Luận văn sư phạm Không gian và thời gian nghệ thuật trong thơ Vương Duy - Pdf 56

Tài liu lun vn s phm 1 of 63.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA NGỮ VĂN

NGUYỄN MINH HUYỀN

KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN NGHỆ THUẬT
TRONG THƠ VƯƠNG DUY

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Văn học nước ngoài

HÀ NỘI, 2019
Footer Page 1 of 63.

Tài liu lun vn s phm 2 of 63.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA NGỮ VĂN

NGUYỄN MINH HUYỀN

KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN NGHỆ THUẬT
TRONG THƠ VƯƠNG DUY

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Văn học nước ngoài
Người hướng dẫn khoa học:

nhiệt tình của TS.Nguyễn Thị Bích Dung. Các số liệu và tài liệu được trích dẫn
trong khóa luận là trung thực và có ghi nguồn gốc rõ ràng. Những kết luận khoa học
của khóa luận chưa từng được ai công bố trong bất kì công trình nào khác.
Hà Nội, ngày tháng 5 năm 2019
Sinh viên

Nguyễn Minh Huyền

Footer Page 4 of 63.

Tài liu lun vn s phm 5 of 63.

MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ................................................................................................................ 1
1. Lý do chọn đề tài................................................................................................ 1
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ................................................................................. 2
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu khảo sát ...................................................... 3
4. Mục đích nghiên cứu ......................................................................................... 3
5. Phương pháp nghiên cứu .................................................................................. 4
6. Bố cục khóa luận. ............................................................................................... 4
NỘI DUNG ............................................................................................................ 5
Chương 1. KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG THƠ VƯƠNG DUY ....... 5
1.1. Khái niệm không gian nghệ thuật .................................................................. 5
1.1.1. Khái niệm không gian .................................................................................. 5
1.1.2. Khái niệm không gian nghệ thuật ................................................................ 6
1.2. Một số kiểu không gian nghệ thuật tiêu biểu trong thơ Vương Duy ............ 6
1.2.1. Không gian “điền viên sơn thủy” trong thơ Vương Duy .............................. 7
1.2.2. Không gian thiền - tĩnh - vô ưu trong thơ Vương Duy ............................... 22
Chương 2. THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG THƠ VƯƠNG DUY .......... 32

ngôn ngữ thế giới. Nhắc đến đỉnh cao thơ Đường, ta nghĩ ngay đến ba nhà thơ lớn
“Thi tiên” Lý Bạch - “Thi Thánh” - Đỗ Phủ; “Thi Phật”-Vương Duy. Những sáng
tác của ba nhà thơ này đã có sức ảnh hưởng lớn tới thơ ca Việt Nam trung cận đại
và thậm chí là cả thơ hiện đại, nó đã trở nên thân thuộc đến nỗi Cao Bá Quát,
Nguyễn Trãi, Đặng Trần Côn, Nguyễn Du,… đã “vô tình” đưa thơ của họ vào
những sáng tác của mình, nhưng công việc nghiên cứu thì có lẽ phải chờ đến nửa
sau của thế kỉ XX mới có những người thực sự quan tâm tới. Với những hướng
nghiên cứu và tiếp cận khác nhau, những thành quả nghiên cứu của các nhà nghiên
cứu đã tạo ra bước đi ban đầu cho việc tìm hiểu sâu rộng hơn về thơ ca đời Đường
nói chung.
Việt Nam chúng ta là một dân tộc đồng văn và cùng với Trung Quốc sẻ chia
chung một gia tài văn hóa văn học đồ sộ từ hàng ngàn năm. Qua thời gian, ngày
càng khẳng định được vị trí và vai trò của thơ Đường, đó là một đỉnh cao bất tuyệt
trong nhân loại. Xét về góc độ văn hóa, Việt Nam và Trung Quốc có cùng chung
một tôn giáo lớn đó chính là Phật Giáo. Thiền tông đời Đường cũng là một trong
những thành tựu lịch sử Phật Giáo cũng như đời sống văn hóa, tinh thần Trung
Quốc nói riêng, lịch sử Phật Giáo nói chung đã ghi nhận một kỉ nguyên mới: Kỉ
nguyên phát triển rực rỡ của Phật Giáo Đại thừa và Trung Quốc hóa Phật Giáo. Ở
Việt Nam cũng chịu những ảnh hưởng lớn từ Thiền tông và đi theo văn hóa là

1
Footer Page 6 of 63.

Tài liu lun vn s phm 7 of 63.

những sản phẩm văn học bất hủ với thời đại. Trung Quốc thời nhà Đường đã sản
sinh ra một loại thơ mang hơi thở Thiền hay còn gọi là Thơ Thiền mà người được
coi là khởi xướng dòng thơ này được coi là “Thi Phật” đó chính là Vương Duy.
Các nhà nghiên cứu Vương Duy phần nhiều đều tập trung ở các nước Phương Tây

2
Footer Page 7 of 63.

Tài liu lun vn s phm 8 of 63.

