LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.
Các số liệu, kết quả nghiên cứu trong Luận án là trung thực, đảm
bảo tính khách quan, khoa học, dựa vào kết quả khảo sát thực tế.
Các tài liệu tham khảo đều có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng.
Tác giả

Hồ Thị Bích Ngọc


DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

CHLB

: Cộng hòa Liên bang

CNXH

: Chủ nghĩa xã hội

HĐND

: Hội đồng nhân dân

HTCT

: Hệ thống chính trị

KT-XH


Bảng 3.1. Phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống người đứng đầu
chính quyền cơ sở

119

Bảng 3.2. Bảng những vấn đề bất cập về trách nhiệm chính trị của
người đứng đầu chính quyền cơ sở đang diễn ra tại
Nghệ An

119

Bảng 3.3. Nguyên nhân dẫn đến trách nhiệm chính trị của người đứng
đầu chính quyền cơ sở hiện nay (khảo sát ở Nghệ An) trong
thực tiễn chưa phát huy

120


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU
Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN
QUAN ĐẾN TRÁCH NHIỆM CHÍNH TRỊ CỦA NGƢỜI ĐỨNG
ĐẦU CHÍNH QUYỀN CƠ SỞ

1.1. Công trình nghiên cứu ở nước ngoài
1.2. Công trình nghiên cứu ở trong nước
1.3. Tổng quan kết quả nghiên cứu của các công trình khoa học nước
ngoài, trong nước và các nội dung luận án cần tiếp tục nghiên cứu
Chƣơng 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN TRÁCH NHIỆM CHÍNH TRỊ CỦA
NGƢỜI ĐỨNG ĐẦU CHÍNH QUYỀN CƠ SỞ

NHIỆM CHÍNH TRỊ CỦA NGƢỜI ĐỨNG ĐẦU CHÍNH QUYỀN
CƠ SỞ Ở NƢỚC TA HIỆN NAY

4.1. Phương hướng
4.2. Giải pháp
KẾT LUẬN
DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ
LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

123
124
130
148


1
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
Xuất phát từ sự vận động không ngừng của đời sống chính trị, Việt
Nam cũng như thế giới luôn có sự biến đổi không ngừng. Vấn đề quyền lực
của mỗi cá nhân hay một thể chế, ở cấp trung ương hay cấp cơ sở đều chịu sự
tác động, thành quả đạt được luôn song hành kinh nghiệm đúc rút buộc phải
truy cứu ngay đời sống chính trị cấp cơ sở. (ví dụ: một ông chủ tịch UBND và
chủ tịch HĐND xã được đánh giá cao về uy tín tại Liên hợp quốc khi đem lại
cho chính quyền cơ sở những giá trị tích hợp vượt trội về một mô hình nhân
rộng; nhưng ngược lại một ông chủ tịch UBND và chủ tịch HĐND xã trở
thành mẫu hình “kinh nghiệm” tại các nước khi để chính quyền có điểm nóng
chính trị -xã hội).
Quyền lực nhà nước tại cơ sở trước hết của chính người dân cơ sở,

nhiệm, chưa gương mẫu, mất dân chủ hoặc nể nang, né tránh, ngại va chạm,
thậm chí có biểu hiện dùng tập thể để hợp lý hóa ý đồ cá nhân , hiếm một người
chỉ huy vượt tầm tại các cấp nói chung và cơ sở nói riêng... Chúng ta đã có các
quy định về trách nhiệm nêu gương trách nhiệm giải trình, trách nhiệm phản biện
hay các kênh quan trọng của nhà nước như trách nhiệm pháp lý nhưng trách
nhiệm chính trị cao hơn ở chổ nó gắn chặt với bản chất chế độ, gắn chặt với niềm
tin của người dân và uy tín của người cán bộ, lúc vi phạm thì người đứng đầu
chịu trách nhiệm cao nhất trước lá phiếu đã bầu nên mình, xin lỗi người dân cơ
sở, luận tội về mặt chính trị… đây cũng chính là lỗ hổng về việc thể chế hóa quy
định của Đảng cũng như hiện thực hóa quyền dân chủ của người dân cấp cơ sở;
sự đổi mới hệ thống chính trị cơ sở.

