ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
KHOA ĐỊA LÝ

ĐÀO LÊ QUẾ THÚY

RÈN LUYỆN KỸ NĂNG SỬ DỤNG ATLAT
ĐỊA LÝ VIỆT NAM TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÝ 12 TRUNG
HỌC PHỔ THÔNG THEO ĐỊNH HƯỚNG
PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
NGÀNH: CỬ NHÂN SƯ PHẠM ĐỊA LÝ

Đà Nẵng, tháng 04 năm 2018


ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
KHOA ĐỊA LÝ

RÈN LUYỆN KỸ NĂNG SỬ DỤNG ATLAT
ĐỊA LÝ VIỆT NAM TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÝ 12 TRUNG
HỌC PHỔ THÔNG THEO ĐỊNH HƯỚNG
PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
NGÀNH: CỬ NHÂN SƯ PHẠM ĐỊA LÝ


Tác giả
Đào Lê Quế Thúy


MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN
LỜI CẢM ƠN
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
DANH MỤC CÁC BẢNG
LỜI MỞ ĐẦU ........................................................................................................ 1
1. Lí do chọn đề tài. ............................................................................................. 12
2. Mục tiêu nghiên cứu......................................................................................... 13
3. Nhiệm vụ đề tài................................................................................................ 13
4. Đối tượng nghiên cứu....................................................................................... 14
5. Phạm vi nghiên cứu.......................................................................................... 14
6. Lịch sử nghiên cứu........................................................................................... 14
7. Điểm mới của đề tài ......................................................................................... 16
8. Phương pháp nghiên cứu.................................................................................. 16
9. Cấu trúc của luận án .......................................................................................... 17
CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC RÈN LUYỆN KĨ
NĂNG SỬ DỤNG ATLAT ĐỊA LÍ VIỆT NAM TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ
12 THPT THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ......................... 18
1.1. Kĩ năng Địa lí ................................................................................................. 18
1.1.1. Khái niệm kĩ năng........................................................................................ 18
1.1.2. Khái niệm kĩ năng địa lí............................................................................... 19
1.1.3. Vai trò, vị trí của kĩ năng trong dạy học địa lí .............................................. 19
1.1.4. Phân loại các kĩ năng địa lí .......................................................................... 19
1.1.5. Đặc điểm kĩ năng địa lí ................................................................................ 20
1.1.6. Mối quan hệ giữa các kĩ năng địa lí với kiến thức địa lí ............................... 21

1.6.1.1. Quan niệm của giáo viên về rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat ................... 39
1.6.1.2. Thực trạng về việc rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat cho HS lớp 12 của GV40
1.6.1.3. Thực trạng rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat của HS lớp 12 ....................... 42
1.6.3. Kết luận về kết quả điều tra.......................................................................... 44
1.6.4. Nguyên nhân của thực trạng......................................................................... 44


1.6.4.1. Nguyên nhân khách quan .......................................................................... 44
1.6.4.2. Nguyên nhân chủ quan.............................................................................. 44
CHƯƠNG 2. PHƯƠNG PHÁP RÈN LUYỆN KĨ NĂNG SỬ DỤNG ATLAT
ĐỊA LÍ VIỆT NAM TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12 THPT THEO ĐỊNH
HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ................................................................ 46
2.1. Khả năng của chương trình Địa lí 12 với việc sử dụng Atlat ........................... 46
2.2. Xác định các bài học Địa lí 12 THPT có sử dụng Atlat để rèn luyện các kĩ năng
sử dụng Atlat ......................................................................................................... 47
2.3. Nguyên tắc sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam...................................................... 58
2.3.1. Sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam phù hợp với nội dung dạy học. .................... 58
2.3.2. Sử dụng Atlat để phát huy tính tích cực của học sinh. .................................. 59
2.4. Các kĩ năng sử dụng Atlat............................................................................... 59
2.5. Phương pháp rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat theo định hướng phát triển năng
lực.

