Bảng chữ cái viết tắt

1.TT

Tâm thần

2.SKTT

Sức khỏe tâm thần

3.CSSKTT

Chăm sóc sức khỏe tâm thần

4.CTXH

Công tác xã hội

5.UNAIDS

Chương trình Phối hợp của Liên hợp
quốc về HIV/AIDS

6.LĐ-TBXH

Lao động thương binh xã hội

7.WHO

Tổ chức Y tế thế giới


đình, chăm sóc các em nhỏ hơn khi bản thân cũng đang ở độ tuổi trẻ em hoặc vị
thành niên. Trẻ mồ côi thường bị buộc phải chấp nhận tình trạng lạm dụng và bóc
lột lao động để tồn tại.


Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng: Trẻ mồ côi cảm thấy bất hạnh và lo lắng hơn
những nhóm khác; trẻ mồ côi có mức độ lạc quan thấp; trẻ mồ côi có mức độ lo
lắng và điểm số trầm cảm cao hơn; hay giận dữ hơn, tuyệt vọng có ý tưởng tự sát
cao hơn những trẻ em khác; trẻ mồ côi có ít khả năng có những người bạn tốt...
Các nhà nghiên cứu cũng đưa ra bằng chứng về những tổn thương tâm lý ở trẻ mồ
côi bao gồm: lo lắng, trầm cảm, tức giận, cô đơn, lòng tự trọng thấp, thu mình, và
các vấn đề giấc ngủ. Sự đau khổ này thường có liên quan đến các yếu tố như: cú
sốc tâm lý do mất cha, mẹ; phải nghỉ học; không được chăm sóc hoặc được chăm
sóc không đầy đủ bởi người không phải cha, mẹ mình; bị bạo hành, bị lạm dụng
sức lao động, bị kỳ thị và phân biệt đối xử.
Những thông tin và những con số thống kê đã chứng minh rằng: Trẻ
mồ côi hay trẻ bị bỏ rơi là nhóm đối tượng phải trải qua chấn thương tâm lý từ thơ
ấu, có nhiều thiệt thòi về tình cảm, điều kiện chăm sóc, giáo dục; là đối tượng phải
đối diện với nhiều nguy cơ về sức khỏe, đặc biệt là sức khỏe tâm thần, cần được ưu
tiên quan tâm, trợ giúp.
Vấn đề SKTT nếu không được can thiệp, trợ giúp thường gây ra những hệ
quả tiêu cực đối với đời sống cá nhân và cộng đồng.
Ở Việt Nam, mặc dù thiệt hại do các vấn đề SKTT gây ra chưa được thống kê
đầy đủ, nhưng thông tin từ Dự án Chăm sóc SKTT cho cộng đồng cho biết kinh
phí hàng năm chính phủ dành cho việc chăm sóc SKTT của toàn dân ngày một
tăng (năm 2010 là 60 tỷ đồng còn năm 2011 là 70 tỷ đồng). Tuy nhiên, đây còn là
một con số khiêm tốn và thường được dùng để chi trả cho việc điều trị cho một số
bệnh nhân có vấn đề SKTT nặng, bao gồm cả người lớn và trẻ em. Ở Việt Nam có
rất ít các chương trình phòng ngừa vấn đề SKTT cho trẻ em, có rất ít trẻ em mồ côi
có vấn đề SKTT được chẩn đoán và chăm chữa.

Các khái niệm cơ bản.
1.1.
Khái niệm về trẻ em.