Xuất phát từ vai trò, thực trạng, giải pháp nâng cao hiệu lực, hiệu quả
quản lý nhà nước (QLNN) của chính quyền cơ sở và yêu cầu đổi mới hệ thống
chính trị cơ sở đã đặt ra đối với trách nhiệm chính trị của người đứng đầu
chính quyền cơ sở. Theo các quy định hiện hành thì trách nhiệm chính trị của
người đứng đầu chính quyền cơ sở trong QLNN của chính quyền cơ sở vẫn
còn mang tính chung chung; bộ máy chính quyền cơ sở còn nhiều hạn chế bất
cập như cồng kềnh, kém hiệu quả, kỷ luật hành chính không chặt chẽ,


3
thực trạng của việc tùy tiện xử lý sự vụ của người đứng đầu, luật được ban
hành nhưng không thực hiện đúng luật mà theo ý chí chủ quan của cấp trên,
các văn bản, quy định ban hành chồng chéo, khó thực thi; các nhiệm vụ thực
thi tại chính quyền cơ sở không kịp thời, không hiệu quả, vẫn còn tình trạng
nhũng nhiễu, hách dịch, chây ì, cấp dưới không nghe cấp trên, cấp trên thì độc
đoán, mất dân chủ; thực thi nhiệm vụ thiếu minh bạch công khai, thiếu định
lượng nên kết quả nhiệm vụ còn chung chung. Vậy, trách nhiệm chính trị của
người đứng đầu chính quyền cơ sở gắn liền với trách nhiệm về một thực trạng


việc thực hiện trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở ở
Việt Nam hiện nay (qua khảo sát thực tế tại tỉnh Nghệ An).
- Nghiên cứu đề xuất phương hướng và giải pháp cơ bản nhằm nâng
cao trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở ở Việt Nam
trong thời gian tới.
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận án là trách nhiệm chính trị của người
đứng đầu chính quyền cơ sở ở Việt Nam.
Luận án nghiên cứu trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính
quyền cơ sở ở Việt Nam trong khoảng thời gian từ năm 2011 (là năm thực
hiện Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XI - có các quy định về trách nhiệm
của người đứng đầu) trở lại đây. Luận án khảo sát, điều tra về thực hiện trách
nhiệm chính trị của chính quyền cơ sở trên địa bàn tỉnh Nghệ An .
- Đối tượng:
Trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở ở Việt Nam.
-

Đối tượng điều tra:

Cán bộ xã/ phường.
-

Địa điểm: 3 huyện, thị, thành gồm: thành phố Vinh; thị xã Cửa Lò;

Huyện Quế Phong.
-

Phạm vi: Khảo sát 3 đơn vị cấp xã, phường, thị trấn trên địa bàn tỉnh Nghệ An.


đồng bằng); mỗi vùng chọn 3 huyện, mỗi huyện chọn 3 xã; mỗi xã lấy 60 mẫu.

* Số lượng mẫu: 3 vùng x 3 huyện x 3 xã x 60 mẫu/xã = 1.620
mẫu. Quá trình triển khai, nghiên cứu sinh đã thu được kết quả như
sau: * Tổng số phiếu phát ra: 1.620 phiếu.
* Tổng số phiếu thu về: 1.620 phiếu,
Trong đó có 13 phiếu không đầy đủ thông tin cụ thể như sau:
+ Số phiếu hợp lệ: 1.607 phiếu (chiếm 99,1 %);