trình Vương Duy thi tuyển (Thơ Vương Duy) của Giản Chi đã xác định những đặc
điểm thơ của Vương Duy: “ Thơ của Vương Duy viết nhiều về Đạo Phật và Thiền
lí”; Thơ Vương Duy “bình dị và hồn nhiên, đạm viễn, ý tại ngôn ngoại”; “cẩn
nghiêm, luôn luôn théo đúng thị giáo: ôn, nhu, đôn, hậu”... Những tư tưởng giải
thoát khỏi vòng luân hồi luôn được đề cập và là đề tài chính trong thơ của ông.
Vương Duy tác gia và tác phẩm trong nhà trường phổ thông của nhóm tác giả Lê
Nguyên Cẩn, Trần Thị Thanh Hương, Nguyễn Thị Diệu Linh đã nhìn thơ của ông
dưới góc độ “thi trung hữu họa”, “thi dĩ ngụ thiền, dĩ thiền thuyết thi”. Trong Thơ
Thiền Đường Tống của Đỗ Tùng Bách, tác giả cũng đã dành những mỹ ngôn xác
đáng khi nghiên cứu về Thi Phật Vương Duy: “nhà thơ đem thiền vào trong thi ca,
bởi các văn sĩ, thi nhân Đường Tống tham thiền, thành phong trào , lấy nó làm đắc
sở tri, đưa nó vào trong thơ. Thi nhân đời Đường Tống phần lớn hay viết về nơi ảo
diệu của cảnh thiền, nơi thích thú đạt đến thiền lý. Điểm qua một số công trình trên,
người viết nhận thấy rằng, các công trình trên ít nhiều đều đề cập và nghiên cứu thơ
Vương Duy nhìn dưới góc độ của Thiền học. Tuy nhiên, đề tài “Không gian và thời
gian nghệ thuật trong thơ Vương Duy” được người viết nhìn nhận dưới góc độ Thi
pháp học để phân tích và nghiên cứu. Nhưng khi bàn về Vương Duy, dù đứng ở góc
nhìn nào, chúng ta trước tiên cũng phải nhìn nhận nó ít nhiều qua tư tưởng Thiềnđó là chìa khóa quan trọng để mở ra cánh cửa thiền tâm trong tâm hồn của mỗi con
người khi đến với thơ của ông.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu khảo sát
- Đối tượng nghiên cứu: Không gian và thời gian nghệ thuật trong thơ Vương Duy.
- Đối tượng khảo sát: Cuốn Vương Duy chân diện mục, Vũ Thế Ngọc, Nhà
xuất bản tổng hợp Thành Phố Hồ Chí Minh, 2006.

5. Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp phân loại
- Phương pháp thống kê
- Phương pháp tổng hợp
- Phương pháp so sánh
- Phương pháp nghiên cứu liên nghành (văn – sử - triết)
- Phương pháp phân tích thi pháp học
6. Bố cục khóa luận.
Mở đầu
Nội dung
Chương 1. KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG THƠ VƯƠNG DUY
Chương 2. THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG THƠ VƯƠNG DUY
Kết luận
Tài liệu tham khảo
Phụ lục

4
Footer Page 9 of 63.

Tài liu lun vn s phm 10 of 63.

NỘI DUNG
Chương 1
KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG THƠ VƯƠNG DUY
1.1. Khái niệm không gian nghệ thuật
1.1.1. Khái niệm không gian
“Không gian là khái niệm vật lí học chỉ khoảng không tồn tại của vật chất và
được thể hiện bằng các phạm trù chỉ chiều kích rộng-hẹp, dài-ngắn.. và các từ chỉ
phương hướng như đông, tây, nam, bắc, trên, dưới, cao, thấp.”

Không gian được viết ở trên là không gian vật lý, còn không gian được tạo
dựng trong tác phẩm văn học là không gian nghệ thuật đã được quan niệm hóa. Nó
không chịu sự tác động của quy luật vật lí mà đã được hình tượng hóa thành hình
tượng không gian, chịu sự tác động và chi phối của những quan niệm nghệ thuật của
tác giả, là sản phẩm sáng tạo của người nghệ sĩ.
Người Trung Quốc xưa cảm nhận không gian tồn tại trong tính trọn vẹn và
chỉnh thể. Trang Tử cũng xác định một không gian vô cùng: “Hữu thực nhi vô hồ
xứ giả, vũ dã” (Có thực mà không chứa gì trong ấy cả, đó là vũ). Trong thơ ca, con
người chiêm nghiệm sự tồn tại của vạn vật, của chính mình trong không gian và thể
hiện bằng những hình tượng nghệ thuật. Không gian nghệ thuật trong thơ không
đơn thuần là không gian vật chất khách quan mà là một kiểu không gian tinh thần
mang tính chủ quan, hay còn gọi là không gian tâm trạng, không gian nội tâm.
“Không gian nghệ thuật là hình tượng không gian trong tác phẩm”[3-tr.26] Nó là sự
kết tinh của vốn tri thức về văn hóa truyền thống cùng với yếu tố tinh thần của thời
đại và cảm xúc cá nhân của người nghệ sĩ-thi nhân.
1.2. Một số kiểu không gian nghệ thuật tiêu biểu trong thơ Vương Duy
Bảng1.1. Tổng hợp khảo sát các kiểu không gian nghệ thuật trong thơ Vương Duy
(Xem chi tiết phần phụ lục)
Không gian nghệ thuật
86 bài thơ

