ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM
--------------------

TRẦN NGỌC TUẤN

ĐÁNH GIÁ KHẢ NĂNG SINH TRƯỞNG,
PHÁT TRIỂN CỦA MỘT SỐ GIỐNG DƯA LÊ
NHẬP NỘI TRONG VỤ XUÂN VÀ THU ĐÔNG
TẠI THÁI NGUYÊN
Ngành: Khoa học cây trồng
Mã số: 8.62.01.10

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC CÂY TRỒNG

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS. TRẦN ĐÌNH HÀ

Thái Nguyên - 2018


i

LỜI CAM ĐOAN

- Tôi xin cam đoan rằng, số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn là
trung thực và chưa được sử dụng để bảo vệ một học vị nào.
- Tôi xin cam đoan rằng, mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn
đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đều được chỉ rõ
nguồn gốc.
Thái Nguyên, ngày 28 tháng 9 năm 2018
Tác giả luận văn

MỤC LỤC
Trang
LỜI CAM ĐOAN .............................................................................................. i
LỜI CẢM ƠN ................................................................................................... ii
MỤC LỤC ........................................................................................................ iii
DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT ....................................................................... vi
DANH MỤC CÁC BẢNG.............................................................................. vii
MỞ ĐẦU ........................................................................................................... 1
1. Tính cấp thiết của đề tài ................................................................................ 1
2. Mục đích của đề tài ....................................................................................... 3
3. Ý nghĩa của đề tài .......................................................................................... 3
3.1. Ý nghĩa trong nghiên cứu khoa học ........................................................... 3
3.2. Ý nghĩa trong thực tiễn sản xuất ................................................................ 4
Chương 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU ....................................................... 5
1.1. Cơ sở khoa học của đề tài ..........................................................................5
1.1.1.Nguồn gốc và phân loại dưa lê................................................................. 5
1.1.2. Giá trị dinh dưỡng của dưa lê...................................................................9
1.1.3. Yêu cầu về ngoại cảnh của dưa lê..........................................................11
1.2. Tình hình sản xuất dưa lê ......................................................................... 10
1.2.1. Tình hình sản xuất dưa trên thế giới ..................................................... 12
1.2.2. Tình hình sản xuất dưa lê ở Việt nam ................................................... 14
1.3. Tổng quan kết quả nghiên cứu trên thế giới ............................................ 17
1.3.1. Nghiên cứu về giống ............................................................................. 17
1.3.2. Nghiên cứu về biện pháp kỹ thuật ........................................................ 18
1.4. Tổng quan kết quả nghiên cứu ở Việt Nam ............................................. 20
1.4.1. Nghiên cứu về giống ............................................................................. 20


iv



3.2.2. Bệnh hại................................................................................................. 45
3.3. Năng suất và các yếu tố cấu thành năng suất ........................................... 47
3.3.1. Số quả trên cây ...................................................................................... 48
3.3.2. Khối lượng trung bình quả (khối lượng TB quả) .................................. 50
3.3.3. Năng suất lý thuyết (NSLT) .................................................................. 51
3.3.4. Năng suất thực thu................................................................................. 51
3.4. Sơ bộ đánh giá chất lượng quả của các giống dưa lê thí nghiệm ............ 51
3.4.1. Độ Brix .................................................................................................. 52
3.4.2. Độ giòn .................................................................................................. 52
3.4.3. Hương thơm .......................................................................................... 52
3.4.4. Thời gian bảo quản ................................................................................ 53
3.5. Hiệu quả kinh tế của các giống dưa lê ..................................................... 53
KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ ............................................................................. 55
1. Kết luận ....................................................................................................... 55
2. Đề nghị ........................................................................................................ 56
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................... 57


vi

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

Từ viết tắt
CV

Nghĩa của từ
: Coefficient of variance
(Hệ số biến động)