6
+ Số phiếu không hợp lệ: 13 phiếu (chiếm 0,9%);
- Sử dụng phần mềm để phân tích: Thông tin thu thập được xử lý bằng
phần mềm quản lý và phân tích dữ liệu SPSS. Toàn bộ số liệu đã xử lý được
sử dụng và phân tích trong nội dung của luận án.
5. Những điểm mới của Luận án
5.1. Những đóng góp mới về mặt học thuật, lý luận
- Luận án tổng quan các công trình khoa học nghiên cứu thế giới và
trong nước, vận dụng những tư tưởng, quan điểm lý luận tiến bộ vào luận án;
làm rõ khái niệm, cơ sở hình thành, đặc điểm, nhân tố ảnh hưởng và các nội
dung lý luận trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở hiện
nay.
- Luận án chỉ ra tồn tại, nguyên nhân và những vấn đề đặt ra trong việc
thực hiện trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở hiện
nay qua việc nghiên cứu thể chế, cơ chế, quyền lực chính trị và các nguồn lực
trong thực tế.
- Luận án đề xuất phương hướng và một số giải pháp, nhấn mạnh
những giải pháp đột phá nhằm tăng cường thực hiện trách nhiệm chính trị của
người đúng đầu chính quyền cơ sở hiện nay.
5.2. Những điểm mới rút ra từ các kết quả nghiên cứu, khảo sát

nước pháp quyền, hệ thống lý luận dân chủ, tôn giáo, nhân quyền, hệ thống lý
luận về phát triển kinh tế, hệ thống lý luận về các khoa học kỹ thuật, về văn hóa,
xã hội. Tại các nước phương tây hay các nước phương đông với mục đích quyền
lực nhà nước khác nhau, đặc điểm và điều kiện kinh tế, văn hóa xã hội, lịch sử
khác nhau có cách thiết kế nhà nước khác nhau và thực hành giá trị lý luận hoàn
toàn khác nhau hoặc khác nhau ở những điểm cụ thể. Quyền lực thế giới loài
người không chỉ thể hiện ở địa giới, phạm vi quốc gia, các khu vực quyền lực đo
đếm, tách biệt, phân tầng mà còn đan xen, ẩn sâu vào các tính chất và mức độ
khác nhau, chủ thể quyền lực tùy theo đặc điểm mà thể hiện khác nhau. Tuy
nhiên, với thế giới hiện tại, quyền lực nào cũng do con người phụ trách, từng cá
nhân hay từng nhóm người hay từng bộ phận, từng giai tầng, từng lãnh địa hay
xuyên lãnh địa cũng do con người đảm nhận quyền lực đó, con người lẽ thường
phải nhận trách nhiệm về quyền lực do mình thiết kế và thụ hưởng. Hệ thống lý
luận hay các công trình nghiên cứu về trách nhiệm chính trị trên thế giới không
phổ biến, không nhiều về định lượng nhưng nó luôn là vấn đề được quan tâm của
các nhà nghiên cứu, các nhà khoa học, các học giả bởi mục đích chính của


8
nó liên quan đến quyền lực của con người thông qua quyền lực nhà nước, quyền
lực xã hội, quyền lực tại chính mỗi quốc gia. Với nội dung luận án của mình tác
giả quan tâm những lý luận, các công trình nghiên cứu liên quan đến các nội
dung cơ bản của luận án, tuy nhiên phải dựa trên tính tổng thể, xuất xứ, tính thực
tiễn của chính các công trình nghiên cứu khoa học đó, nếu những công trình
khoa học đó không có sự áp dụng phổ biến đối với hệ thống lý luận nhưng tác
giả nhận thấy giá trị tinh hoa và khoa học của nó đối với luận án của mình thì tác
giả vẫn đưa vào để tham khảo và phục vụ cho luận án của mình.

