VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
---------------------

NGUYỄN LÊ THY GIANG

QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC KỸ NĂNG
TỰ BẢO VỆ CHO HỌC SINH TIỂU HỌC
Ở CÁC XÃ MIỀN NÚI THÀNH PHỐ HÀ NỘI

LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ GIÁO DỤC

Hà Nội - 2019


VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
---------------------

NGUYỄN LÊ THY GIANG

QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC KỸ NĂNG
TỰ BẢO VỆ CHO HỌC SINH TIỂU HỌC
Ở CÁC XÃ MIỀN NÚI THÀNH PHỐ HÀ NỘI

Ngành : Quản lý giáo dục
Mã số : 9.14.01.14

LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ GIÁO DỤC

NÚI............................................................................................................................26
2.1. Kỹ năng tự bảo vệ của học sinh tiểu học các xã miền núi ........................26
2.2. Hoạt động giáo dục kỹ năng tự bảo vệ cho học sinh tiểu học các xã
miền núi ............................................................................................................36
2.3. Quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng tự bảo vệ cho học sinh tiểu học
các xã miền núi .................................................................................................45
2.4. Các yếu tố ảnh hưởng tới quản lý giáo dục kỹ năng tự bảo vệ cho học
sinh tiểu học các xã miền núi ...........................................................................56
Chương 3: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC KỸ
NĂNG TỰ BẢO VỆ CHO HỌC SINH TIỂU HỌC Ở CÁC XÃ MIỀN NÚI
THÀNH PHỐ HÀ NỘI ...........................................................................................61
3.1. Tổ chức và phương pháp nghiên cứu thực trạng .......................................61
3.2. Thực trạng hoạt động giáo dục kỹ năng tự bảo vệ cho học sinh các xã
miền núi Hà nội ................................................................................................67
3.3. Thực trạng quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng tự bảo vệ cho học sinh
tiểu học ở các xã miền núi thành phố Hà Nội ..................................................79


3.4. So sánh mức độ thực hiện và mức độ hiệu quả các nội dung quản lý
giáo dục kỹ năng tự bảo vệ của học sinh tiểu học ở các xã miền núi thành
phố Hà Nội giữa các nhóm khách thể nghiên cứu ...........................................92
3.5. Mối quan hệ giữa các nội dung quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng tự
bảo vệ cho học sinh tiểu học các xã miền núi Hà Nội .....................................94
3.6.Các yếu tố ảnh hưởng tới quản lý giáo dục kỹ năng tự bảo vệ cho học
sinh tiểu học các xã miền núi Hà Nội ...............................................................96
3.7. Đánh giá chung về thực trạng quản lý giáo dục kỹ năng tự bảo vệ
cho học sinh tiểu học ở các xã miền núi thành phố Hà Nội .......................... 102
Chương 4: BIỆN PHÁP QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC KỸ NĂNG
TỰ BẢO VỆ CHO HỌC SINH TIỂU HỌC CÁC XÃ MIỀN NÚI THÀNH
PHỐ HÀ NỘI ........................................................................................................ 111

sinh tiểu học ....................................................................................................68
Bảng 3.6: Mức độ hiện có của các kĩ năng tự bảo vệ ở học sinh tiểu học...................69
Bảng 3.7: Mức độ đáp ứng của các kĩ năng tự bảo vệ .................................................70
Bảng 3.8: Mức độ thực hiện giáo dục các kĩ năng tự bảo vệ cho học sinh tiểu học ...71
Bảng 3.9: Mức độ hiệu quả thực hiện hoạt động giáo dục kĩ năng tự bảo vệ cho
học sinh tiểu học .............................................................................................72
Bảng 3.10: Mức độ thực hiện các hình thức hoạt động giáo dục kĩ năng tự bảo vệ
cho học sinh tiểu học ......................................................................................73
Bảng 3.11: Mức độ hiệu quả khi thực hiện các hình thức hoạt động giáo dục kĩ
năng tự bảo vệ cho học sinh tiểu học ..............................................................74
Bảng 3.12: Mức độ thực hiện các phương pháp giáo dục kĩ năng tự bảo vệ cho
học sinh tiểu học .............................................................................................75
Bảng 3.13: Mức độ hiệu quả khi thực hiện các phương pháp giáo dục kĩ năng tự
bảo vệ cho học sinh tiểu học ...........................................................................76
Bảng 3.14: Mức độ đáp ứng của cơ sở vật chất ...........................................................77
Bảng 3.15: mức độ tham gia giáo dục kĩ năng tự bảo vệ ............................................78
Bảng 3.16: Mức độ thực hiện và mức độ hiệu quả quản lý thực hiện mục tiêu
giáo dục kỹ năng tự bảo vệ cho học sinh tiểu học ..........................................79
Bảng 3.17: Mức độ thực hiện và mức độ hiệu quả nội dung lập kế hoạch giáo dục
kỹ năng tự bảo vệ cho học sinh tiểu học ......... Error! Bookmark not defined.
Bảng 3.18: Mức độ thực hiện và mức độ hiệu quả nội dung, chương trình giáo
dục kỹ năng tự bảo vệ cho học sinh tiểu học ..................................................81


