ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM

NGUYỄN THỊ HOA

SỬ DỤNG TÀI NGUYÊN ĐẤT VÀ RỪNG
TRONG SẢN XUẤT NÔNG, LÂM NGHIỆP
CỦA CỘNG ĐỒNG CÁC DÂN TỘC Ở TỈNH YÊN BÁI

LUẬN ÁN TIẾN SĨ ĐỊA LÍ

THÁI NGUYÊN - 2019


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM

NGUYỄN THỊ HOA

SỬ DỤNG TÀI NGUYÊN ĐẤT VÀ RỪNG
TRONG SẢN XUẤT NÔNG, LÂM NGHIỆP
CỦA CỘNG ĐỒNG CÁC DÂN TỘC Ở TỈNH YÊN BÁI
Ngành: Địa lý học
Mã số: 9310501

LUẬN ÁN TIẾN SĨ ĐỊA LÝ

Người hướng dẫn khoa học:
1. PGS.TS. NGUYỄN THỊ HỒNG
2. PGS.TS. DƢƠNG QUỲNH PHƢƠNG


Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến gia đình, người thân và
bạn bè, đồng nghiệp, những người đã luôn động viên, khuyến khích tôi trong suốt
những năm qua để tôi có thể hoàn thành luận án này.

Thái Nguyên, tháng 02 năm 2019
Tác giả luận án

Nguyễn Thị Hoa


iii

MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN ........................................................................................................ i
LỜI CẢM ƠN ............................................................................................................. ii
MỤC LỤC ..................................................................................................................iii
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT ........................................................................... iv
DANH MỤC BẢNG ................................................................................................... v
DANH MỤC HÌNH .................................................................................................. vii
MỞ ĐẦU .................................................................................................................... 1
1. Tính cấp thiết của đề tài .......................................................................................... 1
2. Mục tiêu và nhiệm vụ .............................................................................................. 2
3. Phạm vi nghiên cứu ................................................................................................. 3
4. Quan điểm, phƣơng pháp và quy trình nghiên cứu ................................................. 4
5. Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu .................................................................................. 9
6. Các luận điểm bảo vệ ............................................................................................ 12
7. Những điểm mới của luận án ................................................................................ 12
8. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án ........................................................... 13
9. Cơ sở tài liệu và cấu trúc của luận án ................................................................... 13
Chƣơng 1. CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN,

đồng các dân tộc khu vực Trung du và miền núi phía Bắc đến nguồn tài
nguyên đất và rừng ......................................................................................... 42
Tiểu kết chƣơng 1...................................................................................................... 44
Chƣơng 2. CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƢỞNG TỚI SỰ PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT
NÔNG, LÂM NGHIỆP TỈNH YÊN BÁI ..................................................................45

2.1.

Vị trí địa lí và phạm vi lãnh thổ ..................................................................... 45

2.1.1. Vị trí địa lí ...................................................................................................... 45
2.1.2. Phạm vi lãnh thổ ............................................................................................. 45
2.2. Các nhân tố tự nhiên ....................................................................................... 46
2.2.1. Địa hình .......................................................................................................... 46
2.2.2. Tài nguyên đất ................................................................................................ 47
2.2.3. Khí hậu ........................................................................................................... 50
2.2.4. Tài nguyên rừng ............................................................................................. 51
2.2.5. Tài nguyên nƣớc ............................................................................................. 52
2.3. Các nhân tố kinh tế - xã hội ........................................................................... 54
2.3.1. Dân cƣ và nguồn lao động .............................................................................. 54
2.3.2. Cơ sở hạ tầng .................................................................................................. 56
2.3.3. Chính sách phát triển nông, lâm nghiệp ......................................................... 58
2.3.4. Thị trƣờng ....................................................................................................... 59
2.4. Cộng đồng các dân tộc ở tỉnh Yên Bái ........................................................... 59
2.4.1. Nguồn gốc và đặc điểm phân bố các dân tộc ................................................. 59
2.4.2. Tập quán sản xuất và sinh hoạt của các dân tộc ............................................. 60
Tiểu kết chƣơng 2...................................................................................................... 66
Chƣơng 3. THỰC TRẠNG SỬ DỤNG TÀI NGUYÊN ĐẤT VÀ RỪNG
TRONG SẢN XUẤT NÔNG, LÂM NGHIỆP CỦA CỘNG ĐỒNG
CÁC DÂN TỘC TỈNH YÊN BÁI ............................................................... 67


4.1.
4.1.1.
4.1.2.
4.1.3.
4.2.