1.1.1. Công trình nghiên cứu liên quan đến trách nhiệm chính trị
của chính quyền cơ sở

dịch bầu cử nổi lên nó sẽ thành vũ khí tối tân (do hiệu ứng công nghệ bầu cử
hiện đại), nhân sức mạnh lên để đánh gục đối thủ của đảng đối lập, khi đối thủ
đó đang đảm nhận lĩnh vực hành pháp này. Như vậy, trách nhiệm chính trị gắn
chặt với trách nhiệm pháp lý, trách nhiệm hành chính.
Quá trình cai trị: Nghiên cứu về áp lực xã hội (The Process of
Government: A Study of Social Pressures), là cuốn sách đi sâu vào nghiên cứu
áp lực xã hội. Trong các quyền lực được hình thành trong một quốc gia thì
quyền lực chính trị là quyền lực quan trọng nhất, quyền lực này gắn chặt với
cơ quan công quyền. Quyền lực chính trị được hình thành từ chính các nguồn
lực và năng lực của cơ quan công quyền. Điều này cũng được lý giải quyền
lực ở chính quyền cơ sở.
Với “Luận đề Weber” là đại diện tư tưởng chủ nghĩa tinh hoa cạnh
tranh đã có những hạt nhân tích cực liên quan và tác giả luận án kế thừa một
số quan điểm gắn với quyền lực nhà nước. Trước hết và xuyên suốt trong hệ
thống quan điểm về quyền lực là tư duy lý hóa, khoa học kỷ trị trong đời sống
chính trị. Sự phát triển của công nghiệp, khoa học kỹ thuật làm biến đổi các
các phạm trù, lĩnh vực trong xã hội, sự phụ thuộc và mâu thuẫn ngày càng gia
tăng do các nhóm lợi ích và xuất hiện nhiều nhóm, nhiều tổ chức, nhiều hiệp
hội tự quản, bộ mặt của đời sống chính trị thay đổi do chính tiền thân là sự
thay đổi của công nghiệp. Nội dung này hữu dụng khi hiện thực hóa chính
quyền cơ sở hiện đại, chuyên nghiệp, tư duy lý tính của người đứng đầu chính
quyền cơ sở.
Dahl, Robert A, The Concept op Power [126], quan niệm rằng trách
nhiệm chính trị được hình thành từ các chính sách và từ chính các kết quả


10
chính trị, các kết quả chính trị theo Dahl được không được lấy từ quá trình
điều chỉnh trong cấu trúc thứ bậc mà được lấy từ các khu vực lợi ích khác
nhau, quyền lực được chia sẻ từ nhiều nhóm lợi ích khác nhau và từ đây trong

chính trị cao, thể hiện trong việc hoạch định chính sách theo chiều trên xuống có
tác dụng mạnh mẽ thúc đẩy kinh tế xã hội phát triển tăng trưởng. Tác giả không
nghiên cứu theo chiều hướng các nguồn lực trong xã hội. Trong đó, nguồn lực
kinh tế là quan trọng nhất tác động đến đời sống chính trị và ngược lại, lúc này
trách nhiệm chính trị thông qua phương thức như công khai, minh bạch trở thành
giải pháp quan trọng để thực hiện quá trình tái phân phối nguồn lực trên các lĩnh
vực cụ thể như dịch vụ công; sản xuất cung cấp hàng hóa.