TB

: Trung bình

TT

: Số thứ tự


vii

DANH MỤC CÁC BẢNG
Trang
Bảng 1.1. Thành phần dinh dưỡng chứa trong 100g dưa lê.............................. 9
Bảng 1.2. Ảnh hưởng của nhiệt độ đến nảy mầm và sinh trưởng của một số
cây họ bầu bí ................................................................................................... 11
Bảng 1.3. Tình hình sản xuất dưa của một số nước trên thế giới qua các năm
2015 - 2016...................................................................................................... 13
Bảng 1.4. GDP và xuất khẩu rau quả của Việt Nam giai đoạn 2011 - 2015 ...... 16
Bảng 2.1. Các giống Dưa lê thí nghiệm ............................................................ 24
Bảng 3.1. Thời gian hoàn thành các giai đoạn sinh trưởng của các giống dưa
lê thí nghiệm trong vụ Xuân và vụ Thu Đông ................................................ 34
Bảng 3.2. Số nhánh và đường kính thân các giống dưa lê thí nghiệm ........... 36
Bảng 3.3. Khả năng ra hoa đậu quả của các giống dưa lê thí nghiệm ............ 40
Bảng 3.4. Đặc điểm hình thái các giống dưa lê thí nghiệm ............................ 42
Bảng 3.5. Thành phần các loại sâu, bệnh hại trên các giống dưa lê thí nghiệm
Vụ Xuân 2017 .................................................................................................. 43
Bảng 3.6. Thành phần các loại sâu, bệnh hại trên các giống dưa lê thí nghiệm
Vụ Thu Đông 2017 ........................................................................................... 43
Bảng 3.7. Năng suất và các yếu tố cấu thành năng suất của các giống dưa lê

ngưng xuất khẩu. Đây sẽ là cơ hội để rau quả Việt Nam tăng tốc trở lại ở
những thị trường này.


2

Ở nước ta dưa lê được trồng ở nhiều nơi như ở tỉnh Hà Nội, Hải Dương,
Vĩnh Phúc, Thừa Thiên Huế, đặc biệt loại quả này còn được xem là đặc sản
của các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long...tuy nhiên so với nhu cầu xuất khẩu
và tiêu thụ trong nước thì diện tích trồng vẫn còn ít. Các giống dưa trồng
chính của nước ta hiện nay chủ yếu là các giống địa phương, như: Dưa lê
trắng Hà Nội, dưa mật Bắc Ninh, dưa lê vàng Hải dương...để làm phong phú
hơn cho những giống dưa trong nước, một số giống dưa nước ngoài được
nhập vào nước ta, với lợi thế cho năng suất cao, song giá giống khá đắt và
thường bị nhiễm bệnh sương mai từ trung bình đến nặng dẫn tới hiệu quả sản
xuất chưa cao (Vũ Văn Liết, Hoàng Đăng Dũng, 2012) [9].
Việc sản xuất dưa lê hiện nay cũng gặp phải nhiều khó khăn, đại đa số
người dân vẫn sản xuất theo quy mô nhỏ lẻ mang tính tự cung tự cấp là chủ
yếu. Mặc dù nhiều nơi đã hình thành các vùng sản xuất dưa lê tập trung,
nhưng hiệu quả kinh tế chưa cao, do chất lượng của giống và kỹ thuật canh tác
chưa đáp ứng được nhu cầu sản xuất và nhu cầu, thị hiếu thị người tiêu dùng.
Tỉnh Thái nguyên là trung tâm kinh tế - chính trị của khu Việt Bắc nói
riêng, của vùng trung du miền núi đông bắc nói chung, là cửa ngõ giao
lưu kinh tế, xã hội giữa vùng trung du miền núi với vùng đồng bằng Bắc Bộ,
có vị trí rất thuận lợi về giao thông. Với diện tích tự nhiên 3.562,82km2, trong
đó diện tích đất nông nghiệp toàn tỉnh chiếm 23%, địa hình không quá phức
tạp so với các tỉnh trung du, miền núi khác, điều kiện khí hậu thời tiết ôn hòa
thích hợp cho nhiều loại rau sinh trưởng, phát triển, đây là một thuận lợi của
Thái Nguyên cho canh tác nông lâm nghiệp và phát triển kinh tế xã hội.
Với quy mô dân số khoảng 1,2 triệu người năm 2017 dự kiến đến năm

theo hướng sản xuất hàng hóa.


4

3.2. Ý nghĩa trong thực tiễn sản xuất
- Lựa chọn được giống dưa lê nhập nội có năng suất cao, chất lượng tốt,
mang lại hiệu quả kinh tế cao trong điều kiện khí hậu vụ Xuân và Thu Đông
Thái Nguyên.
- Góp phần định hướng cho nông dân thay đổi cơ cấu giống dưa lê phù
hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội, thúc đẩy sản xuất nông nghiệp
theo hướng sản xuất hàng hóa tại địa phương.


