B GIO DC V O TO

B Y T

HC VIN Y DC HC C TRUYN VIT NAM

ON TH NHUNG

ĐáNH GIá TáC DụNG CủA BàI THUốC TK1
KếT HợP ĐIệN CHÂM ĐIềU TRị
ĐAU THắT LƯNG DO THOáI HóA CộT
SốNG

LUN VN THC S Y HC


H NI 2018
B GIO DC V O TO

B Y T

HC VIN Y DC HC C TRUYN VIT NAM

ON TH NHUNG

ĐáNH GIá TáC DụNG CủA BàI THUốC TK1
KếT HợP ĐIệN CHÂM ĐIềU TRị
ĐAU THắT LƯNG DO THOáI HóA CộT
SốNG

Chuyờn ngnh

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô trong hội đồng tổng duyệt đề cương
luận văn đã cho tôi những ý kiến đóng góp quý báu để hoàn thành luận văn.
Tôi xin chân thành cảm ơn PGS.TS Phạm Thúc Hạnh, Trưởng phòng
Đào tạo sau Đại học. TS Phạm Quốc Bình, PGĐ Học viện Y dược học cổ
truyền Việt Nam, là những người thầy đã cho tôi nhiều ý kiến quý báu trong
việc hoàn thiện Luận văn này.
Xin được gửi lời cảm ơn sâu sắc đến tập thể các bác sỹ, các điều dưỡng
Khoa Đơn vị cột sống viện Châm cứu Trung ương đã tạo mọi điều kiện thuận
lợi cho tôi trong thời gian học tập, làm việc tại khoa.


Xin được gửi lời cảm ơn sâu sắc đến gia đình, bạn bè và những người
bạn học khóa CH9 (2016 – 2018) nguồn động viên chia sẻ và tạo mọi điều
kiện cho tôi trong thời gian học tập nghiên cứu và hoàn thiện Luận văn này.
Xin trân trọng cảm ơn!
Hà Nội, ngày

tháng

năm 2018

Tác giả

Đoàn Thị Nhung


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi.
Luận văn được hoàn thành dưới sự hướng dẫn khoa học của TS Lê Thị Kim
Dung. Các số liệu, kết quả trong Luận văn là hoàn toàn trung thực và chưa


NXB

: Nhà xuất bản

SĐT

: Sau điều trị

TĐT

: Trước điều trị

TH

: Thoái hóa

VAS

: Visual Analogue Scale

YHCT

: Y học cổ truyền

YHHĐ

: Y học hiện đại



1.5. Tình hình nghiên cứu đau lưng do thoái hóa cột sống trên thế giới
và tại Việt Nam....................................................................................29
1.5.1. Trên thế giới..................................................................................29
1.5.2. Tại Việt Nam.................................................................................30
CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.........32
2.1. Chất liệu nghiên cứu..........................................................................32
2.1.1. Bài thuốc TK1...............................................................................32
2.1.2. Phương tiện nghiên cứu................................................................33
2.2. Địa điểm – thời gian nghiên cứu.......................................................33
2.3. Đối tượng nghiên cứu.........................................................................33
2.3.1. Tiêu chuẩn chọn bệnh nhân...........................................................33
2.3.2. Tiêu chuẩn loại trừ bệnh nhân.......................................................34
2.4. Phương pháp nghiên cứu...................................................................34
2.4.1. Thiết kế nghiên cứu.......................................................................34
2.4.2. Cỡ mẫu..........................................................................................35
2.4.3. Phương pháp tiến hành..................................................................35
2.4.4. Phương pháp theo dõi và đánh giá................................................37
2.4.5. Các chỉ tiêu nghiên cứu.................................................................37
2.5. Phương pháp đánh giá kết quả.........................................................38
2.5.1. Thang đánh giá mức độ đau VAS..................................................38
2.5.2. Đánh giá mức hạn chế vận động CSTL........................................39
2.5.3. Đánh giá ảnh hưởng của đau thắt lưng tới chức năng sinh hoạt...40
2.5.4. Đánh giá kết quả điều trị chung....................................................41
2.6. Xử lý số liệu.........................................................................................41
2.7. Đạo đức trong nghiên cứu.................................................................41


CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU....................................................44
3.1. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu......................................44
3.1.1. Phân bố đối tượng nghiên cứu theo nhóm tuổi.............................44

4.1.2. Giới................................................................................................62
4.1.3. Nghề nghiệp..................................................................................62
4.1.4. Thời gian mắc bệnh.......................................................................63
4.1.5. Đặc điểm đau.................................................................................64
4.1.6. Đặc điểm X quang.........................................................................65
4.2. Bàn luận về kết quả điều trị..............................................................65
4.2.1. Sự cải thiện mức độ đau theo thang đau VAS...............................65
4.2.2. Về sự cải thiện độ giãn cột sống thắt lưng....................................68
4.2.3. Về sự cải thiện chức năng sinh hoạt..............................................71
4.2.4. Kết quả điều trị chung...................................................................73
4.3. Bàn luận về tác dụng không mong muốn.........................................73
4.3.1. Lâm sàng.......................................................................................73
4.3.2. Lâm sàng.......................................................................................74
KẾT LUẬN....................................................................................................75
KIẾN NGHỊ...................................................................................................76
TÀI LIỆU THAM KHẢO


DANH MỤC BẢNG
BẢNG 1.1. PHÂN LOẠI ĐAU THẮT LƯNG THEO PHƯƠNG PHÁP
MOONNEY...................................................................................15
BẢNG 2.1. BẢNG ĐÁNH GIÁ MỨC ĐỘ ĐAU.........................................39
BẢNG 2.2. BẢNG ĐÁNH GIÁ MỨC HẠN CHẾ VẬN ĐỘNG CSTL....40
BẢNG 2.3. BẢNG ĐÁNH GIÁ ẢNH HƯỞNG CỦA ĐTL TỚI CHỨC
NĂNG SINH HOẠT CSTL............................................................40
BẢNG 3.1. ĐẶC ĐIỂM NHÓM TUỔI CỦA ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN
CỨU................................................................................................44
BẢNG 3.2. ĐẶC ĐIỂM GIỚI TÍNH CỦA ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
.........................................................................................................44
BẢNG 3.3. ĐẶC ĐIỂM NGHỀ NGHIỆP ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU45

BẢNG 3.18. PHÂN LOẠI MỨC ĐỘ CẢI THIỆN CHỨC NĂNG SINH
HOẠT TRUNG BÌNH CỦA 2 NHÓM TẠI HAI THỜI ĐIỂM
D0, D15 VÀ D30............................................................................57
BẢNG 3.19. KẾT QUẢ SAU 30 NGÀY ĐIỀU TRỊ CỦA NHÓM NGHIÊN
CỨU VÀ NHÓM CHỨNG.............................................................58
BẢNG 3.20. THAY ĐỔI CHỈ SỐ SINH HÓA MÁU TRƯỚC VÀ SAU 30
NGÀY ĐIỀU TRỊ..........................................................................59
Bảng 3.21. Thay đổi chỉ số công thức máu trước và sau điều trị....................59


DANH MỤC BIỂU ĐỒ
BIỂU ĐỒ 3.1. KẾT QUẢ ĐIỀU TRỊ ĐAU THEO THEO THANG ĐIỂM
VAS CỦA NHÓM NGHIÊN CỨU TẠI D0,D15, D30............49
BIỂU ĐỒ 3.2. KẾT QUẢ ĐIỀU TRỊ CẢI THIỆN ĐỘ GIÃN CỘT SỐNG
CỦA NHÓM NGHIÊN CỨU TẠI D0,D15, D30....................51
BIỂU ĐỒ 3.3. KẾT QUẢ ĐIỀU TRỊ CẢI THIỆN CHỨC NĂNG SINH
HOẠT CỦA NHÓM NGHIÊN CỨU TẠI D0,D15, D30........53
BIỂU ĐỒ 3.4. KẾT QUẢ ĐIỀU TRỊ ĐAU THEO THANG ĐIỂM VAS Ở
HAI NHÓM NGHIÊN CỨU TẠI D0,D15, D30.....................54
BIỂU ĐỒ 3.5. KẾT QUẢ ĐIỀU TRỊ CẢI THIỆN ĐỘ GIÃN CSTL Ở
HAI NHÓM NGHIÊN CỨU TẠI D0,D15, D30.....................55
BIỂU ĐỒ 3.6. KẾT QUẢ ĐIỀU TRỊ CẢI THIỆN CHỨC NĂNG SINH
HOẠT Ở 2 NHÓM NGHIÊN CỨU TẠI D0,D15, D30..........57
Biểu đồ 3.7. Kết quả điều trị chung sau 30 ngày điều trị của 2 nhóm
nghiên cứu..................................................................................58