Như vậy, trách nhiệm chính trị lúc này nổi lên là kết quả của chế độ dân
chủ thông qua phương thức như công khai, minh bạch. Tác giả cũng trình bày
hệ thống lý luận trách nhiệm chính trị thể hiện trách nhiệm trước cử tri chính
là căn cứ quan trọng cho dân chủ chính trị phát triển, trách nhiệm chính trị
được các tác giả nhấn mạnh không chỉ là nguồn lực cho phát triển kinh tế mà
còn là bộ giáp ngăn cản sự lạm dụng quyền lực đối với sự phát triển quốc gia,
ngăn cản sự xung đột trong một quốc gia và tạo nên trật tự văn minh cho quốc
gia đó, chính là một sự giải mã quan trọng để tránh sự thất bại của mỗi quốc
gia.
Rodrik (2000), “Institutions for high-quality growth: What they are and
how to acquire them” [127], đã nghiên cứu một phương thức quan trọng đảm
bảo quyền lực công cũng như phát triển quốc gia chính là thể chế nhà nước có
sự tham gia của trách nhiệm giải trình trong chính trị. Trách nhiệm giải trình
sẽ thúc đẩy phát triển kinh tế và thúc đẩy các trách nhiệm khác, nhân tố đảm
bảo trách nhiệm chính trị. Trách nhiệm giải trình một mặt giúp nhà nước phân
bổ các nguồn lực, điều tiết các công cụ trong xã hội, vốn của kinh tế, phòng
chống các tiềm họa về kinh tế.
Accountability through Public Opinion: From Inertia to Public Action [119].
Luận giải về công cụ trách nhiệm giải trình được phát huy khi nắm được những tác
dụng của nó. Dư luận xã hội là áp lực để buộc chính phủ phải có trách nhiệm giải
trình hiệu quả. Dư luận xã hội chính là những yêu cầu từ phía người dân đưa ra
buộc chính phủ phải giải trình, công khai minh bạch trên các lĩnh vực, phương pháp

nhiệm của người dân; thứ ba, người dân tham gia vào việc hoạch định và thực thi
chính sách trở thành vốn to lớn cho chính quyền. Nghiên cứu chỉ ra rằng, trách
nhiệm chính trị của chính phủ không chỉ thể hiện trách nhiệm của chính quyền
trước người dân, mà nó còn góp phần nâng cao chất lượng hoạt động của chính
quyền trong quản lý hành chính nhà nước.


13
Khi đề cập đến trách nhiệm chính trị của Chính phủ, tác giả cho rằng
công khai, minh bạch các vấn đề trước người dân ở hai nội dung chính: (i)
Trình bày trước cử tri - về trách nhiệm chính trị của mình đối với các vấn đề
liên quan; (ii) Trình bày các vấn đề liên quan đến thực thi nhiệm vụ công vụ
tại các cơ quan công quyền. Dân chủ lúc này trở thành bản chất của chế độ,
trách nhiệm chính trị được thực thi chính là phương thức quan trọng của nền
dân chủ khi mà hai thực thể chính của chế độ này tương tác để phát triển.
Trong tác phẩm Vận hành nhà nước: các chiến lược tái cân đối phục
vụ giám sát và khuyến khích trong Nhà nước và phát triển: Kinh nghiệm lịch
sử về bế tắc và tiến bộ [118], trách nhiệm chính trị cá nhân người đứng đầu
đạt được dựa được dựa trên cơ sở. Thứ nhất, sự vận hành của bộ máy hành
chính đạt được hiệu quả gì; thứ hai, thị trường và tài khóa như thế nào để đảm
bảo chính sách nhà nước quy chiếu hiệu quả; thứ ba, người dân tham gia mức
độ nào và tham gia như thế nào. Đây chính là ba thành tố cơ bản để đảm bảo
nhà nước cũng như cá nhân các nhà lãnh đạo đạt trách nhiệm chính trị đạt sức
mạnh về nguồn lực phát triển, tránh tha hóa và nhũng nhiễu, trục lợi của cá
nhân. Ba thành tố trên tạo thành các nguồn lực không những tương tác, hổ trợ
nhau mà canh tranh nhau, đối trọng của nhau để giải quyết những phát sinh
trong quá trình chuyển đổi không ngừng.
1.1.2. Công trình nghiên cứu liên quan đến ngƣời đứng đầu
Trong cuốn Lý thuyết về trách nhiệm cá nhân: Một sự so sánh và phân
tích [64], (Personal responsibility Theories: A Comparative Analysis) tác giả

