B GIO DC V O TO
TRNG I HC S PHM H NI
----------

DNG TH HOA

Sử DụNG Kĩ THUậT DạY HọC
Để Tổ CHứC HOạT ĐộNG HọC TậP CHO HọC
SINH
TRONG MÔN LịCH Sử ở TRƯờNG PHổ
THÔNG
(QUA Ví Dụ PHầN LịCH Sử VIệT NAM LớP 11 - CHƯƠNG TRìNH
CHUẩN)

LUN VN THC S KHOA HC GIO DC


Hà Nội - 2016

2


B GIO DC V O TO
TRNG I HC S PHM H NI
----------

DNG TH HOA

Sử DụNG Kĩ THUậT DạY HọC
Để Tổ CHứC HOạT ĐộNG HọC TậP CHO HọC
SINH

Hà Nội, tháng 10 năm 2016
Tác giả

Dương Thị Hoa


DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
GV
HS
DHLS
LS
THPT
PPDH

Giáo viên
Học sinh
Dạy học lịch sử
Lịch sử
Trung học phổ thông
Phương pháp dạy học

SGK

Sách giáo khoa


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU..........................................................................................................1
1. Lý do chọn đề tài...........................................................................................1
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề............................................................................2

Chương 2: CÁC BIỆN PHÁP SỬ DỤNG KĨ THUẬT DẠY HỌC ĐỂ TỔ
CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP CHO HỌC SINH TRONG MÔN LỊCH
SỬ Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG LỚP 11 (qua ví dụ phần Lịch sử Việt
Nam lớp 11 - chương trình chuẩn)..............................................................64
2.1. Một số định hướng và yêu cầu cơ bản khi sử dụng kĩ thuật dạy học để tổ chức
hoạt động học tập cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông..........64
2.1.1. Định hướng khi sử dụng các kĩ thuật dạy học.......................................64
2.1.2. Một số yêu cầu cơ bản khi sử dụng kĩ thuật dạy học tích cực...............65
2.2. Các mạch kiến thức của phần lịch sử Việt nam lớp 11 (chương trình
chuẩn) cần tổ chức dạy học cho học sinh........................................................69
2.3. Sử dụng kĩ thuật dạy học để tổ chức hoạt động học tập cho học sinh trong
môn Lịch sử ở trường phổ thông (Qua ví dụ phần Lịch sử Việt Nam lớp 11,
chương trình chuẩn)........................................................................................72
2.3.1. Kết hợp nhuần nhuyễn các nhóm kĩ thuật dạy học khi tổ chức hoạt
động học tập lịch sử cho học sinh...................................................................72
2.3.2. Sử dụng kĩ thuật dạy học KWLH để tạo động cơ học tập và hướng dẫn
học sinh tự củng cố kiến thức đã học..............................................................73
2.3.3.Sử dụng kĩ thuật dạy học XYZ và 321 hướng dẫn học sinh giải quyết vấn
đề và nhận xét, đánh giá..................................................................................84
2.3.4. Sử dụng kĩ thuật dạy học 321 hướng dẫn học sinh tự củng cố, viết thu
hoạch và nêu kiến nghị với giáo viên..............................................................87


2.3.5. Sử dụng kĩ thuật công não kết hợp với lắng nghe và phản hồi tích cực
khi tổ chức hoạt động nhóm............................................................................88
2.3.6. Sử dụng kĩ thuật dạy học tranh luận để phát triển năng lực tư duy và
ngôn ngữ cho học sinh.....................................................................................91
2.4. Thực nghiệm sư phạm..............................................................................96
2.4.1. Mục đích, đối tượng, địa bàn thực nghiệm sư phạm.............................96
2.4.2. Nội dung và phương pháp thực nghiệm sư phạm..................................97

Do đó nắm vững và thành thạo phương pháp sẽ là hành trang, góp phần tạo
ra “sức bật” cho thể hệ trẻ khẳng định mình trong xu thế toàn cầu hóa hiện nay.
Trong các môn học ở trường phổ thông, môn Lịch sử có ưu thế và ý
nghĩa rất quan trọng trong việc đào tạo thế hệ trẻ. Tuy nhiên, qua thực tiễn