Bảng 3.19: Mức độ thực hiện và mức độ hiệu quả quản lý phương pháp giáo dục
kỹ năng tự bảo vệ cho học sinh tiểu học .........................................................83
Bảng 3.20: Mức độ thực hiện và mức độ hiệu quả quản lý hình thức giáo dục kỹ
năng tự bảo vệ cho học sinh tiểu học các xã miền núi thành phố Hà Nội ......84
Bảng 3.21: Mức độ thực hiện và mức độ hiệu quả quản lý giáo viên thực hiện
nhiệm vụ giáo dục kỹ năng tự bảo vệ cho học sinh tiểu học ..........................85

Bảng 4.1: Mức độ cấp thiết của các biện pháp quản lý giáo dục kỹ năng tự bảo vệ
cho học sinh các xã miền núi Hà Nội ...........................................................133
Bảng 4.2: Mức độ khả thi của các biện pháp quản lý giáo dục kỹ năng tự bảo vệ
cho học sinh các xã miền núi Hà Nội ...........................................................134
Bảng 4.3: Mức độ thực hiện tổ chức rèn luyện kĩ năng tự bảo vệ cho học sinh tiểu
học các huyên miền núi Hà Nội qua hoạt động trải nghiệm trong thực
tiễn ................................................................................................................138
Bảng 4.4: Mức độ thực hiện tổ chức rèn luyện kĩ năng tự bảo vệ cho học sinh tiểu
học các huyên miền núi Hà Nội qua hoạt động trải nghiệm trong thực
tiễn ................................................................................................................139
Bảng 4.5: Mức độ khác biệt trước thử nghiệm và sau thử nghiệm ...........................140


MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
Trong hoạt động sống của cá nhân, con người cần phải có những kỹ năng nhất
định. Các kỹ năng này giúp đảm bảo cho cá nhân tồn tại và phát triển trong môi trường
sống. Khi cá nhân có kỹ năng sống thì có khả năng thích ứng cao với những biến đổi
của môi trường sống, với những tình huống nảy sinh. Đặc biệt là những tình huống
không có lợi, ảnh hưởng xấu tới thể chất và tinh thần của cá nhân. Trái lại, nếu cá nhân
thiếu kỹ năng sống thì sẽ gặp nhiều bất lợi trong cuộc sống của mình, cá nhân không
có khả năng thích nghi với sự biến đổi của môi trường sống, gặp nhiều khó khăn trong
việc giải quyết và vượt qua những tình huống có vấn đề nảy sinh trong cuộc sống. Có
thể nói, kỹ năng sống là một vấn đề không thể thiếu được đối với mỗi cá nhân. Kỹ
năng sống được hình thành và phát triển trong hoạt động sống thực tiễn của con người.
Nói cách khác, kỹ năng sống là kết quả của hoạt động giáo dục con người. Trong kỹ
năng sống, kỹ năng tự bảo vệ chiếm vị trí vô cùng quan trọng đối với cuộc sống thực tiễn,
hoạt động lao động của con người. Kỹ năng tự bảo vệ không phải do bẩm sinh, di truyền
mà nó được hình thành, phát triển trong quá trình sống, qua hoạt động, trải nghiệm, tập
luyện, rèn luyện, ... Vì vậy, muốn nâng cao chất lượng giáo dục thì cần thiết phải phát triển

