CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ GIÁO DỤC HƯỚNG NGHIỆP
CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG DỰA
VÀO CỘNG ĐỒNG


Cơ sở lý luận
Những nghiên cứu về giáo dục hướng nghiệp cho học
sinh Trung học phổ thông
Những nghiên cứu trên thế giới
Cuốn sách “Hướng dẫn chọn nghề” xuất bản năm 1949 ở
Pháp được xem là cuốn sách đầu tiên nói về hướng nghiệp.
Nội dung cuốn sách đã đề cập đến sự phát triển đa dạng của
các ngành nghề trong xã hội do sự phát triển của công nghiệp
từ đó đã rút ra những kết luận coi giáo dục hướng nghiệp là
một vấn đề quan trọng không thể thiếu khi xã hội ngày càng
phát triển và cũng là nhân tố thúc đẩy xã hội phát triển. Năm
1909, tác giả Frank Parsons khi bàn đến hướng nghiệp cho
HS cho rằng công tác hướng nghiệp cần phải dựa trên năng
lực, năng khiếu, hứng thú, sở thích của mỗi cá nhân; Tác giả,
nhà nghiên cứu giáo dục học người Nga, N.K.Krupskaia đã có
nhiều bài viết (từ năm 1918 đến 1939) khẳng định mối quan
hệ giữa hiệu quả lao động với sự lựa chọn nghề nghiệp của
con người [19]


Vào những năm 1940, nhà tâm lý học Mỹ J.L Holland đã
nghiên cứu và thừa nhận sự tồn tại của các loại nhân cách và
sở thích nghề nghiệp, tác giả đã chỉ ra tương ứng với mỗi kiểu
nhân cách nghề nghiệp đó là một số những nghề nghiệp mà cá
nhân có thể chọn để có được kết quả làm việc cao nhất. Lý
thuyết này của J.L Holland đã được sử dụng rộng rãi nhất

thế, trong thời gian này có nhiều tác giả đi sâu nghiên cứu về
GDHN cho HS phổ thông như Phạm Tất Dong, Võ Nguyên
Giáp, Nguyễn Thị Bình, Đoàn Chi, Đặng Danh Ánh, Nguyễn
Minh Đường, Nguyễn Văn Hộ ….Các bài viết đã đề cập đến
trách nhiệm của nhà trường trong việc định hướng nghề cho
HS, biện pháp hướng nghiệp cho HS và xây dựng một số cơ
sở lí luận nền tảng về GDHN.


Những năm tiếp theo cũng có khá nhiều nghiên cứu về
GDHN cho HS nói chung và HS THPT, như Phạm Tất Dong,
Nguyễn Trọng Bảo, Đoàn Chi, Cù Nguyên Hanh, Hà Thế
Ngữ, Tô Bá Trọng, Trần Đức Xước, Nguyễn Thế Quảng,
Nguyễn Phúc Chỉnh, Nguyễn Viết Sự, Hà Thế Truyền, Vũ
Văn Tảo, Nguyễn Như Ất, Lưu Đình Mạc, Phạm Huy Thụ,
Phan Thị Tố Oanh, Lê Thị Vân Anh, Nguyễn Toàn, Trần
Khánh Đức… và nhiều hội nghị, hội thảo, các luận án tiến sỹ
có liên quan.
Các nội dung nghiên cứu cơ bản được đề cập đến trong
các công trình là: khái quát các kinh nghiệm hướng nghiệp
của một số nước trên trên giới, đánh giá công tác hướng
nghiệp cho HS ở trường phổ thông; các hình thức GDHN, dạy
nghề trong trường phổ thông; các giải pháp nâng cao chất
lượng giáo dục kĩ thuật và hướng nghiệp ở trường phổ
thông….
Ngoài các đề tài nghiên cứu khoa học, các Hội thảo
nghiên cứu chuyên đề mang tính quốc gia, quốc tế về hướng
nghiệp cũng được tổ chức với sự tham gia của nhiều nhà
chuyên môn, các nhà giáo dục. Cụ thể: Vào năm 2002, tại Hà
Nội đã tổ chức Hội thảo: “ Giáo dục phổ thông và Hướng

giáo dục trong các điều kiện xung đột” đề cập đến sự tham
gia của cộng đồng và phát triển mô hình cộng đồng tham gia
vào GD ở các nước đang có chiến sự. Các tác giả đã nghiên
cứu sự tham gia của cộng đồng vào GD trong các hoàn cảnh
chính trị của mỗi quốc gia, mỗi vùng lãnh thổ khác nhau. Các
tác giả đã đưa ra tầm quan trọng và vai trò của cộng đồng
trong việc tham gia vào bối cảnh tái thiết đất nước sau xung
đột và xây dựng lại GD.
Luận án của Cynthia V.C.“Sự tham gia của cha mẹ học
sinh và cộng đồng: một nghiên cứu điển hình”. Tác giả đã
dựa trên sự phân tích một số điển hình, mô tả những cách thức
để tăng cường sự tham gia của CMHS và cộng đồng vào quá
trình GD nhà trường. Nghiên cứu chỉ ra rằng để tăng cường
sự tham gia của CMHS và cộng đồng thì nhà trường phải để