5

Chương 1
TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
1.1. Cơ sở khoa học của đề tài
Trong sản xuất nông nghiệp, giống là tư liệu rất quan trọng để duy trì và
phát triển sản xuất. Muốn có những giống dưa lê mới năng suất, chất lượng
cao, khả năng chống chịu tốt với điều kiện ngoại cảnh cần nghiên cứu và chọn
tạo giống mới, công việc có ý nghĩa rất lớn đối với công tác chọn tạo. Các
giống mới cần được khảo nghiệm một cách kỹ lưỡng, xác định vùng thích
nghi của các giống mới trước khi đưa vào sản xuất đại trà. Dựa vào kết quả
của quá trình nghiên cứu đặc điểm sinh trưởng, phát triển và năng suất của
một số giống dưa lê sẽ là cơ sở khoa học để lựa chọn những giống tốt thích
nghi với điều kiện của từng vùng, miền phù hợp với từng mùa vụ và các chế
độ canh tác khác nhau.
Ngày nay, dưa lê đang được các địa phương quan tâm, tuy nhiên các

từ hướng tây qua con đường tơ lụa [25].
1.1.1.2. Phân loại
Dưa lê (Cucumis melo) thuộc: Bộ (Cucurbitales), họ (Cucurbitaceae),
chi (Cucumis), loài (Cucumis melo L.). Đã có rất nhiều tác giả tiến hành phân
loại dưa lê trên nhiều quan điểm khác nhau.
Trong những năm qua, kỹ thuật ADN đã được sử dụng để giải quyết phân loại
mối quan hệ, số lượng đa dạng di truyền giữa các đơn vị phân loại, ví dụ như giữa
các chi và loài (Schierwater 1995; Campos & cộng sự 1994; Milla & cộng sự
1996). Độ nhạy của phương pháp mới cũng cho phép xác định kiểu gen hoặc giống
cây trồng trong phạm vi một loài (Virk và cộng sự 1995; Fang & Roose 1997; Lee
& cộng sự 1996).
Phân loại dưa lê theo Theo Munger và Robinson (1991) sử dụng mô tả
của Naudin (1959), Grebenscikove (1953), Pangalo (1929), Hammer và cộng


7

sự (1986) nghiên cứu và sắp xếp các mẫu nguồn gen dưa lê vào bảy nhóm
như sau:
1. C. melo var. agrestis: Cùi mỏng, cây đơn tính trồng như cỏ dại ở châu
Phi và châu Á. Kích thước quả rất nhỏ (
6. Cucumis melo reticulatus: dưa vàng hami [16].
1.1.2. Giá trị dinh dưỡng của dưa lê
Dưa lê là một trong những loại trái cây phổ biến ở các nước nhiệt đới.
Dưa lê có mùi thơm và thường được dùng làm món tráng miệng. Dưa lê có
hàm lượng vitamin A, B, C và chất khoáng như magie, natri khá cao, không
có cholesterol. Những người muốn giảm cân nên bổ sung dưa lê vào thực đơn
ăn kiêng của họ.
Vì có chứa nhiều kali, dưa lê giúp điều hòa huyết áp tốt và có thể giúp
ngăn ngừa được triệu chứng đột quỵ. Chất kali có trong loại trái cây này có
thể giúp ngăn ngừa bệnh sỏi thận.
Dưa lê có một hàm lượng chất xơ khá cao, vì vậy nó giúp giảm nhẹ được
chứng táo bón. Dưa lê giàu vitamin C, mà đó cũng là một chất chống oxy hóa,
giúp ngăn ngừa các bệnh về tim mạch và thậm chí cả ung thư.


9

Do chứa hàm lượng axit folic cao, dưa lê rất có lợi cho phụ nữ mang
thai, giúp cho bào thai khỏe mạnh. Nó cũng giúp ngăn ngừa chứng loãng
xương, chống lại sự suy nhược của cơ thể [26].
Bảng 1.1. Thành phần dinh dưỡng chứa trong 100g dưa lê
Chất dinh dưỡng

Khoáng (mg)

Vitamin (mg)

Protein(g)

0,54


0,418

Chất xơ thực phẩm(g)

0,8

Mn

0,027

B5

0,155

Năng lượng(kcal)

36

P

11

B6

0,088

Đường

8,12

khác, vitamin C giúp hấp thụ chất sắt. Chỉ cần ăn một quả dưa lê cỡ trung bình
cũng sẽ giúp bạn nhận đủ lượng vitamin C cần thiết mỗi ngày.
- Hạt dưa lê giàu protein: Hạt dưa lê có chứa khoảng 3,6% protein,
tương đương với lượng protein có trong đậu nành. Vì vậy, bạn nên ăn cả hạt
dưa lê vì chúng rất có lợi cho sức khỏe.