sống nói chung và kĩ năng tự bảo vệ nói riêng thật sự cấp bách. Bởi vì, trong những
năm gần đây, tại các xã miền núi Hà Nội đã xẩy ra một số vấn đề khiến gia đình, nhà
trường và xã hội quan tâm, lo lắng. Đó là, tình trạng bạo lực học đường, tình trạng
xâm hại tình dục đối với học sinh, tình trạng bắt cóc, tình trạng các tai nạn rủi ro dẫn
đến thương tích, thậm chí tử vong đối với học sinh. Tình trạng ngộ độc thực phẩm
trong trường học cũng đáng báo động, tai nạn giao thông và đuối nước cũng là những
vấn đề rất đáng báo động đối với học sinh hiện nay,…Thực trạng trên đòi hỏi nhà
trường, gia đình và toàn xã hội cần quan tâm tới việc giáo dục kỹ năng tự bảo vệ bản
thân cho học sinh tiểu học. Các xã miền núi Hà Nội do điều kiện môi trường sống khó
khăn và phức tạp nên các em gặp nhiều rủi do hơn học sinh tiểu học ở các quận nội
thành thành phố Hà Nội. Mặt khác, điều kiện kinh tế của gia đình và các xã miền núi
Hà Nội còn hạn chế làm cho việc chăm sóc và giáo dục các em cũng gặp nhiều khó
khăn. Do vậy, việc giáo dục kỹ năng tự bảo vệ cho học sinh các xã miền núi lại càng
trở lên bức thiết. Thực hiện Quyết định số 558/QĐ-TTg ngày 17/5/2019 của Thủ
tướng Chính phủ về việc phê duyệt Đề án vận động nguồn lực xã hội hỗ trợ trẻ em các
xã đặc biệt khó khăn thuộc vùng dân tộc thiểu số miền núi giai đoạn 2019 – 2025;
UBND thành phố Hà Nội đã ban hành kế hoạch thực hiện Đề án trên địa bàn thành
phố. Đề án sẽ được thực hiện tại 14 xã thuộc vùng DTTS và miền núi thuộc thành phố
Hà Nội, cụ thể: 07 xã của huyện Ba Vì (Ba Trại, Ba Vì, Khánh Thượng, Minh Quang,
Tản Lĩnh,Vân Hòa, Yên Bài); 01 xã của huyện Chương Mỹ (Trần Phú); 01 xã thuộc
huyện Mỹ Đức (An Phú); 02 xã thuộc huyện Quốc Oai (Đông Xuân, Phú Mãn) và 03
xã thuộc huyện Thạch Thất (Tiến Xuân, Yên Bình, Yên Trung). Đặc biệt quan tâ 4 xã
thuộc khu vục II (xã có điều kiện kinh tế - xã hội còn khó khăn nhưng đã tạm thời ổn
định) là Ba Vì, Khánh Thượng, Yên Bài (huyện Ba Vì), An Phú (huyện Mỹ Đức).
Trong đó, chú trọng vào việc tổ chức các lớp tập huấn, kỹ năng sống cho trẻ em về
phòng, chống xâm hại/lạm dụng; phòng, chống tai nạn thương tích trẻ em. Việc thực
hiện đề án này thêm một lần nữa khẳng định tính cấp bách trong việc cần giáo dục cho
học sinh tiểu học các xã miền núi Hà Nội kĩ năng sống nói chung và kĩ năng tự bảo vệ
nói riêng.
Để việc giáo dục kỹ năng tự bảo vệ cho học sinh tiểu học nói chung và học sinh

người. Nhóm khách thể là cán bộ quản lý và giáo viên được sử dụng để khảo sát bằng
phiếu hỏi và phỏng vấn sâu. Riêng khách thể khảo sát là học sinh chỉ sử dụng để khảo
sát bằng phương pháp phỏng vấn sâu (chi tiết xem tại chương 3 của luận án).
b. Địa bàn khảo sát
Nghiên cứu này chỉ tập trung nghiên cứu giáo viên, cán bộ quản lý và học sinh tại
10 trường tiểu học thuộc các xã miền núi như sau:
1)Huyện Ba Vì nghiên cứu 1 trường tiểu học đó là: Trường tiểu học Khánh
Thượng, xã Khánh Thượng, Ba Vì Hà Nội;
2) Huyện Thạc Thất nghiên cứu tại 5 trường tiểu học đó là: Trường tiểu học
Yên Bình A, Xóm Đình, Xã Yên Bình, Thạch Thất; Trường tiểu học Yên Bình B,
Xóm Lụa, Yên Bình, Thạch Thất; Trường tiểu học Yên Trung, Thôn Đầm Bối, Yên
Trung, Thạch Thất; Trường tiểu học tiến Xuân A, Gò Chói, Tiến Xuân, Thạch Thất;
Trường Tiểu học tiến Xuân B, Thôn Miễu, Tiến Xuân, Thạch Thất;
3) Huyện Quốc Oai nghiên cứu 1 trường tiểu học là: Trường tiểu học Đông
Xuân, Thôn Đồng Bèn, Xã Đông Xuân, Huyện Quốc Oai;
4) Huyện Mỹ Đức nghiên cứu tại 1 trường tiểu học là: Trường tiểu học An Phú,
huyện Mỹ Đức;
5) Huyện Chương Mỹ nghiên cứu tại 2 trường tiểu học là: Trường tiểu học Trần
Phú A và Trường tiểu học Trần Phú B.
4. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
4.1. Cách tiếp cận nghiên cứu
- Tiếp cận hệ thống: Tiếp cận hệ thống nhằm nghiên cứu quản lý hoạt động giáo
dục kỹ năng tự bảo vệ cho học sinh tiểu học các huyên miền núi có nghĩa là phải
nghiên cứu vấn đề này trong mối quan hệ biện chứng với các nội dung giáo dục toàn
diện cho học sinh tại trường tiểu học nhằm góp phần giúp học sinh hình thành và phát
triển nhân cách, thích ứng tốt nhất với môi trường gia đình, nhà trường và ngoài xã
hội. Bên cạnh đó, tiếp cận hệ thống cũng xem xét các nội dung quản lý hoạt động giáo
4