quyền cơ sở, đặc biệt nghiên cứu để tìm ra những giải pháp của luận án có
tính đột phá chứ không phải là những giải pháp thông dụng, mặc dù có những
giải pháp áp dụng được ngay nhưng có những giải pháp về mặt chiến lược,
nhưng trước hết là cơ sở khoa học từ việc rút ra kết luận xác đáng từ các tư
tưởng, lý thuyết đã được vận dụng tại các quốc gia tiêu biểu. Hiện nay trên thế
giới có nhiều cách tiếp cận lý luận chính trị khác nhau, cách tiếp cận thể chế
(Institutional approach) như công trình nghiên cứu: “Xã hội và nền dân chủ
Đức hay “Nền chính trị Anh trong kỷ nguyên của những người theo chủ nghĩa
tập thể” [116]; “Sự biến đổi chính trị ở Anh” [122], đã nghiên cứu đi sâu vào
các quyền lực chi phối trong xã hội, sự biến đổi trong hệ thống thể chế, trong
đó nổi lên quyền lực của nghị viện hay các đảng phái.


15
Với cách tiếp cận chính sách, với tác giả tiêu biểu là Macridis có công trình
“Nghiên cứu so sánh về các chính phủ” [65], đã đi sâu vào quá trình hoạch
định và thực thi chính sách tại các quốc gia chứ không nghiên cứu vào cơ cấu
tổ chức chính quyền tại các nước. Trách nhiệm chính trị được hiện hữu trong
thực tế của mỗi quốc gia khi chính sách của chính phủ xâm nhập vào thực
tiễn, từ đó đánh giá được trách nhiệm chính trị được đặt ra tại mỗi quốc gia
như thế nào. Đặc biệt, trách nhiệm chính trị tại các thể chế chính trị Châu Âu
đã có sự biến đổi nhanh chóng khi đề cao các tư tưởng theo các trào lưu nổi
bật của chủ nghĩa thể chế mới (New- institutionalism) xoay quanh các vấn đề
luôn được quan tâm của hành vi chính trị như bầu cử, quá trình hình thành và
thể hiện quyền lực các đảng phái; xã hội phát triển, tăng trưởng gắn liền với
dân chủ trong chính trị; cái tôi cá nhân các lãnh đạo chính trị sẽ quy định hành
vi chính trị, quy định quyền lực chính trị.
Tác phẩm “Hướng đến một lý thuyết tổng quát cho mọi hành vi” [63]
của Ludwig Von Bertalanffy tiêu biểu cho cách tiếp cận hệ thống trong tư
tưởng chính trị, khái niệm “đáp ứng” là khái niệm cốt lõi yêu cầu một trách


Tại Mỹ: từ thời lập quốc đến nay với bao biến cố lịch sử chính trị, sự va

đập các giá trị tư tưởng tồn tại đây, tôn trọng cái bản thể, cái đa dạng, sự dung
hợp các yếu tố tích cực hay sự hiện tồn các yếu tố tiêu cực trong đời sống chính
trị Mỹ, con người với tư cách cá nhân chính trị tại Mỹ luôn được xem trọng, ai
có tư chất nổi trội, chịu trách nhiệm cao về tư tưởng chính trị của mình thì được
xem là một dạng tinh hoa. Từ đây, Mỹ đã thiết kế cho mình mô hình chính trị với
các nguyên tắc cơ bản như chế độ liên bang; tự do dân chủ; quyền của người
dân. Dù đề cao vai trò cá nhân chính trị nhưng quan điểm cơ bản của hệ thống lý
luận Mỹ không tập trung quyền lực chính trị vào tay cá nhân mà được kiểm soát
bởi chính các quy định của quyền lực thể chế thông qua cơ chế kiểm soát và cân
bằng quyền lực, tâm quyền phân lập đến mức tối đa. Quyền lực được kiểm soát
bằng quyền lực nên hạn chế hữu hiệu đối với việc lạm quyền, những hành vi có
dấu hiệu vi phạm pháp luật của cá nhân hay chính phủ đều dễ bị phơi bày trước
công luận và người dân. Thực chất, trách nhiệm chính trị của các thủ lĩnh chính
trị có sự ổn định không dễ gì phá vỡ khi tham gia vào chính trường, tự do thể
hiện chính kiến, quan điểm, các giải pháp đề ra ngay từ chương trình tranh cử
cho đến khi thực thi quyền lực của mình đều tuân thủ luật chơi chung, trách
nhiệm chính trị của thủ lĩnh chính trị tiêu biểu đều đại diện cho lợi ích của đảng
chính trị, lợi ích các thế lực trong xã hội Mỹ, về hình thức khá đa dạng nhưng về
bản chất phương thức là ổn định theo nhiệm kỳ, thậm chí là giai đoạn lịch sử nên
đất nước Mỹ có cơ sở để phát triển kinh tế.