1


cho thấy việc dạy và học LS ở trường phổ thông vẫn chưa đáp ứng được yêu
cầu của công cuộc xây dựng đất nước trong thời đại mới. Kết quả của các kỳ
thi đại học khối C trong những năm gần đây đã “gióng” lên hồi chuông báo
động về sự giảm sút về chất lượng bộ môn Lịch sử. Đó là tình trạng coi
thường, nhớ nhầm sự kiện, không hiểu lịch sử, không biết vận dụng bài học,
kinh nghiệm quá khứ vào thực tiễn… Nguyên nhân dẫn đến tình trạng đó có
rất nhiều và trong số đó không thể không nhắc đến sự lạc hậu, bảo thủ về
phương pháp, kĩ thuật tổ chức dạy học lịch sử. Chính vì vậy đổi mới phương
pháp dạy học lịch sử là một yêu cầu bức thiết đang được đặt ra. Và nó càng
cấp thiết hơn trong “xã hội học tập ngày nay”, trở thành mối quan tâm không
chỉ của các nhà quản lý, cán bộ ngành giáo dục mà còn là của toàn xã hội. Tuy
nhiên đổi mới như thế nào cho phù hợp với thực tiễn và có hiệu quả là một
vấn đề nan giải. Do đó, việc nghiên cứu và tìm ra các phương pháp, kĩ thuật
dạy học mới nhất phù hợp với bộ môn sẽ góp phần phát huy được tính tích
cực của học sinh, qua đó nâng cao chất lượng bộ môn.
Lịch sử Việt Nam (1858 - 1918) ở lớp 11 THPT là một nội dung lớn
nhưng lại khá phức tạp đối với giáo viên khi tổ chức hoạt động dạy học. Tuy
nhiên, đây cũng là nội dung rất phù hợp để tổ chức cho học sinh phát triển các
năng lực học tập, đưa ra chính kiến quan điểm của mình khi đánh giá về lịch
sử nếu giáo viên biết khai thác và lựa chọn các kĩ thuật dạy học có chọn lọc.
Xuất phát từ cơ sở lí luận và thực tiễn trên, chúng tôi chọn vấn đề “Sử
dụng kĩ thuật dạy học để tổ chức hoạt động học tập cho học sinh trong

chức các tri thức chứ không phải tích lũy các hiểu biết theo kiểu đầy kho.
Đầu thế kỉ XX, Jonh Dewey - một nhà giáo dục học đồng thời là triết
gia nổi tiếng người Mĩ lần đầu tiên đưa ra quan điểm về dạy học theo dự án
trong cuốn “dân chủ và giáo dục”. Ông cho rằng cần quan tâm tới xu hướng
học tập hướng vào người học hay lấy học sinh làm trung tâm trong giáo dục.
Dewey cũng chủ trương xây dựng một nền giáo dục gắn liền lí thuyết với thực
hành vì cho rằng, nhà trường không thể tách rời khỏi hoạt động thực tiễn cá
nhân sẽ xây dựng kiến thức thông qua tương tác với môi trường phù hợp .

3


Năm 1918, William H.Kilpatrick, giáo sư trường Cao đẳng, Đại học
Colombia đã phát triển tư tưởng triết lí giáo dục của Jonh Dewey, xây dựng
các khái niệm và phổ biến rộng rãi qua một công trình có tựa đề “phương
pháp dự án”. Dựa trên cơ sở lý thuyết kinh nghiệm của Dewey. Ông cho rằng
trẻ em được tiếp thu kinh nghiệm của Dewey, ông cho rằng trẻ em được tiếp
thu kinh nghiệm và kiến thức bằng cách giải quyết vấn đề thực tế trong các
tình huống xã hội. Ông quan niệm dạy học dự án một cách rộng rãi như là
“hoạt động có mục đích một cách nhiệt tình, toàn tâm, toàn ý trong một môi
trường xã hội”. [54;9]
Từ những năm 60 của thế kỉ XX, phương pháp tiếp cận của Kilpatrick
được sự đón nhận ở châu Âu, Ấn Độ và Liên Xô.
Giáo trình Giáo dục học, tập 2 của Ilina (1979), tác giả có đề cập đến
phương pháp học tập thực hành trong phòng thí nghiệm bao gồm tổ chức hoạt
động học tập độc lập cho học sinh, thực hiện kế công việc theo một kế hoạch,
nghiên cứu trong một thời gian dài các hoạt động quan sát,...Những công việc
này có thể coi là những yếu tố chính trong hình thức tổ chức dạy học theo dự
án. Trong chương các con đường nâng cao hiệu quả bài học, Ilina nhận định
rằng: “cần lưu ý đến cái gọi là làm kế hoạch theo đề tài. Bao gồm toàn bộ