họ tham gia vào quá trình ra quyết định, lập kế hoạch hoạt
động của nhà trường [16]
Nghiên cứu của Bromley H. Kniventon, trên cơ sở khảo
sát 384 thanh thiếu niên (trong đó có 174 nam và 174 nữ) từ
14 đến 18 tuổi đã đưa ra kết luận: Cả nhà trường và gia đình
đều có thể cung cấp những thông tin và hướng dẫn trực tiếp
hoặc gián tiếp ảnh hưởng đến sự lựa chọn nghề nghiệp của
thanh niên. Giáo viên có thể xác định những năng khiếu và
khả năng qua đó khuyến khích học sinh tham gia các hoạt
động ngoại khóa, tham gia lao động hướng nghiệp hoặc tham
gia những cơ sở sản xuất. Phụ huynh học sinh có ảnh hưởng
rất lớn đến việc cung cấp những hỗ trợ thích hợp nhất định
cho sự lựa chọn nghề nghiệp, ngoài ra còn có sự tác động của
anh chị em trong gia đình, bạn bè…[45]

hướng dẫn thi hành một số điều Luật Giáo dục đã chỉ rõ:
“Hướng nghiệp trong giáo dục là hệ thống các biện pháp tiến
hành trong và ngoài nhà trường để giúp HS có kiến thức về
nghề nghiệp và có khả năng lựa chọn nghề nghiệp trên cơ sở
kết hợp nguyện vọng, sở trường của cá nhân với nhu cầu sử
dụng lao động của xã hội”
Từ góc độ tổ chức lao động, người ta hiểu hướng nghiệp
như là một hình thức giám định lao động, hình thức giám định
có tính chất chẩn đoán. Nói cách khác, hướng nghiệp là công
việc xác lập sự phù hợp nghề của từng con người cụ thể trên
cơ sở nghiên cứu mối tương quan giữa những phẩm chất, đặc
điểm tâm – sinh lí của con người (như là một nhân cách) với
những yêu cầu của một nghề cụ thể (như là một hoạt động).
Song, trong công tác giáo dục, chúng ta hiểu hướng nghiệp ở
khía cạnh khác. Hướng nghiệp là quá trình chuẩn bị cho thế
hệ trẻ đi vào cuộc sống lao động nghề nghiệp. Trong quá trình
đó, phải hình thành ở trẻ sự sẵn sàng tâm lí đi vào lao động
sản xuất trong một nghề cụ thể. Sự sẵn sàng tâm lí đi vào lao
động sản xuất là một khái niệm cơ bản trong lĩnh vực hướng
nghiệp, chứ không phải là một thuật ngữ đơn thuần. Đó là tâm


thế lao động cần thiết phải có của mỗi con người trước khi bắt
tay vào công việc cụ thể. Ở đây, sự sẵn sàng tâm lí được thể
hiện ở nhiều phương diện khác nhau: Sẵn sàng về đạo đức, về
tri thức, về tình cảm, về tư tưởng...Vì vậy, hướng nghiệp
không đơn thuần là việc chuẩn bị cho các em năng lực lao
động, năng lực tiếp thu kĩ thuật sản xuất, mà còn là sự chuẩn
bị về đạo đức và lương tâm nghề nghiệp, về ý thức và lòng
yêu nghề, về tình cảm gắn bó với nghề...Chúng ta nên hiểu sự

trên cơ sở khoa học”[3, Tr.122]
Trên cơ sở các định nghĩa trên, chúng tôi cho rằng:
GDHN là hệ thống các hoạt động phối hợp giữa nhà trường,
gia đình và xã hội trong đó nhà trường đóng vai trò chủ đạo