Điền viênSơn thủy

Thiền-tĩnhvô ưu

Đối xứng

Tống biệt

Biên ải

gian xuất hiện trong một bài thơ, nhưng chủ yếu vẫn là hai loại không gian trên

6
Footer Page 11 of 63.

Tài liu lun vn s phm 12 of 63.

chiếm ưu thế. Cho nên khóa luận sẽ tập trung phân tích hai kiểu không gian này để
làm rõ cái đặc trưng trong không gian nghệ thuật thơ Vương Duy.
1.2.1. Không gian “điền viên sơn thủy” trong thơ Vương Duy
Khi đứng trước một khung cảnh thiên nhiên người phương Đông thường có
xu hướng muốn hòa nhập với thiên nhiên, muốn cùng được thiên nhiên sống gần
gũi mà không hề có tham vọng chinh phục tự nhiên giống như tâm lí của người
phương Tây. Trong văn học phương Đông, có ba chủ đề chính: tự nhiên, xã hội và
tu tâm dưỡng tính. Trong đó đề tài viết về tự nhiên được yêu thích và ưu tiên hơn
cả. Nói về tự nhiên, không thể nào không nhắc tới một loại thơ đặc sắc, đó là phái
thơ “điền viên sơn thủy”. Đại diện tiêu biểu cho phái thơ “điền viên” có thể kể tới
Đào Uyên Minh ( 365-427) đời Đông Tấn. Bên cạnh đó cũng phải nói đến “ông tổ”
của phái thơ “sơn thủy” đó là Tạ Vân Linh đời Nam Triều. Vương Duy với tư cách
là một họa sư - thi nhân đã học tập và tiếp thu tư tưởng của bậc hiền nhân đi trước
và tạo nên một trường phái thơ đậm nét riêng của chính mình, đó là sự kết hợp
nhuần nhuyễn giữa “điền viên” và “sơn thủy”. Sự kết hợp đó đã làm nên không gian
riêng biệt trong thơ của Vương Duy, một không gian thơ đầy màu sắc. Với Vương
Duy, thơ của ông nhuốm màu Thiền và bàng bạc tư tưởng Lão -Trang cho nên thơ
điền viên sơn thủy của ông không chỉ mang nét bình dị, êm ả của cảnh vật nông
thôn mà tình thơ của ông còn mang những nét u hoài và triết lí sống. Cảnh sắc thiên
nhiên với sơn, thủy, núi non hữu tình trong thơ Vương Duy đã tạo nên một không
gian nghệ thuật riêng không thể lẫn được. Vương Duy là một nhà thơ đồng thời
cũng là một nhà hội hoa, một nhạc sư, nhà thư pháp đã cống hiến cả đời cho nghệ

cao nhân ẩn sĩ quanh vùng núi sông kì vĩ đó.Ta hãy đọc bài thơ Sống một mình ở
Võng Xuyên: “ ... chẳng về núi đông cả một năm nay, nay vừa về kịp để làm ruộng
mùa xuân. Giữa mưa mầu cỏ biếc xanh đẹp như thảm, bên suối hoa đào đỏ rực rỡ
như lửa hồng. Rồi bạn hữu chợt đến: nào là nhà sư Ưu Lâu - vị bác thông kinh luận(
ở đây ví với Ưu Lâu Tần Loa Ca Diếp, Uruvilva Kaspaya), nào là cụ Ủ Lũ một vị
hiền nhân trong thôn( ở đây ví với nhân vật lưng gù họ Châu-Châu Ủ Lũ,trong sách
Trang Tử). Ta vội khoác áo, xỏ dép chạy vội ra đón, cùng nhau nói cười vui vẻ
trước cổng tre..”. Thú vui điền viên của Vương Duy thể hiện một cái nhìn, quan
niệm, một lối sống chủ quan của người nhàn nhã. Ông đem con mắt của mình, của
người thích sống tịch lặng, sống một mình để mà nhìn nhận và hưởng thụ cuộc
sống, không chỉ thấy mình nhàn, vui mà còn nhìn cảnh vật xung quanh cũng nhàn
vui mà không ồn ào, tĩnh lặng.
Cảnh vật thiên nhiên sau cơn mưa ở Võng Xuyên được nhà thơ miêu tả một
cách hết sức tự nhiên khiến cho cảnh sắc nhẹ nhàng đi vào lòng người:
“Tích vũ không lâm yên hỏa trì

“Rừng vắng trong cơn mưa dầm, lử khói hắt hiu

Chưng lê xuy thử hướng đông chuy
Mạc mạc thủy điền phi bạch lô

Đun canh lê, nấu cháo nếp, ăn uống xoàng ở
ruộng đông

Âm âm hạ mộc chuyển hoàng ly.”