Cơ sở của các giải pháp và mô hình phát triển kinh tế ................................ 120
Quan điểm .................................................................................................... 120
Mục tiêu ........................................................................................................ 122
Định hƣớng ................................................................................................... 124
Một số giải pháp nhằm sử dụng tài nguyên đất và rừng bền vững trong
sản xuất nông, lâm nghiệp của cộng đồng dân tộc tỉnh Yên Bái ................. 129

4.2.1. Nhóm giải pháp chung ................................................................................. 129
4.2.2. Giải pháp cụ thể............................................................................................ 134
4.2.3. Giải pháp cụ thể ở từng địa bàn cƣ trú của các dân tộc ............................... 144
4.3. Mô hình phát triển kinh tế nhằm sử dụng bền vững tài nguyên đất và
rừng trong sản xuất nông, lâm nghiệp của cộng đồng các dân tộc ở tỉnh
Yên Bái......................................................................................................... 147
4.3.1. Mô hình canh tác ruộng bậc thang ................................................................ 147
4.3.2. Mô hình trồng cây theo băng ........................................................................ 148
4.3.3. Mô hình canh tác nông - lâm kết hợp ........................................................... 148
4.3.4. Mô hình quản lí, sử dụng rừng dựa vào cộng đồng ...................................... 149
Tiểu kết chƣơng 4.................................................................................................... 153
KẾT LUẬN ............................................................................................................ 154
CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN
ĐẾN LUẬN ÁN .......................................................................................... 156
TÀI LIỆU THAM KHẢO .................................................................................... 157
PHỤ LỤC ............................................................................................................... 165

SDTN
TDMNPB
TNTN
TĐPT
UBNN
WTO
VTĐL

Bảo vệ môi trƣờng
Công nghiệp hóa
Công nghiệp hóa - hiện đại hóa
Công nghiệp - xây dựng
Diện tích
Đặc biệt khó khăn
Điều kiện tự nhiên
Hệ thống địa lí
Giá trị sản xuất
Hợp tác xã
Khoa học và công nghệ
Kinh tế
Kinh tế - xã hội
Kiến thức bản địa
Nhà xuất bản
Năng suất
Nông, lâm nghiệp
Nông - lâm - thủy sản
Nông nghiệp
Nông thôn mới
Nhiều ngƣời khác
Sản lƣợng

Gia tăng dân số tự nhiên tỉnh Yên Bái giai đoạn 2005 - 2016 ..............54

Bảng 3.1.

Các loại hình sử dụng đất nông nghiệp chính ở vùng thấp ...................75

Bảng 3.2.

Diện tích đất sản xuất nông nghiệp ở vùng thấp giai đoạn 2005 - 2016........ 76

Bảng 3.3.

Biến động diện tích đất lâm nghiệp ở vùng thấp giai đoạn 2005 - 2016 ..... 79

Bảng 3.4.

Giá trị sản xuất lâm nghiệp theo giá hiện hành của khu vực vùng thấp ...... 81

Bảng 3.5.

Diện tích, năng suất, sản lƣợng của một số loại cây trồng chính và
thuỷ sản ở vùng thấp ..............................................................................82

Bảng 3.6.

Hiệu quả kinh tế của một số loại hình sử dụng đất nông nghiệp ở
vùng thấp (Tính cho 1 ha năm 2016) ....................................................85

Bảng 3.7.



Định hƣớng các chỉ số phát triển nông nghiệp tỉnh Yên Bái ..............123

Bảng 4.2.

Quy hoạch sử dụng đất nông nghiệp ...................................................124

Bảng 4.3.

Chỉ tiêu phát triển chăn nuôi đến 2030 ................................................125

Bảng 4.4.

Quy hoạch chăn nuôi tập trung ............................................................126

Bảng 4.5.

Cơ sở chế biến lâm sản trên địa bàn tỉnh năm 2020 và định hình
đến năm 2030 ......................................................................................127


vii
DANH MỤC HÌNH

Hình 1.

Sơ đồ tóm tắt quy trình nghiên cứu .......................................................15

Hình 2.1.



Hình 3.4.

Bản đồ biến động sử dụng đất nông, lâm nghiệp theo các vùng của
tỉnh Yên Bái

Hình 3.5.

Tốc độ tăng trƣởng giá trị sản xuất lâm nghiệp qua các năm của
các vùng ở tỉnh Yên Bái ........................................................................81

Hình 3.6.

Bản đồ biến động tài nguyên rừng theo các vùng tỉnh Yên Bái

Hình 3.7.

Bản đồ hiện trạng sản xuất ngành lâm nghiệp theo các vùng của
tỉnh Yên Bái

Hình 3.8.

Bản đồ hiện trạng phát triển và phân bố nông nghiệp theo các
vùng của tỉnh Yên Bái

Hình 3.9.