10

- Tốt cho tim mạch: Các axit béo omega - 3 trong hạt dưa lê đóng vai trò
quan trọng trong việc chống lại các vấn đề về tim mạch. Đây là một trong
những lợi ích của hạt dưa lê với sức khỏe.
- Dưa lê có tác dụng giảm béo: Nếu bạn muốn giảm cân trong thời gian
mùa hè thì dưa lê cũng như dưa hấu cần được đưa lên hàng đầu. Lý do là dưa
lê không những vừa ngon, dễ ăn mà trong một quả dưa lê trung bình chỉ có
chứa 64 calo và không có chất béo.
- Dưa lê cải thiện mật độ xương: Một trong những lợi ích sức khỏe của
dưa lê là giúp ngăn ngừa loãng xương. Vì vậy, phụ nữ và trẻ em nên tăng
cường ăn nhiều trái cây này.
- Hỗ trợ đường ruột: Dưa lê có tác dụng loại bỏ các loại giun, sán trong
ruột. Đó là lý do tại sao bạn nên cho trẻ ăn dưa lê trong mùa hè vì nó giúp trẻ
phòng ngừa các căn bệnh về tiêu hóa.
- Ngừa bệnh Alzheimer: Một nghiên cứu gần dây cho thấy, cơ thể có ít
folate sẽ tăng gấp 3 lần nguy cơ mắc bệnh Alzheimer (bệnh mất trí nhớ) ở
những người cao tuổi. Và các chuyên gia khuyên bạn nên ăn những thực
phẩm giàu chất forlate như dưa lê [27].
1.1.3. Yêu cầu về ngoại cảnh của dưa lê
1.1.3.1. Nhiệt độ
Dưa lê là cây trồng thuộc họ bầu bí, có nguồn gốc ở vùng nhiệt đới nên
cây ưa thích khí hậu ấm áp, phát triển tốt trong điều kiện khô, nắng, nóng,


30 - 35

18 - 32

>13 - 15

40 thì ngừng sinh trưởng

Thích hợp 25 - 30

24 - 25

(Nguồn: Tạ Thị Thu Cúc - Giáo trình kĩ thuật trồng rau - 2005) [6]
1.1.3.2. Ánh sáng
Trời âm u ít ánh sáng lại có mưa phùn thường gây cho dưa lê lúc có 1 - 2
lá thật chết hàng loạt. Nếu là cây đã lớn có hoa quả thì bị dòi đục gốc và bệnh
héo rũ, phấn trắng phá hại, nếu không phòng trừ kịp thời có khi mất trắng.
Nhưng nếu trời âm u có ít ánh sáng mà nhiệt độ cao thì lại gây hiện tượng rụng
nụ, rụng hoa và quả non, thậm chí gây thối quả hoặc quả có màu sắc xấu và vị
nhạt ít thơm [13].
1.1.3.3. Độ ẩm
Dưa lê là cây trồng thuộc họ bầu bí, có nguồn gốc ở vùng khô nóng miền
tây Châu Phi, vì vậy chúng có khả năng chịu hạn nhưng không chịu úng. Hệ
rễ của cây ăn sâu, rễ chính dài, phân nhánh nhiều. Tuy vậy cây lại có khối
lượng thân lá lớn, thời gian ra hoa, quả kéo dài, năng suất trên đơn vị diện tích
cao nên những thời kì sinh trưởng quan trọng cần phải cung cấp đầy đủ nước.
Độ ẩm thích hợp là 70 - 80%. Độ ẩm không khí thích hợp là 45 - 55%. Độ ẩm
cao dễ bị bệnh hại xâm nhiễm. Độ ẩm đất thay đổi đột ngột, nhiệt độ không
thích hợp sẽ gây ra hiện tượng quả phát triển không bình thường, không cân



13

triệu tấn. Năm 2016 diện tích trồng dưa và sản lượng có xu hướng tăng dần
đạt diện tích 1245,81 nghìn ha tăng 70,54 nghìn ha, trong khi đó sản lượng
dưa năm 2016 đã tăng 1,2 triệu tấn đạt 31,17 triệu tấn. Mặt khác năng suất
năm 2016 lại có xu hướng giảm dần còn 25,02 tấn/ha giảm 0,47 tấn/ha so với
năm 2015. Số liệu từ bảng cho thấy năm 2016 Trung Quốc là nước có diện
tích trồng dưa lớn nhất với 479,38 nghìn ha chiếm 38,47% so với thế giới. Về
sản lượng Trung Quốc vẫn là nước dẫn đầu với 16,01 triệu tấn, chiếm 51,36%
tổng sản lượng thế giới. Qua đó chúng ta có thể thấy Trung Quốc là nước rất
phát triển về ngành nông nghiệp nói chung và sản xuất dưa nói riêng, hơn một
nửa sản lượng dưa trên thế giới là từ Trung Quốc. Bên cạnh đó Hoa Kì là
nước đứng thứ 2 với sản lượng đạt 0,78 triệu tấn chiếm 2,5% tổng sản lượng
trên thế giới năm 2016.
Bảng 1.3. Tình hình sản xuất dưa của một số nước trên thế giới
qua các năm 2015 - 2016
Quốc gia