Cò trắng bay trên vùng nước bao la
Oanh vàng hót trong bóng cây mùa hè râm
mát.”

Gặp nhau trò chuyện như mọi khi.”

Vị Xuyên điền gia - Vương Duy
Sống với ruộng vườn thì an nhàn, vui tươi. Mình thấy mình nhàn mà nhìn
người cũng thấy rất nhàn. Không gian và thời gian như thước phim được tâm ý lưu
giữ.Dù diễn trước mắt trong sự tưởng tượng của người đọc mà như một thước
phim.Bức tranh nông thôn quê mùa với tiếng chim trĩ kêu lúa mạch mọc tốt tươi.
Cảnh tằm ăn lá dâu lưa thưa. Người làm ruộng gặp nhau trò chuyện an nhàn, mấy
câu chuyện tưới tiêu chăm bón, chuyện trên trời dưới bể, chuyện cuộc sống nhàn
cư, dù nghèo nhưng lại có cái vui tinh thần thật trang nhã. Bức tranh làng quê thanh
bình, những người nông dân chăm chỉ ngày qua ngày “bán mặt cho đất, bán lưng
cho trời”, vất cả chịu thương chịu khó cho con tằm ăn lá, se sợ luồn kim dệt nên
những tấm vải lụa tơ tằm tuyệt hảo. Cuộc sống thật thanh bình và an nhàn biết bao.
Hầu hết những khóm trúc đều xuất hiện trong những bài thơ tả cảnh điền
viên, ruộng vườn, chốn an nhàn, ẩn dật của những bậc hiền nhân cư sĩ. “Trúc lâm”
dường như đã trở thành hình tượng trong thơ cổ xưa tới nay. Trong Trúc phổ có ghi
chép rằng: trúc “bất nhu bất cương, phi thảo phi mộc” tức là không cứng cũng không
mềm, không phải loại cây thân gỗ, hay dây leo. Không biết trúc xuất hiện từ bao giờ
nhưng lại có mối quan hệ mật thiết với người nông dân. Hoa kinh cũng đã có lần ghi
chép rằng: “Trúc chịu qua sương tuyết mà chẳng tiêu điều, suốt bốn mùa lúc nào
cũng xanh tươi, không dễ dàng bị uốn cong, cả người thanh và người tục cùng yêu
quý”. Nhiều bậc cư sĩ cho rằng trúc được coi là sự hiến thân của bậc quân tử.

9
Footer Page 14 of 63.

Tài liu lun vn s phm 15 of 63.

“trúc lâm” đã góp một phần nhỏ và không gian điền viên của người cư sĩ, làm nên
cái phẩm chất đáng quý của họ.Sống với thú vui ruộng vườn là sống với những
khóm trúc đơn sơ, giản dị nhưng lại phi thường, nhưng Vương Duy lại khiêm tốn:
“Khán trúc đáo bần gia”(Nhìn trúc là biết nhà nghèo). Một lần nữa hình ảnh “trúc
lâm” lại điểm tô cho cái thú vui điền viên của thi nhân thật giản đơn nhưng cũng
không kém phần thanh tao. Sống với những khóm trúc, là sống với bậc hiền nhân
quân tử, sống với những phẩm chất đạo đức tốt đẹp.
Trong các bài thơ điền viên của Vương Duy ta bắt gặp nhiều sự miêu tả
những con đường, sân vắng, ngõ sâu, những căn nhà, cánh cửa, bầu trời... Nhưng
bản thân các sự vật ấy chưa phải là không gian nghệ thuật chính trong thơ Vương
Duy. Chúng chỉ được xem như là một không gian nghệ thuật trong chừng mực,
chúng trở thành yếu tố “tiểu không gian” trong cấu trúc biểu nghĩa, biểu hiện mô
hình thế giới của tác giả. Chính những “tiểu không gian”ấy góp phần làm nên không
gian điền viên và mục đích chính là qua không gian đó, hiểu một cách sâu sắc về
không gian tâm trạng của tác giả.

10
Footer Page 15 of 63.

Tài liu lun vn s phm 16 of 63.

Viết về đề tài “điền viên” Vương Duy có chùm thơ Điền viên lạc đã gợi ra
cho người đọc những điều thú vị về cuộc sống điền viên an nhàn, không gian làng
quên mở ra trước với biết bao điều giản dị nhưng lại hàm chứ nhiều ý nghĩa, triết lí
sống. Vương Duy đậu tiến sĩ năm 21 tuổi, làm quan tới Lại bộ lang trung. Năm ông
38 tuổi, Lý Lâm Phủ chuyên quyền sai ông đi sứ Lương Châu hai năm, khỉ trở về
thì giáng ông làm một chức quan nhỏ. Ông cất biệt thự ở Võng Xuyên gần kinh đô
Trường An, vừ làm việc vừa vui thú với thú điền viên ẩn dật. Chùm thơ Điền viên
lạc được ông viết trong khoảng thời gian này. Đọc chùm thơ này, ta cảm nhận được

Bên cạnh đó, không gian điền viên còn được khắc họa một cách chân thực
với cánh cửa sài, cửa cỏ đơn sơ của những con người nhà nghèo. Cảnh nông thôn
chân thật hiện ra trước mắt:

“ Nhật ẩn tang chá ngoại

“Trời ẩn ngoài nương dâu

Hà minh lư tĩnh gian

Sông soi giữa xóm nhà

11
Footer Page 16 of 63.

Tài liu lun vn s phm 17 of 63.