DANH MỤC HÌNH
HÌNH 1.1. HÌNH ẢNH CỘT SỐNG THẮT LƯNG NGHIÊNG................4
HÌNH 1.2. HÌNH ẢNH ĐĨA GIAN ĐỐT SỐNG..........................................4

đề được nhiều tác giả quan tâm. Hiện nay điều trị đau lưng do thoái hóa cột
sống cũng có nhiều phương pháp điều trị, YHHĐ và YHCT điều trị đều mang
lại hiệu quả cao. Theo YHCT đau thắt lưng có bệnh danh là “Yêu thống”
được mô tả trong các y văn cổ. Châm cứu là một trong những phương pháp
điều trị các chứng bệnh trong đó có chứng “Yêu thống” đạt hiệu quả cao của


2

YHCT. Châm cứu có cơ sở chữa bệnh là huyệt và kinh lạc. Khi tạng phủ có
bệnh, thường ở huyệt trên đường kinh lạc tương ứng của tạng phủ đó sẽ xuất
hiện cảm giác ấn đau hoặc tê tức, vì vậy chữa bệnh của bản tạng tại huyệt đó
có hiệu quả rõ rệt [5], [6].Với mong muốn giảm các cơn đau, ngăn ngừa đợt
tiến triển của bệnh và phòng bệnh, nâng cao chất lượng cuộc sống cho người
bệnh, cũng như hạn chế tối đa tác dụng không mong muốn của phương pháp
điều trị, dựa trên cơ sở bài thuốc Nam TK1 của Lương y Nguyễn Kiều –
người sáng lập ra trường Y học cổ truyền Tuệ Tĩnh (nay là Học viện Y Dược
học cổ truyền Việt Nam), chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Đánh giá tác
dụng điều trị của bài thuốc TK1 kết hợp điện châm điều trị đau thắt lưng
do thoái hóa cột sống” với hai mục tiêu sau:
1.

Đánh giá tác dụng giảm đau và cải thiện tầm vận động cột sống thắt
lưng của bài thuốc TK1 kết hợp điện châm điều trị đau thắt lưng do
thoái hóa cột sống thắt lưng.

2.

Theo dõi tác dụng không mong muốn của phương pháp điều trị.




4

1.1.2. Đặc điểm giải phẫu vùng CSTL
1.1.2.1. Cột sống thắt lưng

Hình 1.1. Hình ảnh cột sống thắt lưng nghiêng

Hình 1.2. Hình ảnh đĩa gian đốt sống
CSTL gồm 5 đốt sống được giới hạn từ đốt sống L 1 đến L5, có 4 đĩa đệm
và 2 đĩa đệm chuyển đoạn là: Ngực – thắt lưng và thắt lưng - cùng. Đây là nơi
chịu tải 80% trọng lượng cơ thể, có tầm hoạt động rộng theo mọi hướng. Để
đảm bảo chức năng nâng đỡ, giữ cho cơ thể ở tư thế đứng thẳng, cột sống thắt
lưng hơi cong về phía trước với các góc:
- Góc cùng: tạo bởi đường thẳng ngang và đường thẳng chạy qua mặt
trên = 300.


5

- Góc thắt lưng cùng: tạo bởi trục L5 và S1 = 1400.
- Góc nghiêng xương chậu: tạo bởi đường thẳng ngang với đường thẳng
nối giữa ụ nhô với bờ trên xương mu [10], [12], [13].
1.1.2.2. Cấu tạo đốt sống thắt lưng [64], [65], [66]