Tốc độ tăng trƣởng giá trị sản xuất lâm nghiệp qua các năm của
các vùng ở tỉnh Yên Bái ........................................................................95


lại có nguy cơ bị cạn kiệt và suy thoái, điều này đã có ảnh hƣởng rất lớn đến đời
sống của của cộng đồng các dân tộc. Bên cạnh đó, trên địa bàn tỉnh Yên Bái, các
dân tộc Tày, Nùng, Dao, Mông, Thái,… chiếm tỷ lệ khá lớn, hầu hết cƣ trú trên
những địa bàn có điều kiện môi trƣờng địa lí khó khăn, trình độ phát triển thấp.
Trong sinh kế lâu đời của mình, cộng đồng các dân tộc gắn bó mật thiết với tài
nguyên thiên nhiên, đặc biệt là với tài nguyên đất và rừng, xong do trình độ dân trí
chƣa cao nên khả năng khai thác các nguồn tài nguyên thiên nhiên nói chung, tài
nguyên đất và rừng nói riêng phục vụ sản xuất còn hạn chế. Sản xuất kém phát
triển, hiệu quả kinh tế không cao, trong khi nguồn thu chính của đồng bào nơi đây
phụ thuộc vào sản xuất nông, lâm nghiệp, vì vậy, nếu mối quan hệ giữa sự tăng
trƣởng kinh tế, gia tăng dân số với việc khai thác tài nguyên thiên nhiên không đƣợc
giải quyết tốt thì đời sống của cộng đồng các dân tộc sẽ chậm đƣợc cải thiện v à khó
tránh khỏi nguy cơ cạn kiệt tài nguyên, khủng hoảng môi trƣờng.
Bên cạnh đó, Yên Bái là một tỉnh miền núi, có vị trí địa lí, vị thế địa chính trị,
địa kinh tế qua trọng thuộc khu vực Trung du miền núi phía Bắc nƣớc ta. Đây là nơi
đã và đang có những hoạt động khá sôi động và cũng khá đa dạng của các ngành
sản xuất, nhất là các ngành sản xuất nông, lâm nghiệp, nhƣng đồng thời đây cũng là


2
một khu vực lãnh thổ miền núi có tính nhạy cảm cao, có những biến động mạnh mẽ,
rõ nét về mặt tự nhiên, tài nguyên trong những năm vừa qua. Với vị trí chiến lƣợc
quan trọng của mình, trong chiến lƣợc phát triển kinh tế chung của toàn khu
TDMNPB, tỉnh Yên Bái đã xác định mục tiêu xây dựng chiến lƣợc, quy hoạch
thành một khu vực kinh tế phát triển, trong đó trọng tâm là phát triển hai ngành sản
xuất truyền thống, có ý nghĩa quan trọng là các ngành sản xuất nông và lâm nghiệp.
Đây là một mục tiêu rất lớn, có ý nghĩa đối với địa phƣơng ở giai đoạn hiện nay.
Tuy vậy để đạt đƣợc mục tiêu đề ra, rõ ràng có rất nhiều vấn đề, nhiều những nhiệm
vụ cần đƣợc quan tâm giải quyết, trong đó một trong những nhiệm vụ quan trọng,
có tính cấp thiết cần đƣợc làm ngay là đánh giá đƣợc một cách tổng thể tiềm năng

- Phân tích các nhân tố ảnh hƣởng tới việc sử dụng nguồn tài nguyên đất và
rừng trong sản xuất nông, lâm nghiệp của cộng đồng các dân tộc ở tỉnh Yên Bái.

- Đánh giá thực trạng sử dụng tài nguyên đất và rừng trong sản xuất nông, lâm
nghiệp của cộng đồng các dân tộc ở tỉnh Yên Bái.

- Xây dựng hệ thống bản đồ hành chính; bản đồ địa hình; bản đồ thổ nhƣỡng
tỉnh Yên Bái; bản đồ hiện trạng tài nguyên rừng tỉnh Yên Bái; bản đồ phân bố dân
cƣ và dân tộc tỉnh Yên Bái; bản đồ hiện trạng phát triển nông, lâm nghiệp theo các

vùng độ cao của tỉnh Yên Bái; bản đồ định hƣớng không gian phân bố nông, lâm
nghiệp tỉnh Yên Bái…

- Đề xuất một số giải pháp và mô hình nhằm sử dụng có hiệu quả, bền vững tài
nguyên đất và rừng trong sản xuất nông, lâm nghiệp của cộng đồng các dân tộc tại tỉnh

Yên Bái.
3. Phạm vi nghiên cứu

3.1. Nội dung nghiên cứu
- Luận án tập trung nghiên cứu các nhân tố ảnh hƣởng, thực trạng nguồn tài
nguyên đất và rừng. Phân tích, đánh giá việc sử dụng tài nguyên đất và rừng của cộng
đồng các dân tộc ở tỉnh Yên Bái thông qua hoạt động sản xuất nông, lâm nghiệp trên các
địa bàn vùng thấp, vùng giữa và vùng cao.

- Trên cơ sở phân tích, đánh giá tài nguyên đất và rừng, việc sử dụng tài nguyên đất
và rừng của cộng đồng các dân tộc tỉnh Yên Bái, đề xuất một số giải pháp và mô hình
nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế trong việc sử dụng tài nguyên đất và rừng theo hƣớng
phát triển bền vững.
3.2. Đối tượng nghiên cứu