bảo vệ cho học sinh tiểu học các huyên miền núi dựa trên các năng lực cốt lõi của học
sinh tiểu học. Đồng thời, tiếp cận năng lực sẽ là cơ sở đề xuất nội dung, chương trình,
phương pháp, hình thức tổ chức hoạt động giáo dục kĩ năng này cho học sinh và là cơ
sở để đề xuất nội dung, cách tác động của các biện pháp quản lý hoạt động giáo dục kỹ
năng tự bảo vệ cho học sinh tiểu học các huyên miền núi theo định hướng hình thành
và phát triển năng lực.
4.2. Các phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện nghiên cứu này, luận án sẽ sử dụng phối hợp đồng bộ giữa các
phương pháp nghiên cứu định lượng và định tính sau đây:
5


- Phương pháp nghiên cứu văn bản, tài liệu;
- Phương pháp chuyên gia;
- Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi;
- Phương pháp phỏng vấn sâu;
-Phương pháp thử nghiệm;
- Phương pháp xử lý số liệu bằng thống kê toán học.
Ở nội dung mục này, sẽ trình bầy cụ thể phương pháp nghiên cứu văn bản, tài
liệu, các phương pháp nghiên cứu còn lại xin được trình bầy cụ thể tại chương 3 và
chương 4 của luận án.
-Phương pháp nghiên cứu văn bản, tài liệu:
+Mục đích: Phương pháp này được sử dụng trong nghiên cứu nhằm mục đích
tổng quan các nghiên cứu ttrong và ngoài nước về giáo dục kĩ năng tự bảo vệ cho học
sinh tiểu học, quản lý kĩ năng tự bảo vệ cho học sinh tiểu học. Hệ thống hóa một số
vấn đề lí luận cơ bản liên quan tới các khái niệm của nghiên cứu, xây dựng khung lý
thuyết cho vấn đề nghiên cứu.
+Nội dung: Phân tích, tổng hợp những công trình nghiên cứu của các tác giả ngoài và
trong nước về giáo dục kĩ năng tự bảo vệ cho học sinh tiểu học, quản lý kĩ năng tự bảo


Việc thực hiện luận án này nhằm trả lời các câu hỏi nghiên cứu sau:
1) Việc nghiên cứu quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng tự bảo vệ cho học sinh
tiểu học các huyên miền núi được tiếp cận từ quan điểm khoa học nào? Cơ sở lý luận
của quản lý hoạt động giáo dục và quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng tự bảo vệ cho
học sinh tiểu học các huyên miền núi là gì?
2) Thực trạng hoạt động giáo dục và quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng tự bảo vệ
cho học sinh tiểu học các huyên miền núi hiện nay là như thế nào? Nó có những điểm
mạnh, điểm yếu gì? Những yếu tố nào có ảnh hưởng đến quản lý hoạt động này?
3) Những biện pháp quản lý nào sẽ thúc đẩy hoạt động giáo dục kĩ năng này triển
khai hiệu quả, từ đó góp phần phát triển kĩ năng tự bảo vệ ở học sinh tiểu học các xã
miền núi Hà Nội hiện nay.
5. Đóng góp mới về khoa học của luận án
Luận án đã xây dựng được một số vấn đề lý luận cơ bản về hoạt động giáo dục
kỹ năng tự bảo vệ và quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng tự bảo vệ cho học sinh tiểu
học các xã miền núi, góp phần hoàn thiện lý luận về quản lý giáo dục kỹ năng tự bảo
vệ cho học sinh tiểu học ở các xã miền núi. Đây là vấn đề lí luận còn khá mới mẻ ở
nước ta hiện nay.
Luận án đã đánh giá được thực trạng hoạt động giáo dục kỹ năng tự bảo vệ và
quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng tự bảo vệ cho học sinh tiểu học ở các xã miền núi
thành phố Hà Nội và xác định nguyên nhân, hệ quả của nó. Trên cơ sở đó, luận án xây
đề xuất được các biện pháp quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng tự bảo vệ cho học sinh
tiểu học ở các xã miền núi thành phố Hà Nội. Luận án đã đề xuất được các tiểu chí để
quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng tự bảo vệ cho học sinh các xã miền núi Hà Nội.
Đây là những kết quả nghiên cứu mới về quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng tự bảo vệ
cho học sinh tiểu học ở các xã miền núi.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
Luận án là tài liệu tham khảo cần thiết cho những người nghiên cứu về quản lý
giáo dục, những người làm quản lý nhà nước về giáo dục, những nhà giáo dục, hoạch
định chiến lược và chính sách về giáo dục kỹ năng sống cho học sinh nói chung và kỹ
năng tự bảo vệ cho học sinh nói riêng.