................................................................................................................. 61

2.5.1. Phương pháp chung rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat theo định hướng phát
triển năng lực......................................................................................................... 61
2.5.2. Phương pháp cụ thể rèn luyện kĩ năng Atlat theo định hướng phát triển năng
lực

................................................................................................................. 62

3.8.2. Tổng hợp kết quả các bài thực nghiệm......................................................... 82
3.8.3. Nhận xét kết quả thực nghiệm...................................................................... 84
3.8.3.1. Nhận xét về mặt định lượng ...................................................................... 84
3.8.3.2. Nhận xét về mặt định tính ......................................................................... 85
KẾT LUẬN.......................................................................................................... 86
1. Kết quả đạt được của đề tài................................................................................ 86
2. Một số kiến nghị, đề xuất................................................................................... 87
3. Hướng mở rộng của đề tài ................................................................................. 87
TÀI LIỆU THAM KHẢO................................................................................... 88
PHỤ LỤC............................................................................................................. 89


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
ANQP

An ninh quốc phòng

BTB

Bắc Trung Bộ

CN

Công nghiệp

DHNTB

Duyên hải Nam Trung Bộ

ĐBSH


Nông nghiệp

NXB

Nhà xuất bản

SGK

Sách giáo khoa

TDMNBB

Trung du miền núi Bắc Bộ

TN

Tự nhiên

TN

Tây Nguyên

TNG

Thực nghiệm

THCS

Trung học cơ sở

Bảng 3.4. Bảng phân phối tần suất...............................................................................72
Bảng 3.5. Bảng phân loại trình độ qua các lần kiểm tra ...............................................73


LỜI MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Giáo dục phổ thông nước ta đang từng bước chuyển từ chương trình giáo dục
tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học. Nghị quyết Hội nghị
Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện Giáo dục và Đào tạo chỉ rõ
“Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại phát huy
tính tích cực, chủ động sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học…
Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học tạo cơ sở để người học tự
cập nhật, và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực….” trong chiến lược
Phát triển Giáo dục 2015 – 2020 (Ban hành kèm theo quyết định số 711/QĐ –
TTg ngày 13 tháng 6 năm 2020 của Thủ tướng Chính phủ) chỉ rõ: “Thực hiện đổi
mới chương trình và sách giáo khoa từ năm 2015 theo định hướng phát triển năng
lực học sinh, vừa đảm bảo tính thống nhất trong toàn quốc, vừa phù hợp với đặc
thù mỗi địa phương ”.
Như vậy có thể thấy, xu hướng dạy học hiện nay, việc dạy và học không chỉ
nhằm trang bị cho học sinh những kiến thức mà còn rèn luyện cho học sinh những
kĩ năng cơ bản đặc trưng của môn học, đồng thời phát triển các năng lực cho
người học. Trong dạy học Địa lí, các kĩ năng là một phần không thể thiếu vì đó là
phần của hệ thống tri thức Địa lí trong Trường phổ thông. Thông qua rèn luyện các
kĩ năng sẽ góp phần phát triển được các năng lực của người học.
Đối với chương trình Địa lí lớp 12, có nhiều nội dung kiến thức và kĩ năng
Địa lí được thể hiện chủ yếu qua Atlat, các bài tập liên quan đến Atlat chiếm một
tỉ lệ khá lớn. Atlat trở thành một công cụ rất quan trọng trong dạy và học môn Địa
lí của giáo viên và học sinh. Atlat được xem như cuốn sách giáo khoa thứ hai giúp
cho người học đào sâu những tri thức địa lí và đồng thời giúp cho giáo viên thuận
lợi trong việc giảng dạy môn Địa lí.

- Nghiên cứu các phương pháp rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat Địa lí Việt
Nam theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh.
- Thực nghiệm sư phạm.


4. Đối tượng nghiên cứu
- Giáo viên Địa lí và học sinh lớp 12 ở Trường THPT
5. Phạm vi nghiên cứu
 Phạm vi nội dung:
- Kĩ năng sử dụng Atlat: Kĩ năng sử dụng bản đồ Atlat, kĩ năng sửu dụng lát
cắt địa hình, kĩ năng khai thác biểu đồ trong Atlat.
- Atlat Địa lí Việt Nam nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam.
 Phạm vi không gian:
- Trường THPT Hoàng Hoa Thám, Sơn Trà, Thành phố Đà Nẵng.
- Trường THPT Lê Hồng Phong, Duy Xuyên, Quảng Nam.
 Phạm vi về thời gian:
- Đề tài thực hiện từ tháng 11/2017 đến tháng 04/2018
6. Lịch sử nghiên cứu
Vấn đề hướng dẫn học sinh khai thác, sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam trong
dạy học Địa lí 12 nói riêng và dạy học Địa lí nói chung từ lâu đã có nhiều nhà giáo
dục ở nước ta nghiên cứu và trực tiếp giảng dạy. Tuy nhiên các đề tài nghiên cứu
trước đây thường chú trọng nghiên cứu vấn đề sử dụng Atlat cho dạy học theo định
hướng nội dung hoặc tập trung hướng dẫn khai thác các kiến thức Địa lí.
- Võ Hồng Tuyến An (2010), Xây dựng hệ thống bài tập với Atlat Địa lí Việt
Nam trong dạy học phần Địa lí lớp 12 Trung học phổ thông, Luận văn thạc sĩ giáo
dục học, Đại học Sư phạm Huế. Tác giả trình bày cơ sở lí luận và xây dựng hệ
thống bài tập với Atlat Địa lí Việt Nam trong dạy học phần Địa lí tự nhiên 12.
- Lâm Quang Dốc, Đỗ Ngọc Tiến, Nguyễn Việt Tiến, Lã Thị Loan (2008),
Hướng dẫn sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam theo hướng tích cực, NXB Đại học Sư
phạm. Phần đầu tác giả trình bày một số kiến thức cơ bản về các bản đồ trong