nhiệm vụ trung tâm là phải phát huy tính tích cực của học sinh. Tuy nhiên ông
mới chỉ đề cao phương pháp dạy học nêu vấn đề.
Các tác giả Robert J. Mazano, Debra J. Pickering, Jane E. Pollock của
cuốn “Các phương pháp dạy học hiệu quả” (NXB Việt Nam - 2013) đã nêu
rõ mục đích của tác phẩm là nhằm phát huy cao độ khả năng học tập của học
sinh, nâng cao chất lượng của bài học trên lớp. Trong tác phẩm đã đề cập tới
một số phương pháp cụ thể như dạy học nhóm, dạy học phi ngôn ngữ và 9
phương pháp dạy học có hiệu quả lớn đối với kết quả học tập của học sinh
trong đó chỉ cho giáo viên những cách làm cụ thể để thực hiện công tác giảng
dạy hiệu quả nhất.
Cuốn “Dạy học nêu vấn đề” của I.Ia.Lecne,(Phan Tất Đắc dịch), NXB
Giáo dục, năm 1997 có đề cập tới vai trò của bộ môn Lịch sử và việc hình

5


thành kiến thức cho học sinh thông qua các bài học lịch sử trên lớp. Lecne đề
cập cả đến việc học lịch sử không chỉ cần biết, hiểu mà phải vận dụng kiến
thức đã học để phục vụ được trong học tập và hơn nữa là trong cuộc sống. Tác
giả còn chỉ ra tác dụng, phạm vi áp dụng và phương pháp thực hiện của dạy
học nêu vấn đề. Theo đó, dạy học nêu vấn đề đòi hỏi phải lĩnh hội được
những nét, những đặc trưng của kinh nghiệm hoạt động sáng tạo các cơ sở tri
thức khoa học hiện đại, các phương pháp nhận thức khoa học hiện đại. Nắm
được phong cách tư duy khoa học hiện đại là một hệ quả cực kì quan trọng
của dạy học nêu vấn đề, mà bất cứ bài dạy nào cũng cần đến nó dù bạn áp
dụng hay kĩ thuật gì đi chăng nữa. Bởi muốn dạy được ta phải đặt người học
vào một tâm thế muốn biết, muốn học và buộc phải suy nghĩ.
Cuốn “Dạy trẻ học”, xuất bản tại Anh, 1995, Robert Fisher đã đề cập
tới dạy học hợp tác. Tác giả cho rằng dạy học là một trong những phương
pháp dạy học tích cực, giúp học sinh phát triển được kĩ năng nhận thức xã hội.

động học tập theo các trạm học tập trên cơ sở hứng thú, năng lực cá nhân của
học sinh. Đây là thực chất là hình thức dạy học theo góc.
Những tài liệu nước ngoài trên đây đã đi sâu nghiên cứu những vấn đề
chung của dạy học và chú ý nghiên cứu, phát triển các phương pháp dạy học
nói chung, có tính định hướng và tham khảo cho đề tài.
2.2. Tài liệu trong nước
Ở nước ta, việc vận dụng phương pháp dạy học tích cực để phát triển
năng lực người học nói chung được Đảng và Nhà nước rất quan tâm, điều đó
được nêu lên trong các văn kiện của Đảng và Nhà nước như: Nghị quyết của
Ban chấp hành Trung ương lần thứ tư khóa VII (1/1993) đã xác định: “áp
dụng những phương pháp dạy học hiện đại để bồi dưỡng cho học sinh năng
lực tư duy, sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề”; Chỉ thị 40 của Ban Bí thư
Trung ương Đảng khóa IX yêu cầu ngành giáo dục phải đổi mới mạnh mẽ và
cơ bản phương pháp nhằm khắc phục lối truyền thụ một chiều, nặng về lí
thuyết…tích cực áp dụng một cách sáng tạo các phương pháp tiên tiến, hiện
đại, ứng dụng công nghệ thông tin vào hoạt động dạy học….; Điều 3 của Luật

7


Giáo dục (2010) cũng chỉ rõ: “Hoạt động giáo dục phải thực hiện theo
nguyên lí học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, lí luận
gắn với thực tiễn, giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và xã
hội.”; Hội nghị Ban chấp hành Trung ương Đảng lần thứ tám khóa IX
(11/2013) đã đưa ra quan điểm chỉ đạo đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và
đào tạo là “chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu chú trọng trang bị
kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học…Học đi
đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, kinh doanh, lí luận gắn
với thực tiễn, giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và xã hội”.
Bên cạnh đó, nó cũng được đề cập đến trong rất nhiều tài liệu khác nhau.