17
-

Nhật Bản: Quốc hội do dân bầu ra, là cơ quan quyền lực nhà nước


Trên các lĩnh vực chịu trách nhiệm trước xã như quản lý tài chính, quản lý tài sản
(các thiết bị trường tiểu học) cấp phép xây dựng, bảo tồn tài nguyên, di sản


18
văn hóa. Xã trưởng có thẩm quyền riêng trong việc ra các quyết định về các
lĩnh vực như điều hành cán bộ, lĩnh vực an ninh, y tế. Với vị thế thay mặt nhà
nước tại chính quyền cấp xã thì xã trưởng thực hiện các nhiệm vụ như đăng
ký kết hôn, khai sinh, khai tử, thủ tục trấn áp tội phạm. Các quyết định hành
chính của xã trưởng nhân danh xã bị kiểm soát bởi Tòa án, nếu nhân danh nhà
nước thì phải được cấp tỉnh trưởng phê chuẩn. Điểm nhấn trong trách nhiệm
chính trị tại Pháp là nhiều lần chứng kiến sự từ chức của cá nhân các vị bộ
trưởng, thậm chí là thủ tướng chính phủ khi các vị này nhận trách nhiệm
chính trị về mình bởi chính các tổ chức xã hội hay các tổ chức nhân quyền khi
họ bóc trần những sai phạm, yêu cầu đặt ra là các cá nhân thủ lĩnh chính trị
phải hoạt động chuyên nghiệp hơn, trách nhiệm hơn khi áp lực xuất hiện
không phải từ công quyền mà chính từ các tổ chức phi chính phủ. Trách
nhiệm chính trị tại Pháp trên cơ chế quyền lực phân công và đối trọng nhau,
tổng thống là người quản lý hành pháp, thủ tướng là người của đảng chiếm đa
số nhưng thực tiễn quyền lực cho thấy trách nhiệm chính trị của tổng thống
cao hơn, tổng thống có quyền giải tán hạ viện nhưng ngược lại, hạ viện có
quyền không thông qua chính sách của tổng thống. Vậy trách nhiệm chính trị
của cá nhân các thủ lĩnh gắn liền với thực tiễn đời sống chính trị của Pháp chứ
không hẳn là gắn với lý thuyết chính trị hay hệ thống luật pháp quy định.
-

Trung Quốc: Hương trấn là đơn vị hành chính cấp cơ sở, cấp thấp nhất,

gần nhất với đời sống của người dân. Trung Quốc cũng như hầu hết các quốc gia
khác trên thế gới luôn xem trọng cấp cơ sở, đối tượng tiếp nhận, xử lý các chủ

sở, lúc này quyền lực nhìn nhận thực chất hơn là nhìn nhận thông qua vị thế và
cấp bậc của chính cá nhân đó đảm nhận, tính kỹ trị, tính kỷ luật tạo nên người
đứng đầu chuyên nghiệp trên mọi công việc được giao.
-