Tóm lại đã có rất nhiều tài liệu nghiên cứu đề cập đến vấn đề sử dụng Atlat
Địa lí Việt Nam trong dạy học Địa lí có tính chất luận, ở những dạng báo cáo,
trình bày các kinh nghiệm, trình bày về những nội dung có thể khai thác được trên
các trang Atlat. Tuy nhiên chưa có công trình nghiên cứu nào về rèn luyện sử dụng


Atlat Địa lí Việt Nam theo định hướng phát triển năng lực trong dạy học Địa lí 12
THPT được công bố.
7. Điểm mới của đề tài
- Đánh giá thực trạng rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam theo
định hướng phát triển năng lực ở trường THPT tại địa bàn tỉnh Quảng Nam và
Thành phố Đà Nẵng.
- Xây dựng một số cách thức, phương pháp rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat
Địa lí Việt Nam theo định hướng phát triển năng lực trong dạy học Địa lí lớp 12.
8. Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp tổng quan tài liệu
Trong nghiên cứu lí thuyết phải phân tích và phải tổng hợp tài liệu. Vấn đề
nghiên cứu được bắt đầu từ phân tích các tài liệu để tìm ra cấu trúc, các xu hướng
phát triển lí thuyết của đề tài.
Trong quá trình nghiên cứu, phải sắp xếp phân loại lí thuyết thành một hệ
thống logic chặt chẽ để tiến tới tạo thành cơ sở lí luận về rèn luyện kĩ năng sử dụng
Atlat Địa lí Việt Nam theo định hướng phát triển năng lực.
- Phương pháp phỏng vấn
Hỏi ý kiến các GV Địa lí và HS ở các trường trên địa bàn nghiên cứu để nắm
bắt tình hình rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam trong dạy học Địa lí
12 THPT.
- Phương pháp điều tra bằng phiếu
Điều tra thực tế dạy và học của GV và HS để biết thực trạng việc rèn luyện
kĩ năng sử dụng Atlat Địa lí Việt Nam trong dạy học Địa lí 12 qua phiếu điều tra.
- Phương pháp quan sát

Kĩ năng là một khái niệm được nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới và Việt
Nam đề cập đến.
Theo N.D.Lêvitôp, kĩ năng là sự thực hiện có kết quả một động tác nào đó
hay hoạt động phức tạp hơn bằng cách áp dụng hay lựa chọn những cách thức đúng
đắn có chiếu cố đến những điều kiện nhất định.
Theo V.V. T sêbuasêva là khả năng thực hiện một hoạt động nào đó dựa trên
cơ sở những tri thức kĩ xão và được hoàn thiện lên cùng với chúng.
Ở Việt Nam, có một số tác giả nghiên cứu về khái niệm kĩ năng:
Theo Hoàng Hữu Bội cho rằng kĩ năng là khái niệm biểu thị năng lực sử
dụng hệ thống những tri thức, những dữ kiện, những khái niệm đã có để phát hiện
những thuộc tính của sự vật để giải quyết thành công các nhiệm vụ lí luận hay thực
tiễn nhất định.
Theo Từ điển Tiếng Việt đưa ra khái niệm: Kĩ năng là những vận dụng
những kiến thức thu nhận được trong một lĩnh vực nào đó vào thực tế.
Như vậy có thể thấy tùy vào góc nhìn chuyên môn và quan niệm cá nhân của
người viết sẽ có khái niệm về kĩ năng khác nhau. Tuy nhiên hầu hết thừa nhận kĩ
năng được hình thành khi chúng ta áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Kĩ năng học
được do quá trình lặp đi lặp lại một hoặc một nhóm hành động nhất định nào đó. Kĩ
năng có chủ đích và định hướng rõ ràng.