phát triển trí thông minh, trí sáng tạo của họ. Đó là bản chất của vấn đề, là
sự vận động nội tại của phương pháp giáo dục”[52;445]. Vì vậy, điều then
chốt của vấn đề đổi mới phương pháp dạy học chính là hướng đến việc tăng
cường những phương pháp dạy học sáng tạo nhằm đổi mới tính chất hoạt
động nhận thức của học sinh trong quá trình dạy học.
Cuốn “Phương pháp dạy học truyền thống”, NXB Giáo dục (2008) của
tác Thái Duy Tuyên tiếp tục đề cập đến phương pháp dạy học hiện đại, trình
bày những cơ sở lí luận và hệ thống các phương pháp dạy học hiện đại. Tác
giả cũng dành một phần để trình bày về nội dung đổi mới phương pháp dạy
học, tái hiện và sáng tạo trong dạy học, tích cực hóa hoạt động nhận thức của
học sinh và nhấn mạnh rằng điều quan trọng nhất trong đổi mới phương pháp
dạy học là thầy dạy thế nào để học sinh động não để làm thay đổi chất lượng
hoạt động trí tuệ của học sinh, làm phát triển trí thông minh, khả năng sáng
tạo của họ.
Trong cuốn “Giáo dục học” do Trần Thị Tuyết Oanh (chủ biên), NXB
Đại học Sư phạm ấn hành năm 2012 có một chương đề cập tới phương pháp
dạy học. Trong đó nêu lên một số phương pháp dạy học có ưu thế trong vệc
phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh như: phương pháp động não,
phương pháp trò chơi, phương pháp đóng kịch, phương pháp tình huống,
phương pháp dạy học theo dự án.

9


Cuốn “Một số vấn đề chung về đổi mới phương pháp dạy học ở trường
phổ thông” (2012), của Nguyễn Văn Cường và Bernd Meier đã đề cập tới một
số phương pháp dạy học tích cực cũng như các năng lực cho học sinh như:
dạy học nhóm, dạy học dự án, dạy học giải quyết vấn đề, đóng vai.
- Tài liệu về giáo dục lịch sử và phương pháp dạy học lịch sử:
Nhiều nhà giáo dục lịch sử cũng đã nghiên cứu về lí luận và phương

dự án Việt Bỉ, NXB Đại học Sư phạm, Hà Nội, (2010) là tài liệu tập huấn, tổ
chức triển khai thí điểm một số phương pháp, kĩ thuật dạy học hiện đại ở
phạm vi hẹp một số trường tiểu học, trung học cơ sở thuộc phạm vi dự án và
có xây dựng băng hình mẫu. Lí luận và các bước tiến hành của một số phương
pháp, kĩ thuật dạy học như dạy học dự án, dạy học theo góc, dạy học theo hợp
đồng, dạy học hợp tác,...cùng các kĩ thuật dạy học XYZ, KWLH, mảnh ghép,
động não…cũng như chỉ ra ưu nhược điểm của từng kĩ thuật được trình bày
cụ thể, logic trong tài liệu này.
“ Môđun phương pháp dạy học theo góc”, tài liệu tập huấn của dự
ánVVOB (2010) cũng trình bày khá chi tiết về khái niệm, quy trình dạy học
theo góc, thiết kế kế hoạch bài học vận dụng phương pháp học theo góc.
Liên quan đến sử dụng kĩ thuật dạy học tích cực trong DHLS ở trường
phổ thông, tác giả Nguyễn Mạnh Hưởng đã công bố một số bài viết và tài liệu
trong chuyên đề tập huấn, bồi dưỡng GV như: tài liệu bồi dưỡng chuyên đề
“Về định hướng ứng dụng công nghệ thông tin và vận dụng các phương
pháp, kĩ thuật dạy học tích cực theo hướng phát triển năng lực người
học”,2014. Trong các tài liệu này, tác giả đã trình bày một số kĩ thuật dạy học
hiện đại, trong đó có kĩ thuật KWLH, XYZ, 321, công não…Tài liệu này đã
chỉ ra khái niệm, ưu - nhược điểm và cách tiến hành của mỗi kĩ thuật. Đây là
cơ sở quan trọng về mặt lí thuyết của các kĩ thuật để tác giả thực hiện đề tài.
Ngoài ra, đề tài cũng tham khảo thông tin từ một số địa chỉ tìm kiếm
treenInternet như: violet.vn, tusach.thuvienkhoahoc.com, 123doc.org….đây là
nguồn tham khảo thêm của đề tài.