trong việc trang bị cho HS các tri thức, kĩ năng và thái độ cần
thiết để trên cơ sở đó HS lựa chọn nghề phù hợp với khả
năng, tính cách, sở thích, giá trị của bản thân, cũng như điều
kiện hoàn cảnh của gia đình, nhu cầu của địa phương, của xã
hội.
Vai trò của hướng nghiệp và giáo dục hướng nghiệp
cho học sinhTrung học phổ thông
Điều 27, Luật Giáo dục quy định: “Giáo dục trung học
phổ thông nhằm giúp học sinh củng cố và phát triển những
kết quả của giáo dục trung học cơ sở, hoàn thiện học vấn phổ
thông và có những hiểu biết thông thường về kỹ thuật và
hướng nghiệp, có điều kiện phát huy năng lực cá nhân để lựa
chọn hướng phát triển, tiếp tục học đại học, cao đẳng, trung
cấp, học nghề hoặc đi vào cuộc sống lao động”.
Chương trình giáo dục phổ thông mới nhất (2017) quy
định: Mục tiêu của giáo dục trung học phổ thông là “giúp học
sinh tiếp tục phát triển những phẩm chất, năng lực cần thiết
đối với người lao động, ý thức và nhân cách công dân; khả
năng tự học và ý thức học tập suốt đời; khả năng lựa chọn
nghề nghiệp phù hợp với năng lực và sở thích, điều kiện và


hoàn cảnh của bản thân để tiếp tục học lên, học nghề hoặc
tham gia vào cuộc sống lao động; khả năng thích ứng với

mà còn là nơi thể hiện nhân cách, phát triển tài năng, cống
hiến sức lực và trí tuệ cho công cuộc xây dựng đất nước. Để
đảm bảo vai trò kinh tế của hướng nghiệp, trường phổ thông
phải gắn mục tiêu đào tạo với những mục tiêu kinh tế - xã hội.
Sự phát triển kinh tế - xã hội phụ thuộc rất nhiều vào việc
chuẩn bị cho thế hệ trẻ đi vào lao động sản xuất, đi vào sự
phân công lao động trong phạm vi cả nước và từng địa
phương. Hướng nghiệp có vai trò quan trọng đối với công
việc này, bởi vì thông qua đó, hướng nghiệp là một trong
những yếu tố làm đồng bộ hóa đội ngũ lao động nghề nghiệp,


phân bố lại lực lượng lao động xã hội, chuyên môn hóa tiềm
năng lao động trẻ tuổi.
Thông qua các hoạt động GDHN, học sinh có sự hiểu
biết về tính chất của ngành nghề mà mình hướng tới, biết
phân tích thị trường hoạt động và tháo gỡ vướng mắc hoặc rèn
luyện bản thân từ đó, mỗi học sinh tự xác định được đâu là
nghề nghiệp phù hợp hoặc không phù hợp với mình cũng như
phù hợp với yêu cầu của nghề, của xã hội….
Đặc điểm tâm sinh lý của học sinh Trung học phổ
thông ảnh hưởng đến việc chọn nghề
Ở lứa tuổi THPT, hoạt động học tập vẫn chi phối gần
như toàn bộ đời sống tâm lí của học sinh. Tuy nhiên, càng về
cuối bậc học này, học sinh càng hướng sự quan tâm của mình
nhiều hơn vào những dự định tương lai, mà cụ thể nhất là dự
định nghề nghiệp. Đối với học sinh THPT, việc chọn ngành,
chọn nghề là nghiêm túc, trực tiếp và cấp bách vì điều này có
liên quan đến toàn bộ kế hoạch đường đời của các em.
Tất cả mọi học sinh THPT, theo cách này hay cách khác

nhất định đến việc lựa chọn nghề nghiệp của các em.

Định hướng giá trị nghề nghiệp của học sinh THPT
Một số nghiên cứu gần đây trên học sinh THPT Việt
Nam về đặc điểm tâm lí của hoạt động chọn nghề cho thấy,
đặc điểm chung nổi bật là đa số học sinh chưa có hiểu biết
đầy đủ và chính xác về những thông tin cần thiết cho hoạt
động chọn nghề, chất lượng thông tin phiến diện, bề ngoài.
Trong khi đó, hiểu biết của học sinh về đặc điểm yêu cầu của
nghề, các điểm mạnh/yếu trong phẩm chất/năng lực của bản
thân lại thiếu chính xác, chưa sâu sắc và không đầy đủ. Phần
lớn học sinh THPT chưa đánh giá đúng ý nghĩa của việc chọn
nghề, thường chủ yếu quan tâm đến những giá trị kinh tế,
bằng cấp của nghề. Nhiều học sinh tuy đã chọn cho mình một
nghề nhưng còn dao động, chưa tin tưởng vào sự lựa chọn của
mình. Tính tích cực thể hiện trong hoạt động chọn nghề của
một bộ phận học sinh chưa cao, thay vì tích cực tìm hiểu về