Theo công ước quốc tế về Quyền trẻ em: Trẻ em được coi là những người dưới
18 tuổi. Tuy nhiên dựa trên những cơ sở khác nhau, căn cứ theo những mục tiêu
riêng, trẻ em được quy định trong Luật bảo vệ chăm sóc – giáo dục trẻ em Việt
Nam năm 2004 “ là những công dân Việt Nam dưới 16 tuổi“. Độ tuổi thực tế của
trẻ em được nuôi dưỡng, giáo dục tại Thụy An hầu hết là những trẻ em mồ côi, bị
bỏ rơi trong độ tuổi từ 0 – 18 tuổi. Do vậy, trong nghiên cứu này tôi xác định độ
tuổi trẻ em từ 0 – 18 tuổi dựa theo Công ước Quốc Tế về Quyền trẻ em và tập
trung nghiên cứu các vấn đề SKTT của nhóm trẻ em từ 6 – 18 tuổi.
1.2.Trẻ mồ côi, bị bỏ rơi.
Trẻ mồ côi được định nghĩa là những em trong độ tuổi từ 0 – 18 tuổi có cha
hoặc mẹ, hoặc cả cha lẫn mẹ bị tử vong. Trẻ em bị bỏ rơi là những trẻ em không
được cha mẹ thừa nhận, yêu thương, chăm sóc. Cha mẹ bỏ rơi trẻ ở các địa điểm
khác nhau như: bệnh viện, nhà chùa, làng trẻ mồ côi, hoặc bất kỳ một địa điểm nào
khác. Hầu hết những trẻ em này đều bị bỏ rơi từ khi mới sinh ra và không biết cha
mẹ mình là ai, chỉ trừ một số trường hợp cha mẹ đột nhiên bỏ đi biệt tích khi trẻ
đang sống cùng cha mẹ hoặc bỏ đi kết hôn với người khác mà không hề quan tâm
đến trẻ. Nhìn chung, có thể nói tất cả trẻ em mồ côi, bị bỏ rơi đều thuộc nhóm trẻ
đặc biệt (trẻ có nhu cầu đặc biệt), hoặc trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn (theo
Luật bảo vệ, chăm sóc trẻ em) cần được sự quan tâm, chăm sóc của nhà nước và
cộng đồng xã hội.
1.3.Trẻ em trong các cơ sở chăm sóc, giáo dục trẻ mồ côi, bị bỏ rơi
Trung tâm bảo trợ xã hội (TTBTXH) và làng trẻ mồ côi hiện đang là hai mô
hình chăm sóc, giáo dục trẻ em mồi côi, bị bỏ rơi nói riêng và trẻ em có hoàn cảnh
đặc biệt khó khăn nói chung phổ biến nhất ở Việt Nam. Nhìn chung theo quy định
của Luật bảo vệ và chăm sóc trẻ em tại Việt Nam, các TTBTXH và Làng trẻ mồ


động khác như ăn, ngủ, tình dục, tiêu tiểu bình thường; có đủ năng lượng để thực
hiện các hoạt động thường nhật trong cuộc sống… Sức khỏe thể chất còn biểu hiện
ở sức lực con người với cơ bắp mạnh mẽ, con người có khả năng mang vác; phản
ứng nhanh nhẹn, nhẹ nhàng, sự dẻo dai, thoải mái trong các thao tác lao động và
trong cuộc sống hàng ngày. Con người khỏe mạnh có thể làm việc không mệt mỏi
khá lâu, khả năng chống đỡ bệnh tật tốt, ít đau ốm và nếu có ốm đau thì mau khỏi;
khả năng thích nghi tốt với các thay đổi thường xuyên và đột ngột của môi trường.
- Hoàn toàn thoải mái về mặt tâm thần là một trạng thái không chỉ không có
rối loạn hay dị tật tâm thần mà còn là một trạng thái tâm thần hoàn toàn thoải mái,
bình an, cân bằng về xúc cảm, có khả năng đương đầu với những áp lực, căng
thẳng trong cuộc sống; có cảm xúc tình cảm và hành vi ứng xử phù hợp với nhu
cầu của xã hội. Sức khỏe tâm thần còn biểu hiện ở chỗ con người cảm thấy hài
lòng, thỏa mãn, vui tươi, yêu đời, tự tin, từ đó mà quản lí được hành vi của mình và
cư xử đúng mực và tôn trọng mọi người xung quanh trên cơ sở ý thức đầy đủ về
giá trị của bản thân…, có ý nghĩa quan trọng vô cùng trong đời sống con người nói
riêng và xã hội nói chung.
- Hoàn toàn thoải mái về mặt xã hội là trạng thái thể hiện khả năng hòa nhập
của một cá nhân vào môi trường xã hội (gia đình, trường học, cộng đồng...) và khả
năng tác động nhằm cải biến môi trường đó.
Ba thành phần trên có mối quan hệ mật thiết, tác động qua lại lẫn nhau. Cơ thể
bị tổn thương, ốm yếu dễ gây tâm trạng bi quan, lo âu, phiền muộn, cáu gắt, uể oải,
giảm hứng thú…, tức gây ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần. Ngược lại, khi trạng
thái tinh thần không thoải mái, thường xuyên lo âu, sợ hãi, buồn chán… hoăc bị rối
loạn tâm thần nặng đều kéo theo các rối loạn hoạt động chức năng cũng như làm
giảm khả năng miễn dịch của cơ thể. Mặt khác khi sức khỏe thể chất và tâm thần