11


Luận án “Tổ chức, hướng dẫn ôn tập trong dạy học lịch sử ở trường
THPT (vận dụng qua dạy học lịch sử lớp 10, chương trình chuẩn)” của tác
giả Hoàng Thanh Tú, ĐHSP Hà Nội (2011) có vận dụng phương pháp dạy học

hứng thú hơn với môn học. Các kĩ thuật dạy học tích cực như: kĩ thuật bể cá,
kĩ thuật mảnh ghép, dạy học dự án, sử dụng sơ đồ tư duy,…đã được nghiên
cứu khá nhiều, nhưng các kĩ thuật “KWLH,XYZ,321, công não, lắng nghe và
phản hồi tích cực, tranh luận” với khả năng vận dụng hỗ trợ, bổ sung cho
nhau trong quá trình dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh, thì
chưa có tài liệu nào đi sâu nghiên cứu vấn đề này.
Trên cơ sở nghiên cứu các tài liệu trong và ngoài nước, đề tài sẽ:
+ Làm sáng tỏ vai trò, ý nghĩa của việc vận dụng các phương pháp, kĩ
thuật dạy học trong đổi mới phương pháp, nâng cao chất lượng bộ môn Lịch
sử ở trường THPT.
+ Chỉ ra những ưu, nhược điểm và các bước triển khai

kĩ thuật

“KWLH, XYZ, 321, công não, lắng nghe và phản hồi tích cực và tranh luận”
trong DHLS ở trường THPT.
+ Vận dụng các biện pháp sư phạm với các kĩ thuật “KWLH,XYZ,321,
công não, lắng nghe và phản hồi tích cực và tranh luận” trong dạy học lịch sử
Việt Nam từ năm 1858 đến năm 1918, lớp 11 - THPT chương trình chuẩn.
+ Thực nghiệm sư phạm để khẳng định tính khả thi của đề tài.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài
3.1. Đối tượng nghiên cứu của đề tài
Đối tượng nghiên cứu của đề tài là quá trình dạy - học lịch sử ở trường
phổ thông với việc sử dụng các kĩ thuật dạy học “KWLH,XYZ, 321, công
não, lắng nghe và phản hồi tích cực, tranh luận” theo hướng phát triển năng
lực học sinh. Chủ thể sử dụng kĩ thuật DH là GV có mối quan hệ tương tác sư
phạm với HS.
3.2.Phạm vi nghiên cứu của đề tài
- Phạm vi nghiên cứu của đề tài được xác định rõ về mặt thời gian, nội
dung lịch sử, không gian và phương pháp thực hiện:


14


5. Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
5.1.Cơ sở phương pháp luận
Cơ sở phương pháp luận của đề tài là dựa trên cơ sở những quan điểm
lí luận của chủ nghĩa Mác - Lenin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm đường
lối của Đảng, Nhà nước về công tác giáo dục, những vấn đề liên quan đến lí
luận dạy học và những tài liệu liên quan đến đề tài nghiên cứu.
5.2.Phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện đề tài này, tác giả sử dụng 5 nhóm phương pháp nghiên
cứu chủ yếu sau:
- Nghiên cứu về chương trình, nội dung sách giáo khoa lịch sử lớp 11
phần Lịch sử Việt Nam và giới thiệu một số kĩ thuật dạy học có thể sử dụng,
đề xuất các biện pháp sử dụng
- Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn: phương pháp điều tra, khảo
sát qua bảng hỏi, phỏng vấn, trao đổi, dự giờ...
- Phương pháp lấy ý kiến chuyên gia: phỏng vấn, xin ý kiến về lĩnh vực
sử dụng các kĩ thuật dạy học để tổ chức hoạt động học tập cho học sinh trong
dạy học lịch sử nói chung , lịch sử Việt Nam lớp 11 nói riêng.
- Thực nghiệm sư phạm: tổ chức dạy 1 bài có sử dụng kĩ thuật dạy học
cho học sinh ở trường phổ thông.
- Nhóm phương pháp toán học, thống kê: Xử lí, phân tích các số liệu
liên quan đến điều tra, khảo sát và thực nghiệm sư phạm để phân tích, rút
ra kết luận.
- Nhóm các phương pháp nghiên cứu lí thuyết: nghiên cứu các văn
bản, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước và các tài liệu sách,
báo, tạp chí…có liên quan đến vấn đề nghiên cứu để xây dựng cơ sở lí luận
cho đề tài;