Mục đồng vọng thôn khứ

Mục đồng ngóng thôn đi

Liệp cẩu tùy nhân hoàn.”

Chó săn theo người về.”

Kỳ thượng tức sự điền viên - Vương Duy
Tức cảnh trên sông Kỳ, nhà thơ đã sáng tác nên bài thơ này. Không gian làng
quê đồng hiện với mây trời, nương dâu. Giữa những xóm nhà san sát nhau, dòng
sông ở giữa soi bóng. Không lộ rõ bóng thời gian trong bài thơ, nhưng ta có thể cảm

Thú vui điền viên thật thanh cao và tao nhã, từ cổ xưa tới nay chỉ có bậc hiền
nhân ẩn lánh đời mới có thể quy về ở ẩn, kẻ phàm phu còn tham danh vọng chốn

12
Footer Page 17 of 63.

Tài liu lun vn s phm 18 of 63.

quan trường sa hoa làm cho mù mắt. Có thể nói, thú vui điền viên chính là chân lý
sống của bậc quân tử, của những bậc hiền triết sống tu tâm dưỡng tính. Không gian
điền viên trong thơ của Vương Duy sống động như bức tranh bích họa về đời sống
nông thôn giản dị mà thanh cao vừa đượm chất triết lí, suy ngẫm về cuộc đời.
1.2.1.2. Không gian “sơn thủy” trong thơ Vương Duy
Bên cạnh các bài thơ viết về không gian điền viên thì hầu hết các bài thơ còn
lại của Vương Duy đều dành cho cảnh “sơn thủy” hữu tình. “Sơn thủy” theo Từ
điển Tiếng Việt có nghĩa là núi và nước nói chung, nhưng dùng để chỉ cảnh đẹp
thiên nhiên. Lịch sử Trung Quốc đánh giá các sáng tác, đặc biệt là thơ sơn thủy của
Vương Duy rất cao, xin đơn cử một số ý kiến của các nhà phê bình tiêu biểu. Tô
Thức cho rằng: “ Vị Ma Cật chi thi, thi trung hữu họa; quan Ma Cật chi họa, họa
trung hữu thi. ( Thưởng thức thơ Ma Cật, trong thơ có họa; Xem Ma Cật họa, trong
họa có thơ- Thư Ma Cật Lam Điền yên vũ đồ )[11]
Cùng với Mạnh Hạo Nhiên, Vương Duy được tôn sùng là nhà thơ tiêu biểu
cho khuynh hướng thơ “sơn thủy” dưới thời Thịnh Đường. Đây là khuynh hướng
thơ nối tiếp truyền thống thơ thơ “sơn thủy” của Tạ Linh Vận thời Nam Triều. Thơ
sơn thủy chủ yếu miêu tả thiên nhiên, phong cảnh, cảnh vật như chất chứa tâm trạng
lưu lạc, “tiếu ngạo giang hồ”.
Thơ “sơn thủy” thời kì đầu của Vương Duy chủ yếu thiên về miêu tả cảnh
vật tự nhiên, âm hưởng vô cùng hùng tráng, mang bóng dáng của “khí chất Thịnh
Đường” nhập thế đầy chất văn thơ lãng mạng, còn những sáng tác thời kỳ “bán