Diện tích

Năng suất

Sản lượng (triệu

(nghìn ha)

(tấn/ha)


1,42

1,33

23,54

23,90

0,03

0,03

Nhật Bản

7,08

7,03

22,32

22,51

0,16

0,16

Hàn Quốc

5,44


32,91

33,40

15,35

16,01

Thế giới

1175,83 1245,84

25,49

25,02

29,97

31,17

(Nguồn: Faostat.fao.org - 2017) [28]


14

1.2.2. Tình hình sản xuất dưa lê ở Việt Nam
Nước ta có diện tích gieo trồng rau các loại hiện nay khoảng 850 ngàn
ha/năm, năng suất tính bình quân mới đạt gần 18 tấn/ha, sản lượng ước đạt
gần 15 triệu tấn, diện tích rau được phân bố đều khắp các vùng trên cả nước.
Những tỉnh có năng suất đạt cao nhất là Lâm Đồng, Đăk Lăk, Hải Dương,

phí bảo vệ thực vật và dư lượng thuốc bảo vệ thực vật so với canh tác truyền
thống [9].
Ở Việt Nam, năm 2011 Trung tâm Ứng dụng tiến bộ Khoa học và Công
nghệ tỉnh Vĩnh Phúc phối hợp với Công ty TNHH Tư vấn dịch vụ khoa học
Nông nghiệp, Đại học Nông nghiệp I Hà Nội đã triển khai xây dựng thành công
mô hình ứng dụng công nghệ cao trong sản xuất dưa lê sạch bệnh, siêu ngọt. Sản
xuất dưa lê siêu sạch được áp dụng quy trình quản lý cây trồng tổng hợp (ICM)
bằng quản lý dịch hại tổng hợp hợp lý, xử lý môi trường đất nước khi trồng, cây
sạch bệnh, môi trường thong thoáng và giữ vệ sinh đồng ruộng, bón phân theo
đúng quy trình. Kết quả cho thấy năng suất thu hoạch đạt từ 7,5 đến 8 tạ/sào thu
nhập cao gấp bốn lần so với trồng lúa trên cùng một diện tích.
Năm 2017, Viện Cây Lương thực và Cây Thực phẩm (Viện Khoa học
Nông nghiệp Việt Nam) đang triển khai mô hình "Sản xuất dưa lê, dưa vàng
thơm chất lượng theo hướng an toàn" tại Hưng Yên. Bước đầu mô hình mang
lại hiệu quả cao, giúp nông dân thu lãi trên 250 triệu đồng/ha mỗi vụ. Mô hình
được triển khai trên diện tích 10 ha tại các xã Phú Thịnh, Lương Bằng, Hùng
An (Kim Động) và Đa Lộc (Ân Thi). Dưa lê và dưa vàng thơm là loại cây cho
năng suất chất lượng tốt, có khả năng chống chịu tốt đối với sâu bệnh và điều
kiện bất thuận của thời tiết, nhất là với bệnh héo xanh.
Trồng dưa lê ở vụ Xuân Hè cho hiệu quả kinh tế cao hơn hẳn so với một
số loại cây khác tại địa phương. Theo tính toán, chi phí đầu tư cho mô hình
sản xuất giống dưa lê gần 29 triệu đồng/ha.


16

Trong vụ Xuân Hè, mô hình trồng dưa lê tại xã Phú Thịnh đạt năng suất
14 tấn/ha, giá bán trung bình tại ruộng 20 nghìn đồng/kg. Sau khi trừ chi phí,
mỗi vụ nông dân thu lãi trên 250 triệu đồng/ha, cao gấp 7 lần so với cấy lúa
và cao gấp 1,5 lần so với trồng bí xanh [30].


XKRQ/

quả (triệu

XKHH

USD)

(%)

Tỷ trọng
XKRQ/

USD)

(triệu USD)

(%)

GDP (%)

2011

120.792

96.906

80,23


2,17

1,68

2014

184.012

150.217

81,63

3.860

2,57

2,10

2015

194.114

162.016

83.46

4.138

2,55


truyền nhằm hỗ trợ chọn tạo giống dưa lê siêu ngọt và cải tiến khả năng chịu
hạn. E. A. Ibrahim đã đưa ra kết quả có thể chọn lọc cải tiến nhanh với nguồn vật
liệu này, tuy nhiên các tính trạng bị ảnh hưởng trước điều kiện bất thuận của ẩm