồng trọt và chăn nuôi gia súc ở miền núi hộ còn
có tiềm năng đất rừng được gắn bó với nhau tạo thành mô hình kinh tế bền vững.
* Hộ nông dân là một đơn vị độc lập tự chủ nhưng đồng thời là một đơn vị
xã hội với những đặc trưng riêng của nó
- Về quan hệ sở hữu tư liệu sản xuất: Ruộng đất là tư liệu sản xuất đặc biệt
quý giá của hộ nông lâm nghiệp. Hộ nông dân được sử dụng lâu dài ruộng, đất và
chỉ như vậy hộ mới phát huy được quyền tự chủ trong sản xuất nông, lâm
nghiệp, cùng với các quyền cho thuê sử dụng. Do có nhiều tư liệu vừa phục vụ sản
xuất vừa phục vụ đời sống nên hộ không thể tiến hành tính khấu hao một cách rõ
ràng như các doanh nghiệp sản xuất khác.