“sơn” hơn là “thủy”. Đất nước của họ không thiếu sông dài biển rộng, nhưng rất ít
khi thấy biển xuất hiện trong thơ. Đặc biệt qua khảo sát, chúng tôi không thấy
không gian biển được nhắc tới trong thơ Vương Duy. Hiện tượng ấy cũng một phần
vì trong quan niệm của người Trung Quốc thích sự kiên định, vững vàng (tĩnh của
núi) hơn là sự thay đổi chảy trôi (động của nước). Người Trung Quốc trọng người
“nhân” hơn người “trí”, mà “nhân giả nhạo sơn, trí giả nhạo thủy” tức là người nhân
thích núi, người trí thích nước. Cho nên “sơn” đã trở thành hình tượng nghệ thuật,
không gian nghệ thuật trong thơ ca Trung Quốc cổ xưa. Hình ảnh núi non xuất hiện
rất nhiều trong thơ ca của Vương Duy, mềm mại như những nét vẽ tranh sơn thủy.
Bài thơ Lộc trại miêu tả khung cảnh miền núi vắng cô quạnh, heo hút, rộng lớn và
thẳm sâu, gợi cho người ta cảm giác trống trải, bao la, rộng lớn. Con người đứng
giữa không gian ấy nhỏ bé, cô đơn. Với thủ pháp lấy động tả tĩnh, như một nét
chấm phá không gian, nhà thơ dường như đã vẽ lên trong tâm trí người thưởng thức
thơ một luồng âm thanh vang vọng như đang lấp đầy khoảng không gian u mịch ấy.
“Đản văn nhân ngữ hưởng” một câu hỏi tu từ đầy ẩn ý, muốn hỏi tiếng vọng của ai
để lại trong tâm trí người đọc nhiều trường liên tưởng, không rõ có phải tiếng người
không, hay âm thanh lòng người sâu thẳm vời vợi. Lại một lần nữa, không gian
được lấp đầy bởi ánh nắng chiều đang bừng lên. Hoàng hôn không được nhắc tới
trong bài thơ nhưng ta có thể cảm nhận được thứ nắng chiều đang bừng lên và
hoàng hôn đang lấp dần qua câu thơ cuối của bài thơ “Phục chiếu thanh đài
thượng”, chiều đang dần rạng trên những viên đá rêu xanh. Cuộc sống an nhàn nơi
núi sâu thẳm, gợi không gian trầm tư, tĩnh lặng.
Vương triều Lý - Đường thời Khai Nguyên (712 - 743) đã đạt được những
thành tự rực rỡ trên nhiều phương diện đã kích thích sự hưng phấn trong tâm lý kẻ
sĩ đương thường. Giống như bao người khác, tâm tình của Vương Duy cũng bị cuốn
theo cái mang tên “Thịnh Đường khí tượng”, “Thịnh Đường khí chất”, tích cực
tham gia vào đời sống chính trị. Khí chất hồng hồn và tráng lệ là âm điệu cơ bản
của Vương Duy trong thời kì đầu. Không có gianh giới rõ ràng giữa các dòng thơ
biên tái và tống biệt và sơn thủy, chúng xen lẫn nhau là làm nên Sứ chí tái thượng,
Hán giang lâm phiến, Chung Nam sơn... cảnh sơn thủy hữu tình với “núi cao chót

cảnh thật hùng vĩ và khoáng đãng. Ngọn cỏ bồng nơi đất Hán, đối lập với hình ảnh
nhạn bay về trời Hồ, tạo nên một cung bậc bâng khuâng cảm xúc khó tả, một sự
buồn man mác. Khung cảnh nơi biên thùy rộng lớn như sa vào lòng người những
tâm trạng cảm xúc bâng khuâng tỏng khoảng không của “mộ viên”. Làn khói lững
lờ buồn bay thẳng lên bầu trời. Hai chữ “cô yên” diễn tả nỗi buồn, nó như hòa và
không gian mênh mang của vũ trụ, làm cho lòng người ngày càng trở nên não nề.
Như một bức tranh vẽ khói sương mờ ảo, chỉ điểm chút ráng chiều đã làm cho nó
trở nên đẹp huyền ảo.
Thơ “sơn thủy” của Vương Duy là sự tiếp sức của thơ Tạ Linh Vân, tức là
lấy cảnh thiên nhiên làm đối tượng để ca tụng và ngâm vịnh. Song từ Tạ đến
Vương, thơ sơn thủy đã trải qua một quá trình phát triển cực thịnh. Thơ Tạ Linh
Vân chủ yếu miêu tả “chân diện mục” của sơn thủy để từ đó “ngộ” ra những triết lí
về nhân sinh, cảnh giới tinh thần và cảnh vật tự nhiên với chủ thể thẩm mĩ chưa đạt
được đến độ dung hòa. Nói một cách khác, giữa “vật” với “ngã” vẫn còn đang phân
biệt mà “lưỡng vong” theo mô hình “ký du-tả cảnh-hứng tình-ngộ lý”.
Không gian sơn thủy trong thơ của Vương Duy được thể hiện qua những
màu sắc và đường nét vẽ núi non, cây cỏ, sông nước... vô cùng tinh tế, như những
bức tranh thủy mặc. Cái đẹp do màu sắc đem lại là một trong những yếu tố quan
trọng của “hội họa mĩ” trong thơ. Là nhà thơ đồng thời là một họa gia nổi tiếng và
kiệt xuất, Vương Duy đã mang đến cho thơ ca một khoảng không gian riêng với
màu sắc và đường nét vô cùng đặc biệt. Vương Duy đã khéo léo điều phối màu sắc,
kết hợp những gam màu nóng và gam màu lạnh , sử dụng “đối tỉ” trong mỗi bài
thơ. Nói một cách cụ thể và dễ hiểu thì nó là cách pha màu. Là ông tổ của tranh thủy
mặc, nhưng ông cũng thể hiện rằng mình là người rất giỏi trong việc vẽ tranh màu.
Giữa không gian của màu sắc đậm nhạt, Vương Duy điểm vào những gam màu sắc
rực rỡ như “hồng”, “chu” gây hiệu quả thị giác thật nổi bật. Bài “Họa thái thường