nghề thì nhiều em lại chỉ chú tâm vào học các môn sẽ phải thi
để đạt nguyện vọng nghề nghiệp.
Các nghiên cứu về định hướng giá trị nghề nghiệp gần
đây ở học sinh THPT Việt Nam cho thấy, ngày nay, học sinh
có khuynh hướng lựa chọn những nghề liên quan đến lĩnh vực
kinh tế hay những nghề sau này có khả năng cho thu nhập
cao, như: ngân hàng, ngoại thương, kiến trúc, xây dựng…
Nhưng học sinh của chúng ta hiểu biết rất ít về thế giới nghề
nghiệp, đặc điểm và giá trị đích thực của từng nghề, do đó
việc chọn nghề chủ yếu vẫn là ngẫu nhiên. Điều này có thể
dẫn đến những trải nghiệm phức tạp, liên quan với những sự

giáo dục được tổ chức trong và ngoài nhà trường đều hướng
đến giáo dục hướng nghiệp cho HS THPT, trong đó các hoạt


động giáo dục hay gọi theo cách gọi mới là hoạt động trải
nghiệm, hướng nghiệp giữ vai trò chủ đạo.“Thông qua các
chủ đề sinh hoạt tập thể, hoạt động lao động sản xuất, câu lạc
bộ hướng nghiệp và các hoạt động định hướng nghề nghiệp
khác, học sinh được đánh giá và tự đánh giá về năng lực, sở
trường, hứng thú liên quan đến nghề nghiệp; được rèn luyện
phẩm chất và năng lực để thích ứng với nghề nghiệp mai sau”
[5]
Từ những định hướng trên trong Chương trình giáo dục
phổ thông mới, có thể thấy có 4 con đường cơ bản sau để
GDHN cho HS THPT:
Hướng nghiệp qua dạy học các bộ môn văn hóa, khoa
học cơ bản nhằm khai thác mối liên hệ giữa kiến thức môn
học với các ngành nghề, gắn nội dung của bài học với cuộc
sống sản xuất bằng cách tích hợp, lồng ghép những kiến thức
môn học với kiến thức nghề nghiệp giúp cho HS hiểu biết
những vấn đề liên quan đến các ngành nghề trong xã hội, phát
hiện và bồi dưỡng những năng khiếu của HS. Qua các môn
văn hóa, GV có thể giới thiệu cho HS các nghề cơ bản có liên
quan trực tiếp tới môn học, những khả năng và thành tựu cũng
như sự phát triển của một số ngành nghê chủ yếu trong lĩnh


vực công nghiệp, nông nghiệp, dịch vụ và công nghệ thông
tin. Cũng qua các môn văn hóa, GV có thể giúp HS biết được
những yêu cầu về kiến thức và kỹ năng của một số ngành

(iv) Hướng nghiệp qua các hoạt động ngoại khóa, thăm
quan các cơ sở sản xuất... Qua tham gia hoạt động ngoại khóa,
HS có cơ hội để khám phá khả năng, sở thích, cá tính và giá trị
sống của bản thân. Trong các trường THPT, tùy vào điều kiện
và khả năng có thể tổ chức các lớp ngoại khóa về công nghệ
(làm vườn, trồng cây cảnh, điện tử, vẽ kĩ thuật, cơ khí…), tin
học, nghệ thuật, hoạt động xã hội… để cho những HS có xu
hướng và năng khiếu trong từng lĩnh vực trên tham gia hoạt
động. Bên cạnh đó, nhà trường nên tổ chức cho HS tham quan
các cơ sở sản xuất, các doanh nghiệp, các cơ sở đào tạo nghề
… nhằm tạo điều kiện cho HS được tận mắt quan sát cơ chế


vận hành trong sản xuất, thao tác của người lao động và các
sản phẩm của quá trình lao động. Nhờ đó, HS hiểu rõ hơn đối
tượng lao động cũng như yêu cầu lao động của ngành nghề từ
đó khơi dậy ở các em hứng thú đối với nghề nghiệp.
-Nội dung và phương pháp giáo dục hướng nghiệpcho
học sinh Trung học phổ thông
Nội dung giáo dục hướng nghiệp cho học sinh THPT
Chương trình giáo dục phổ thông mới, 2017 qui định:
Giáo dục hướng nghiệp bao gồm toàn bộ các hoạt động của
nhà trường phối hợp với gia đình và xã hội nhằm trang bị kiến
thức, hình thành năng lực định hướng nghề nghiệp cho học
sinh, từ đó giúp học sinh lựa chọn nghề nghiệp phù hợp với
năng lực, tính cách, sở thích, quan niệm về giá trị của bản
thân, phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh của gia đình và phù
hợp với nhu cầu của xã hội. Giáo dục hướng nghiệp có ý
nghĩa quan trọng góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục toàn
diện và phân luồng học sinh sau trung học cơ sở cũng như sau