không khỏe mạnh cũng dễ dẫn tới những biểu hiện không khỏe mạnh về mặt xã hội
như: giảm nhu cầu, hứng thú giao tiếp; làm hạn chế khả năng hòa nhập, thích ứng

trọng. Vì vậy, những người tham gia hoạch định chính sách từ vĩ mô đến thực hiện
ở cấp vi mô cần có những kiến thức cơ bản về chăm sóc SKTT cho trẻ em.
- Người làm CTXH thực hành công bằng xã hội cho người rối nhiễu tâm trí
cần lưu ý nhóm đối tượng này là nhóm yếu thế trong xã hội. Do vậy, để có được
đội ngũ người làm CTXH phục vụ tiến trình chăm sóc SKTT, đề án CTXH cần đưa
chăm sóc SKTT vào làm một mục tiêu chính của CTXH trong lĩnh vực y tế.
- Người làm CTXH cần được đào tạo ở tất cả các khâu của tiến trình chăm sóc
SKTT cho trẻ, từ dự phòng, điều trị, đến phục hồi chức năng. Họ tham gia từ tầm
vĩ mô, tổ chức mạng lưới, hoạch định chính sách… đến cụ thể các hoạt động ở
cộng đồng - tầm vi mô. Để làm tốt, họ cần được trang bị thêm kiến thức cơ bản về
phòng và điều trị SKTT cộng đồng.
- Nhân viên CTXH cần áp dụng từ những kiến thức trong quá trình học tập
để đưa vào thực tế đối với các em nhỏ trong quá trình giáo dục, hội nhập tại trung
tâm
- Đáp ứng được các nhu cầu cần thiết trong việc mỗi khi có các trẻ em tại
trung tâm lên cơn mát kiểm soát gây ra những ảnh hưởng không nhỏ đối với bạn bè
cùng hoạt động tại đây
- Cần áp dụng các mô hình đã được học trong sách vở đưa vào thực tiễn để
giải quyết những vấn đề khó khăn đối với trẻ tại nơi đây, tạo điều kiện về cả tinh
thần xen lẫn việc dạy dỗ, giáo dục dành cho trẻ em khuyết tật mà nhân viên CTXH
đã được đào tạo chuyên sâu.


- Lập ra một tiến trình chăm sóc đối với trẻ em khuyết tật theo các độ tuổi,
các bệnh khác nhau tại trung tâm để đưa ra những hướng giải quyết phù hợp.

3.

Thực trạng về chăm sóc sức khỏe tâm thần cho trẻ em
3.1.Địa bàn nghiên cứu.

mà cháu bị bỏ rơi: Cháu bị bỏ rơi ở Ủy ban xã thì gọi là Ban, ở nghĩa trang gọi là
Trang, ở sân cầu lông gọi là Cầu. v.v… Tất cả đều bị bỏ rơi từ lúc lọt lòng và được
đưa về trung tâm trong tình trạng xanh xao, yếu ớt. Có những bé dị tật nhẹ, khoèo
tay khoèo chân bẩm sinh, sứt môi, hở hàm ếch nên bị mẹ đẻ vứt bỏ từ lúc vài ngày