Hình 1.3. Hình ảnh đốt sống nhìn trên

Hình 1.4. Hình ảnh đốt sống nhìn sau




7

* Dây chằng cột sống

Hình 1.5. Hình ảnh các dây chằng cột sống
Các dây chằng giúp cho cột sống vững vàng đồng thời hạn chế những
vận động quá mức của cột sống. Dây chằng dọc trước và dây chằng dọc sau là
hai dây dài nhất, đều bắt đầu từ xương chẩm chạy tới xương cùng. Gồm:
- Dây chằng dọc trước, phủ mặt trước cột sống, bám vào thân đốt và
đĩa đệm.
- Dây chằng dọc sau, phủ mặt sau các thân đốt, bám vào đĩa đệm, không
bám vào mặt sau thân đốt, bám vào thân đĩa đệm nhưng không phủ kín phần
sau bên của phần tự do.
- Dây chằng vàng dầy và khỏe phủ mặt sau của ống sống.
- Các dây chằng liên gai, dây chằng liên mỏm gai, dây chằng trên gai nối
các gai sống với nhau. Ngoài những dây chằng, trên đốt L 4, L5 còn được nối
với xương chậu bởi những dây chằng thắt lưng chậu, những dây chằng này
đều bám vào đỉnh mỏm gai L 4, L5 và bám vào tận mào chậu ở phía trước và
phía sau. Dây chằng thắt lưng chậu căng dãn giúp hạn chế sự di động quá
mức của hai đốt sống lưng L4, L5.


8

1.1.2.4. Lỗ liên đốt, sự phân bố thần kinh cột sống
* Lỗ liên đốt
Rễ thần kinh thoát ra khỏi ống sống qua lỗ liên đốt, lỗ này được giới hạn
ở phía trước là bờ sau bên của đĩa đệm, ở phía trên và phía dưới là cuống sống

- Chức năng chịu trọng tải: Cột sống thắt lưng được cấu tạo bởi các đốt
sống cứng xen kẽ là những đĩa đệm có khả năng đàn hồi nên tạo cho cột sống
có những tính chất ưu việt: vừa có khả năng trụ vững, vừa linh hoạt và mang
tính đàn hồi có thể xoay chuyển theo các hướng. Đĩa đệm tham gia những vận
động của cột sống như một tổ chức có khả năng thay đổi hình dạng. Khi đứng
thẳng, CSTL phải tải trọng phần trên của cơ thể. Khi có thêm trọng tải bổ
sung, đĩa đệm phải chịu một lực ép lớn hơn nhiều. Theo Nachemon [68], với
trọng tải 100kg, nếu đĩa đệm tốt sự giảm chiều cao sẽ là 1,44mm, khi loại bỏ
trọng tải, chiều cao đĩa đệm sẽ trở lại bình thường. Nếu đĩa đệm bị thoái hóa,
sự giảm chiều cao khoang gian đốt sống là 2 mm và không có sự phục hồi
chiều cao. Ngoài ra đĩa đệm còn có chức năng “giảm xóc” nhằm làm giảm bớt
các sang chấn cơ học lên trục cột sống do tải trọng. Nếu lực tải trọng lên cột
sống cân đối làm tăng áp lực nội đĩa đệm, lực này ép lên các vòng sợi bên
ngoài theo mọi hướng. Khi loại bỏ trọng tải, nhân nhầy lại trở về vị trí ban
đầu. Khi cột sống giữ lâu ở một tư thế, lực ép lên trục dọc cột sống không cân
đối, nhân nhầy sẽ dồn về nơi chịu ít lực hơn, cùng với sự thoái hóa theo tuổi,
vòng sợi dễ bị rách tại vị trí lực đè ép liên tục.
1.1.3. Thoái hóa cột sống thắt lưng
Thoái hóa cột sống thắt lưng bao gồm cả thoái hóa đĩa đệm và thoái hóa
đốt sống [40].
1.1.3.1. Thoái hóa đĩa đệm: Qúa trình thoái hóa đĩa đệm diễn ra 5 giai đoạn
a) Vòng sợi ở phía sau bị yếu dần, lồi ra phía sau ở một điểm do nhân nhầy
ấn lõm vào, quá trình này có sự rách đồng tâm trong vòng sợi, tuy nhiên đĩa đệm
vẫn còn giữ được chức năng sinh – cơ học và chưa có biểu hiện lâm sàng.


10

b) Có sự rách các sợi Collagen của vòng sợi ở khu vực bờ viền giữa
nhân nhầy và bản sụn và lấn tới dần dần hướng ra phía ngoài, áp lực nội đĩa