15
Footer Page 20 of 63.

Hoa thư cục 1997(tr.423) cũng đều hiểu là như vậy. Thung lũng hoa này đương thời
là một cảnh đẹp ở nơi Vương Duy ẩn cư, biệt thự Võng Xuyên đất Lam Điền ở tỉnh
Thiểm Tây, Trung Quốc.Không gian bao quanh bông hoa phù dung được triển khai
rất rộng, đó là không gian “sơn trung”, “giản hộ” được vẽ bằng nét “đại bút”, trên
“chót vót cành phù dung”. Vương Duy vẽ bằng nét “công bút” một bông phù dung
đẹp rực rỡ , “hồng ngạc”. Giữa không gian của núi, của suối, bông hoa nổi bật lên
như một triết lí về sự sống của vũ trụ.Bông phù dung đỏ ở giữa núi, nơi khe suối
vắng người cứ tơi bời nở rụng, màu “hồng” ấy đang ở trong một xu thế vận động
quen thuộc: “khai” - “lạc” (nở - tàn). Vương Duy không cảm hứng tiếc hoa vì ông
nhìn sự đời bằng cái Tâm Bát Nhã. Cái Tâm Bát Nhã của thiền khiến ông hiểu ra
rằng màu “hồng” kia, sự “khai thả lạc” ấy chỉ là hiện tướng của sự vật, cong cái Bản
Thể Chân của sự vật không ở sự nở, sự tàn, hay màu hồng đó. Tâm thức thiền khiến
cho ông thấy được cái huyền ảo của Vạn Pháp và cái bất biếm của Bản Thể. Màu
sắc lúc này dường như mang tính chất triết lí cao độ, hóa ra màu “hồng” của bông
hoa rực rỡ giữa núi tác động thẳng vào thị giác của con người thì suy cho cùng vẫn
là ảo giác, vẫn là hiện tướng của Vạn Pháp trong khi cái ta cần là cái bất biến của
Thực Tướng Chân Như. Dưới con mắt của một họa sư, Vương Duy đã nắm bắt
ngay được bố cục độc đáo của màu sắc, sự vật trong thiên nhiên và đưa nó vào

16
Footer Page 21 of 63.

Tài liu lun vn s phm 22 of 63.

trong thơ ca. Nhưng bằng cái tâm thiền của mình, cho nên ông đã đư ra màu sắc ấy
vào một triết lí cao hơn, có thể nói ông đã dùng “huệ nhãn” để phát hiện và làm nên
cái không gian thiên nhiên sơn thủy ấy, tạo ra một không gian sơn thủy vừa giàu
sức sống, vừa nồng đượm ý thiền. Tất cả đã làm nên một không gian sơn thủy cao
diệu trong thơ của ông.

Sơn trung - Vương Duy
Cảnh mặt trời mọc trên dòng suối hiểm trở, trời lạnh, những cây lá đỏ thưa
thớt. Suối Kinh Khê thuộc Tây Nam núi Tần Lĩnh, huyện Lam Điền, tỉnh Thiểm
Tây - Trung Quốc. Liên một của bài thơ là cảnh trí rất trong sáng, giản dị và gợi
nhiều cảm xúc. Hiện lên trong không gian núi rừng ấy là màu óng ánh của đá trằng,
hình trạng len lỏi của Kinh Khê những ngày trời lạnh mưa lâm thâm, lưa thưa.
Thiên nhiên Trung Hoa mùa thu thường có sương, làm lá đỏ tạo thành một vòm trời
thu rực rỡ, nhưng đến mùa đông lạnh lá đỏ hiếm hoi. Cảnh sắc vốn giản dị không

17
Footer Page 22 of 63.

Tài liu lun vn s phm 23 of 63.

đáng chú ý, nhưng với Vương Duy thì khác, nhà thơ đã có sự mẫn cảm trước cảnh
thù đặc sắc đại tự nhiên này. Như Lý Bạch đã từng nói: “ Nước trong sẽ nở hoa sen/
Thiên nhiên là đẹp chớ nên vẽ vời”, không gian sơn thủy trong bài thơ này chân
thực, nhưng cũng không bớt đi sự giản dị và trong sáng mà nó lại ngày càng sáng
hơn. “Thiên hàn hồng diệp hi”(“ Lá thưa lạnh mặt đất”), câu thơ này đã thể hiện sự
cảm thụ màu sắc cực kì tinh tế, từ đó mở ra một không gian với những gam màu đối
lập, nhưng lại tôn lên cho nhau vẻ đẹp đầy ý nhị.
Hiệu ứng màu sắc lan tỏa khắp không gian đã đưa đến những sự bừng sáng
trong cảm thụ của thị giác, màu sắc được thể hiện trong nhiều sắc thái không tĩnh
mà động trong đó chứa đựng không gian tâm trạng của con người:
“Vũ trung thảo sắc lục kham nhiễm