tuổi tại bệnh viện Nhi Hà Nội. Có rất nhiều bé bị thiếu cân và chiều cao nghiêm
trọng so với tiêu chuẩn của trẻ em.
Rời khu Sơ sinh, chúng tôi tới khu Nhà trẻ. Ở đây có 6 Nhà trẻ được đánh số lần
lượt từ 1 đến 6: Nhà trẻ từ 1-5 là dành cho các cháu bệnh/khuyết tật từ nhẹ đến
nặng và rất nặng, hoàn toàn không biết gì, không có phản ứng với người, âm
thanh... Nhà trẻ số 6 là dành cho các em bình thường về mặt thể chất và trí tuệ hoặc
có khuyết tật nhẹ nhưng vẫn tự phục vụ sinh hoạt được.

Tại những nơi này, các em đều ngồi trên những chiếc giường sắt có thành cao,
mọi sinh hoạt đều diễn ra trên những chiếc giường ấy. Một giường có từ 4-6 em,
nằm ngồi ngả nghiêng, u ơ, nụ cười ngơ ngẩn và ánh mắt vô hồn… Khó ai có thể


hình dung được cô bé 18 tuổi mang tên Nguyễn Thị Bình chân tay teo tóp và co
quắp lại trông như một cục thịt trong hình dáng của một đứa trẻ sơ sinh. Cạnh đó là
một cậu bé bị di chứng bởi chất độ da cam có mũi, có mồm nhưng không có mắt,
tự lấy tay đập đập vào mặt mình… Nỗi đau của một thiên thần trong bóng đêm
khát khao nhìn thấy cuộc đời, thấy ánh sáng mà không bào giờ điều đó có thể trở
thành hiện thực
Hộ lý Lê Bích Hà cũng có thâm niên 9 năm gắn bó với công việc ở Trung
tâm chia sẻ: “ Các em ở đây nó không được khỏe mạnh và bình thường như con cái
nhà mình, nhưng chị em hộ lý trong trung tâm lại yêu thương như con mình vậy.
Quả thực, với đồng lương 1,5 triệu/tháng – kể cả lương trực đêm, trực các ngày
nghỉ, ngày lễ tết 24/24, nếu không có tình thương với các cháu thì ít ai chịu ở lại và

chức năng chưa cao. Tại các địa bàn thuộc khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa,
kinh tế xã hội còn gặp nhiều khó khăn, hệ thống cơ sở y tế chưa phát triển đầy đủ
nên việc chăm sóc sức khỏe người tâm thần chưa được quan tâm, thường bỏ mặc
cho gia đình và đối tượng.
Thực hiện Quyết định số 1215/QĐ-TTg ngày 22/7/2011 của Thủ tướng Chính
phủ phê duyệt Đề án “Trợ giúp xã hội và phục hồi chức năng cho người rối nhiễu
tâm trí, người tâm thần dựa vào cộng đồng giai đoạn 2011-2020”, được sự quan
tâm hỗ trợ của Cục Bảo trợ xã hội, Viện Dân số, Sức khỏe và Phát triển, Sở Lao
động - TBXH huyện Ba Vì đã ban hành Kế hoạch triển khai thí điểm mô hình
“Chăm sóc sức khỏe tâm thần dựa vào cộng đồng giai đoạn 2016 - 2018” và giao
cho Trung tâm Công tác xã hội huyện làm đầu mối chủ trì phối hợp với các đơn vị


liên quan triển khai mô hình. Mục tiêu chính của mô hình là nhằm huy động sự
tham gia của xã hội, nhất là gia đình, cộng đồng trong việc trợ giúp người có vấn
đề sức khỏe tâm thần, giúp họ ổn định cuộc sống, hòa nhập cộng đồng, đồng thời
cũng tăng cường công tác phòng ngừa người rối nhiễu tâm trí bị tâm thần, góp
phần bảo đảm an sinh xã hội trên địa bàn và tại trung tâm Thụy An.
*Hoạt động giáo dục trẻ mắc các chứng bệnh về sức khỏe tâm thần tại trung
tâm
−