1.1.2. Khái niệm kĩ năng địa lí
Có nhiều khái niệm kĩ năng địa lí được đưa ra như sau:
- Kĩ năng địa lí là cách thực hiện các hành động thực tiễn trên cơ sở các kiến
thức địa lí.
- Kĩ năng địa lí là sự vận dụng các kiến thức địa lí vào cuộc sống để giải quyết
các vân đề thực hiện.
Như vậy, các khái niệm kĩ năng địa lí được đưa ra khái niệm đồng nhất về
quan điểm là muốn có các kĩ năng địa lí thì phải có các kiến thức địa lí và biết cách
vận dụng chúng vào thực tiễn.

biểu đồ, phân tích các số liệu thống kê, lát cắt.
- Kĩ năng học tập nghiên cứu địa lí gồm : kĩ năng làm việc với SGK, với các
tài liệu tham khảo địa lí, kĩ năng mô tả, viết, trình bày những vấn đề về địa lí.
 Dựa vào các thao tác hành động trong học tập địa lí có thể chia các kĩ năng
địa lí thành các loại : Kĩ năng đọc, kĩ năng vẽ, kĩ năng viết, kĩ năng nhìn….
Ngoài ra còn nhiều phân loại khác nhau dựa vào các thao tác tư duy, dựa vào
hệ thống tri thức địa lí ở các cấp học… Tùy vào mục đích sử dụng người ta có thể
lựa chọn các phân loại hợp lí nhất cho mình.
1.1.5. Đặc điểm kĩ năng địa lí
Kĩ năng địa lí là một phần không thể thiếu trong hệ thống tri thức địa lí, để có
được những kĩ năng đó đòi hỏi phải có quá trình hình thành nhất định. Thông
thường các kĩ năng địa lí được thực hiện theo các giai đoạn :
- Giai đoạn định hướng: là giai đoạn xác định và hiểu rõ mục đích hành động,
cách tiến hành và các phương tiện cần thiết để hành động. Bước đầu tiên xác định
mục đích hành động là rất cần thiết. Trong bước này HS cần hiểu rõ, kĩ năng cần
thực hiện kĩ năng gì ? (kĩ năng vẽ biểu đồ, phân tích bảng số liệu…), kĩ năng đó
dùng để làm gì? Nó có tác dụng như thế nào trong việc học tập môn Địa lí? Sau khi
đã xác định được mục đích để có được kĩ năng HS cần nắm các thành phần hoạt
động của kĩ năng, trình tự tiến hành và các phương tiện cần thiết (kiến thức nào cần
vận dụng, dụng cụ nào cần có, bản đồ nào cần dùng… )
- Giai đoạn thực hiện : là giai đoạn tự hoạt động theo các trình tự, cách thức đã
vạch ra trong giai đoạn định hướng. Các hoạt động này có thể là hoạt động với các


dụng cụ, vẽ lát cắt, chỉ bản đồ hay cũng có thể là những hoạt động trí óc có nhiều
yếu tố.
- Giai đoạn cuối (có thể có hoặc không) là kiểm tra kết quả xã nhận tính chính
xác và đúng đắn của kĩ năng đã thực hiện.
1.1.6. Mối quan hệ giữa các kĩ năng địa lí với kiến thức địa lí
Hệ thống tri thức địa lí nói chung và hệ thống tri thức địa lí trong nhà trường