“Cỏ dại trong mưa xanh biếc biếc,

của họa sư - thi nhân Vương Duy.
Không gian “sơn thủy” trong thơ của Vương Duy được miêu tả một cách rõ
nét chân thực khiến cho người đọc như bước vào thế giới của nghệ thuật một cách
chân chính. Hình ảnh và những nét vẽ núi trong thơ Vương Duy giờ đây không còn
lạ lẫm gì với người đọc. Tần suất xuất hiện của những dãy núi trong thơ ông thật là
đều dặn. Chắc hẳn vì ông đã chọn một cuộc sống nhàn cư, ẩn dật cho nên đã dành
hết tình cảm cho thiên nhiên, sống hết mình với thiên nhiên. Hình tượng núi cao
được lặp đi lặp lại trong nhiều bài thơ với nhiều cung bậc núi tiếp suối(“tự hữu
sơn”)- Đề hữu nhân vân mẫu trướng tử ; trước mặt núi cao cảnh phong đãng( “tiền
sơn cảnh khí giai)- Lưu biệt Thôi hưng thôn; núi lạnh chuyển màu xanh( “Hàn sơn
chuyển thương thúy”) - Võng Xuyên nhàn cư tặng Bùi Tú Tài địch; núi xuân không
đêm vắng (“Dạ tĩnh xuân sơn không”)- Điểu minh giản ; “Sơn lộ” - Sơn trung;
“sơn khẩu”, “sơn khai” - Đào nguyên hành; núi quanh co (“sơn tương vạn chuyển”)
- Thanh Khê ; núi bình yên(“sơn trung”) - Tịch Vũ Võng Xuyên trang tác, Tân hi ổ;
núi xanh(“sơn thương”) - Đăng Hà Bắc Thành lâu tác; núi tiếp (“liên sơn”) - Chung
Nam Sơn; núi mùa thu( “thu sơn”) - Quy sơn tung tá, Mộc lam sài, Tống Hạ Toại
Viên Ngoại ngoại sanh; núi vắng(“không sơn”) - Sơn cư thu minh, Lộc trại; núi
xa(“viễn sơn”) - Quy võng xuyên tác; núi biếc (“sơn lộ”) - Câu trúc lãnh; núi
xanh(“sơn thanh”) - Ca hồ; núi xa vắng (“sơn tĩnh”) - Tế Châu Tống Tổ Tam; núi
vọng (“sơn hưởng”) - Quá cảm hóa tự đàm hưng thượng nhân sơn viện...Không
gian núi non mở ra trước mắt bao la rộng lớn với đầy đủ những tâm tư cảm xúc.
Qua thống kê cho thấy, núi mùa thu xuất hiện nhiều hơn cả trong các bài thờ viết về
núi. Nét vẽ núi với đủ các sắc thái và màu sắc đã góp phần làm cho không gian sơn
thủy trở nên phong phú và đa dạng và mang lại nhiều cảm xúc cho người đọc.
Người Trung Quốc thường coi trọng “sơn” hơn là “thủy”, nhưng không vì
thế mà họ loại bỏ hẳn yếu tố “thủy” trong thơ. Không gian nước non với những cơn
mưa, suối vắng, sông hồ lạnh, khe nước... đã làm cho không gian sơn thủy thêm
màu sắc và đường nét tinh tế. Trong thơ sơn thủy không thể thiếu được không gian
của nhưng dòng suối vàng, điển hình là bài thơ Kim Tiết Tuyền tức Suối bột vàng:
“Nhật ẩm kim tiết tuyền

Gia trú thủy đông tây

Lơ thơ nhà bên suối

Hoán sa minh nguyệt hạ.”

Giặt lụa dưới trăng thanh.”

Dòng suối đá trắng với cỏ rong xanh mịn như một nét chấm phá, làm nổi bật
lên cái sự trắng ngần, tinh khôi của suối đá... Bên khe xanh có mấy ngôi nhà, những
cô gái nhà quê đang giặt lụa an nhàn dưới trăng. Khung cảnh sinh hoạt bên suối
trắng hiện lên một cách bình và tự nhiên. Bên dòng suối, con người và cảnh vật như
hòa vào nhau. Hình ảnh suối vàng trong bài thơ Kim tiết tuyền vừa miêu tả dòng
suối vàng, đồng thời mang trong nó triết lí sống, thể hiện khát vọng trường sinh bất
lão. Tiêu biểu cho không gian suối, Vương Duy có bài thơ Đào Nguyên Hành tức
Suối hoa đào. Cảnh sắc trong bài thơ như một bức tranh bích họa mùa xuân:
“Ngư châu trục thủy ái sơn xuân
Lưỡng ngạn đào hoa giáp cổ tân
Tọa khán hồng thụ bất tri viễn
Hành tận thanh khê bất kiến nhân
Sơn khẩu tiệm hành thỉ ôi áo
Sơn khai khoáng vọng triển bình lục
....
Thanh khê kỉ độ đáo vân lâm
Xuân lai biến thị Đào hoa thủy
Bất tiện tiên nguyên hà xứ tầm.”
Đào nguyên hành -Vương Duy
Bài thơ như một bức tranh sơn thủy tuyệt đẹp vẽ suối hoa đào mùa xuân.
Mùa xuân mở ra với núi xuân, những chiếc thuyền trôi theo dòng nước mùa xuân,

Nhờ tải bản gốc

Tài liệu, ebook tham khảo khác

Luận văn sư phạm Không gian và thời gian nghệ thuật trong thơ Vương Duy - Pdf 56

Tài liệu, ebook tham khảo khác

Học thêm