Thái Lan: Hiến pháp Thái Lan có từ năm 1933, với Luật kế hoạch và

quy trình phi tập trung hóa năm 1999 đã quy định chế độ tự quản của chính
quyền địa phương, tiếng nói, yêu cầu từ chính quyền xã (Tambon) được xem
trọng, tuy nhiên trách nhiệm chính trị của người đứng đầu không hẳn được phát
huy như trong lý thuyết. Chính quyền Thái Lan phân thành ba cấp, trung ương,
tỉnh và xã. Cấp huyện không phải là cơ quan hành chính độc lập. Mỗi hình thức
tự quản ở xã đều hoạt động theo một đạo Luật riêng và trong đó đề cao trách
nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở khảo sát với đời sống
người dân cũng như chịu trách nhiệm với cấp cao hơn cấp trung gian là cấp
huyện, tạo sự chủ động trong việc đề ra các sáng kiến cải tiến tại xã. Ở Thái chức
vụ xã trưởng được bầu cử theo phổ thông đầu phiếu, cuộc bầu cử diễn ra khá sôi
động do các ứng cử viên cạnh tranh từ các trưởng thôn, khối xóm.


20
Tuy nhiên, quyền lực chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở
ở Thái Lan không hẳn là phát huy trong thực tế, với phương thức tản quyền
và phi tập trung hóa nhưng nguồn chi của xã chủ yếu là do trung ương cấp,
chiếm từ 10% lên 30% ngân sách quốc gia do số lượng xã cũng tăng lên 3 lần,
xã cũng như người đứng đầu sẽ chịu bao cấp từ trung ương; mặt khác, câu
chuyện tản quyền nhưng quyền lực không được xây dựng trên cơ sở các
nguồn lực nên trách nhiệm chính trị của người đứng đầu khó xoay chuyển
trong một thể chế không năng động, xã trưởng do đa số dân bầu lên nhưng cơ
sở vật chất, các thiết chế tại xã khá manh mún nên trách nhiệm chính trị của

không được đảm bảo. Trong những tồn tại đó có tồn tại của những tư tưởng
chậm tiến bộ trong việc đưa Việt Nam phát triển theo định hướng CNXH; có tồn
tại của không ít đội ngũ cán bộ, công chức yếu kém về năng lực; có sự tồn tại
của các cơ chế quyền lực không tương thích đời sống thực tiễn của chính trị; có
sự tồn tại nền hành chính cồng kềnh, kém hiệu quả; có sự tồn tại của những cách
làm hay, tư duy tốt, các giá trị tinh hoa không được xâm nhập và phát huy, có sự
tồn tại của việc thiếu nguồn lực vật chất... Một trong những nguyên nhân đó
chính là thiếu trách nhiệm chính trị của người đứng đầu tại các tổ chức tương
thích với các tồn tại trên. Tại cấp cơ sở, đó là trách nhiệm chính trị của người
đứng đầu chính quyền cơ sở. Nhận diện được các tồn tại trên, trong những năm
qua các nhà khoa học, các công trình dù không nghiên cứu trách nhiệm chính trị
của người đứng đầu chính quyền cơ sở thành hệ thống nhưng cũng đã nghiên
cứu về nội dung này như một trong những đối tượng nghiên cứu, một trong
những thành tố, một trong những nguyên nhân trong hệ thống nguyên nhân, một
điểm nhấn trong các công trình nghiên cứu của giới khoa học và học giả. Thông
qua các cách tiếp cận nghiên cứu có liên quan đến nội dung luận án như sau :

1.2.1. Tiếp cận nghiên cứu dƣới góc độ quyền lực chính trị và kiểm
soát quyền lực chính trị
Đinh Văn Mậu (2000), Tổ chức quyền lực nhân dân và mối quan hệ giữa
nhà nước và công dân [66]; Giáo trình Quyền lực chính trị (Dùng cho hệ đào tạo
cử nhân Chính trị học) [85]; Một số vấn đề về phân công, phối hợp và kiểm soát
quyền lực trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
[37]; Những lập luận căn bản của chủ nghĩa lập hiến [92]; Kiểm soát quyền lực
ở Việt Nam hiện nay. Vấn đề và giải pháp [91]. Các tác giả đã chỉ ra quyền lực
chính trị là nội dung quan trọng và phức tạp hàng đầu của chính trị. Quyền lực