Hiện nay Atlat rất đa dạng bao gồm : Atlat TN đại cương, Atlat Địa lí các
châu, Atlat Địa lí KT-XH các nước, Atlat Địa lí Việt Nam.. Trong Atlat Địa lí Việt
Nam là tập các bản đồ về TN, dân cư, KT ngành, KT vùng của Việt Nam, chủ yếu
được phục vụ cho nghiên cứu, học tập, giảng dạy địa lí lớp 8,9 và 12.
1.1.7.2. Khái niệm kĩ năng sử dụng Atlat
Hiện nay trong các tài liệu nghiên cứu về khai thác sử dụng Atlat hay rèn
luyện các kĩ năng Atlat trong Atlat Địa lí Việt Nam chưa có tác giả nào đưa ra khái
niệm cụ thể về kĩ năng sử dụng Atlat. Có thể hiểu kĩ năng sử dụng Atlat là sự vận
dụng tổng hợp nhiều kĩ năng địa lí để minh họa hay tìm ra các kiến thức địa lí Việt
Nam vẫn chưa trong đó nhằm phục vụ cho công tác dạy và học địa lí ở trường phổ
thông. Vì vậy kĩ năng sử dụng Atlat là sự vận dụng tổng hợp các kiến thức Địa lí và
một số kĩ năng địa lí nhằm khai thác các tri thức địa lí có trên tập Atlat.
Rèn luyện kĩ năng sử dụng Atlat là một quá trình lâu dài, liên tục đi qua các
lớp khác nhau, từ dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp, đòi hỏi nhiều công sức và
sự phối hợp chặt chẽ giữa GV và HS nhằm đạt đến mục tiêu cuối cùng là biết sử
dụng Atlat Địa lí như một nguồn cung cấp kiến thức phục vụ học tập, thi cử…
1.1.7.3. Vai trò kĩ năng sử dụng Atlat
Kĩ năng sử dụng Atlat là một nội dung bắt buộc trong dạy học Địa lí 12, điều
này phần nào đã thấy vai trò của nó trong dạy học địa lí. Đối với GV, việc rèn luyện
kĩ năng sử dụng Atlat cho HS là một pần của chương trình dạy học. Thông qua rèn
luyện các kĩ năng này giúp GV thực hiện đổi mới phương pháp dạy học theo định
hướng phát triển năng lực HS. Trang bị, rèn luyện các kĩ năng sử dụng Atlat cho HS
là GV đang nâng cao khả năng tự học tự lĩnh hội tri thức của các em dựa vào các
phương tiện học tập sẵn có.
Kĩ năng sử dụng Atlat có vai trò rất quan trọng đối việc học tập môn Địa lí
của HS đặc biệt là HS lớp 12. Qua các kĩ năng này HS có thể tự vận dụng để tìm


hiểu các kiến thức địa lí một cách dẽ dàng hơn góp phần nâng cao khả năng tự học.
Các kĩ năng này còn giúp các em phát triển các năng lực của bản thân như :sử dụng

thức cần khai thác trong Atlat.
1.2. Atlat Địa lí Việt Nam
1.2.1. Cấu trúc của Atlat Địa lí Việt Nam
Atlat Địa lí Việt Nam là tài liệu không thể thiếu khi học về Atlat Địa lí Việt
Nam ở các cấp hiện nay. Được xuất bản lần đầu tiên năm 1992 cho đến nay Atlat
Địa lí Việt Nam đã liên tục được tái bản cũng như cập nhật, bổ sung thêm các nội
dung kiến thức và số liệu mới.
Cấu trúc của tập Atlat Địa lí Việt Nam hiện nay bao gồm có 31 trang, trong
đó nội dung chính của Atlat được trình bày từ trang 3 (phàn kí hiệu chung) cho đến
trang 30 (các vùng kinh tế trọng điểm) được chia làm 3 phần, lần lượt đi từ cái
chung đến cái riêng, từ Địa lí TN đến Địa lí KT- XH. Cụ thể là :
- Phần thứ nhất: Hành chính (trang 4) giới thiệu về các đơn vị hành chính cấp
tỉnh, thành phố nước ta (tính đến năm 2008 gồm 63 tỉnh, thành phố)
- Phần thứ hai: Địa lí TN (từ trang 6 đến trang 14) (bao gồm các thàng phần
của TN như địa hình, địa chất – khoáng sản, khí hậu, sông ngòi, đất, động thực vật,
các miền TN)
- Phần thứ ba : Địa lí KT-XH (từ trang 15 đến trang 30) (gồm dân số, dân tộc,
Địa lí KT : KT chung, các ngành KT chủ yếu như nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy
sản, công nghiệp, GTVT, thương mại, du lịch và 7 vùng KT, 3 vùng KT trọng
điểm).
Trên mỗi trang Atlat ngoài các bản đồ biểu hiện nội dung chính còn có các
bảng số liệu, lát cắt biểu đồ, hình ảnh… làm rõ hơn các nội dung chính.
1.2.2. Đặc điểm của Atlat Địa lí Việt Nam
Atlat Địa lí Việt Nam có các đặc điểm sau:
- Thứ nhất: Đảm bảo tính hoàn chỉnh nghĩa là các bản đồ trong Atlat phải nêu
được tới mức đầy đủ, chi tiết các nội dung, chủ đề của bản đồ.
- Thứ hai: Tập Atlat có tính thống nhất. Đặc điểm này thể hiện trong Atlat có
sự thống nhất về mặt kí niệm, màu sắc, phương pháp biểu hiện trên bản đồ cho từng