Khám sàng lọc, chẩn đoán, phân loại

Hàng năm, Trung tâm liên hệ với các sở, phòng Lao động thương binh và xã hội
của các tỉnh để tổ chức khám tiếp nhận trẻ. Trung tâm cử đoàn khám tuyển gồm:
Bác sĩ, kỹ thuật viên, giáo viên…khám sức khỏe thể chất và tinh thần cho trẻ, lập
hồ sơ bệnh án, sau khi khám dựa trên bệnh án Trung tâm họp Hội đồng tiếp nhận
các cháu, một số trường hợp phụ huynh đưa con đến khám trực tiếp tại Trung tâm.
Sau khi tiếp nhận trẻ được đánh giá lại tình trạng mức độ sức khỏe của mình, dựa


Đối với những trẻ khiếm thính lớn (lớn hơn 6 tuổi), không qua chương trình can
thiệp sớm phát triển ngôn ngữ lời nói, mức độ điếc nặng và sâu (không có khả
năng tiếp nhận âm thanh khi đeo máy trợ thính), Trung tâm tiến hành giáo dục theo
mô hình chuyên biệt. Kết hợp giữa dạy văn hóa theo trình tiểu học kết hợp PHCN
lao động hướng nghiệp nghề (cho trẻ lớn >12 tuổi).
Nội dung chương trình dạy văn hóa cho trẻ khiếm thính được xây dựng dựa trên
chương trình tiểu học do Bộ giáo dục và Đào tạo ban hành có sự điều chỉnh một số
môn học và nội dung môn học phù hợp với đặc điểm nhận thức của trẻ khiếm
thính. Đồng thời kết hợp với chương trình giáo dục của viện khoa học giáo dục.
Sau khi hết chương trình tiểu học, trẻ khiếm thính được phòng giáo dục huyện Ba
Vì xét và cấp giấy chứng nhận hoàn thành chương trình tiểu học.


Phương pháp dạy học: Phối hợp các phương pháp dạy học tích cực nhằm phát
huy khả năng còn lại và hạn chế những khó khăn của trẻ khiếm thính. Sử dụng tốt
phương pháp trực quan, đóng vai, sử dụng phương pháp giao tiếp tổng thể trong
quá trình giáo dục cho trẻ.
3.4. Đánh giá việc thực hiện hoạt động.
Thông qua việc triển khai thí điểm mô hình sẽ cung cấp các dịch vụ công tác xã
hội cho người có vấn đề sức khỏe tâm thần và gia đình như: Tư vấn, hỗ trợ các vấn
đề có liên quan đến việc phát hiện, chăm sóc, quản lý người bệnh tại gia đình, cộng
đồng. Thí điểm mô hình lồng ghép các dịch vụ chăm sóc sức khỏe cho người có
vấn đề sức khỏe tâm thần với hệ thống dịch vụ xã hội tại cộng đồng, bao gồm:
Sàng lọc, phát hiện sớm, can thiệp tâm lý, hỗ trợ và điều trị trầm cảm dựa vào cộng
đồng. Bên cạnh đó, còn hỗ trợ các nhu cầu cần thiết để chăm sóc tốt cho chính
những người có vấn đề về sức khỏe tâm thần, người rối nhiễu tâm trí, người trầm
cảm; nâng cao nhận thức về chăm sóc dự phòng cho nhóm người có dấu hiệu bệnh
trầm cảm và rối nhiễu tâm trí; thiết lập một hệ thống chuyển gửi, trao đổi thông tin
giữa các dịch vụ xã hội thuộc Sở Lao động - TBXH và các dịch vụ sức khỏe tâm

hiện thí điểm mô hình “Chăm sóc sức khỏe tâm thần dựa vào cộng đồng giai đoạn
2016 -2018”. Với những kết quả bước đầu rất đáng mừng trong việc triển khai các
mô hình thí điểm này, Trung tâm dự kiến sẽ tiếp tục nhân rộng mô hình chăm sóc,
trợ giúp người bị trầm cảm đến nhiều địa bàn khác trong toàn huyện chứ không
riêng trung tâm. Nhưng khó khăn, hạn chế lớn nhất hiện nay là về kỹ năng, kinh
nghiệm trong sàng lọc, trị liệu, làm việc với đối tượng mắc các chứng rối loạn tâm
thần của đội ngũ cán bộ, nhân viên.


Tuy nhiên, việc triển khai Đề án cũng còn một số khó khăn. Mạng lưới các cơ
sở trợ giúp xã hội hiện nay thiếu về số lượng, yếu về chất lượng. Các cơ sở chủ yếu
chăm sóc, nuôi dưỡng tập trung các đối tượng theo quy mô lớn; đối tượng sống xa
cách với gia đình và cộng đồng. Các cơ sở trợ giúp xã hội thiếu các dịch vụ tư vấn
hỗ trợ hoà nhập cộng đồng và phục hồi chức năng, trị liệu tâm lý, lao động trị liệu.
Cơ sở vật chất xuống cấp, lạc hậu; thiếu trang thiết bị chuyên dùng. Nhiều cán bộ,
nhân viên chưa qua đào tạo công tác xã hội hoặc được đào tạo từ nhiều nghề khác
nhau.
4.

Các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả can thiệp của CTXH đối với chăm sóc
sức khỏe tâm thần cho trẻ em
Trong thời gian gian qua công tác truyền thông phát triển nghề CTXH trong

chăm sóc sức khỏe tâm thần đã được các cơ quan báo chí cả ở Trung ương và địa
phương quan tâm với nhiều bài viết phản ánh được các mô hình điển hình, phổ
biến các kiến thức, kỹ năng chăm sóc, điều trị người bị bệnh tâm thần; cảnh báo
các nguy cơ và biện pháp phòng, tránh rơi vào tình trạng trầm cảm, căng thẳng
thần kinh dẫn đến rối nhiễu tâm trí… Qua đó, giúp cho người nhà bệnh nhân tâm
thần và các đối tượng thụ hưởng bước đầu hiểu hơn về nghề CTXH trong chăm sóc
và trợ giúp người có vấn đề sức khỏe về tâm thần; đồng thời cũng giúp ngành y tế

Các cơ quan quản lý cũng cần tăng cường công tác giáo dục về sức khỏe tâm
thần trong trường học; đẩy mạnh việc đào tạo, bồi dưỡng kiến thức kỹ năng nghề
CTXH cho đội ngũ cán bộ, nhân viên các cơ sở y tế và trung tâm chăm sóc người
tâm thần…


III.Kết luận.
Các cơ quan truyền thông và các tổ chức xã hội nghề nghiệp, các tổ chức xã
hội dân sự cần tích cực tham gia tuyên truyền, giáo dục về sức khỏe tâm thần,
phòng bệnh tâm thần cho người dân. Trước hết, các cán bộ y tế xã và những người
trực tiếp chăm sóc người bệnh tâm thần cần được trang bị các tờ rơi, sách hướng
dẫn và tài liệu về chăm sóc sức khỏe tâm thần dựa vào cộng đồng. Công tác truyền
thông về chăm sóc sức khỏe tâm thần cần được triển khai qua cán bộ của các tổ
chức xã hội và nhân viên các nhà thuốc vì họ là người có thể tiếp xúc với những
người có có nhu cầu về CSSKTT ở cộng đồng.
Chúng ta không phải là anh em trong cùng một nhà , không phải là những
người chung một quê hương , là những anh em đến từ các vùng miền khác nhau
nhưng chúng lại có cùng chung một suy nghĩ , một tấm lòng , có chung một hành
động “ nhường cơm sẻ áo , một miếng khi đói bằng một gói khi no’’ Những việc
làm rất nhỏ nhoi nhưng nó có thể giúp đỡ những hoàn cảnh , những người khó
khăn không nơi lương tựa phải xa quê hương đi kiếm sống , những em nhỏ thiếu
thốn tình thương yêu của gia đình, chúng tôi rất vui và hạnh phúc .
Hãy cùng góp một phần nhỏ bé của chính bản thân mình để lm những việc thật
sự có ý nghĩa không chỉ vs bản thân mình mà cả với những người xung quanh
chúng ta .


PHỤ LỤC

−