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO
DỤC KĨ NĂNG TỰ BẢO VỆ CHO HỌC SINH TIỂU HỌC
1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về quản lý hoạt động giáo dục kĩ năng sống
trong đó có kỹ năng tự bảo vệ cho học sinh
1.1.1. Các hướng nghiên cứu về hoạt động giáo dục kĩ năng sống trong đó có kỹ
năng tự bảo vệ cho học sinh
Tìm hiểu các nghiên cứu trên thế giới và ở Việt Nam về hoạt động giáo dục kĩ
năng tự bảo vệ cho học sinh nói chung và cho học sinh tiểu học nói riêng cho thấy: các
nghiên cứu về kĩ năng tự bảo vệ của học sinh được lồng ghép trong các nghiên cứu về
hoạt động giáo dục kĩ năng sống. Các nghiên cứu riêng và chuyên sâu về hoạt động
giáo dục kỹ năng tự bảo vệ của học sinh nói chung và học sinh tiểu học nói riêng
không nhiều. Tuy nhiên, vẫn phải khẳng định việc nghiên cứu hoạt động giáo dục kỹ
năng sống cho học sinh nói chung và hoạt động giáo dục kỹ năng tự bảo vệ cho học
sinh tiểu học nói riêng không phải là mảnh đất mới chưa được “cày xới” mà đây là
một vấn đề đã được nhiều nhà nghiên cứu giáo dục học, tâm lý học,… trên thế giới đã
và đang quan tâm nghiên cứu dưới các góc độ khác nhau. Trong đó, có rất nhiều
chương trình dự án nghiên cứu của các tổ chức chính phủ và phi chính phủ của các
nước trên thế giới như Qũy Nhi đồng Liên Hiệp Quốc (UNICEF), Tổ chức Y tế Thế
giới (WHO), Tổ chức Giáo dục Khoa học và Văn hóa Liên Hiệp Quốc (UNESCO);
Các công trình nghiên cứu lý luận và thực tiễn của các nhà khoa học được công bố trên
các tạp chí khoa học, sách tham khảo, chuyên khảo, giáo trình; Hệ đề tài nghiên cứu
khoa học các cấp. Điểu này khẳng định vai trò và vị trí quan trọng của các nghiên cứu
về vấn đề này đối với con người và sự phát triển xã hội.
Tổng quan tình hình nghiên cứu về kĩ năng tự bảo vệ của học sinh nói chung và học
sinh tiểu học nói riêng có thể tổng hợp thành các hướng nghiên cứu chính sau đây.
-Hướng nghiên cứu về mục đích, vai trò bồi dưỡng giáo viên giáo dục kỹ năng
tự bảo vệ cho học sinh
Thế kỷ XIX, C.Mác (1818-1883) và Ph.Ăngghen (1820-1895) đã xây dựng học
thuyết mới trong lịch sử phát triển loài người. Các ông không chỉ tổng kết, tìm ra quy
luật của tiến trình phát triển trong triết học, kinh tế và xã hội; hình thành chủ nghĩa

Văn hóa Liên Hiệp Quốc (UNESCO),... Công ước của Liên Hiệp Quốc về quyền trẻ
em khẳng định vai trò và tâm quan trọng của giáo dục kỹ năng sống nói chung và kỹ
năng tự bảo vệ cho học sinh nói riêng: “Các bậc cha mẹ có nghĩa vụ bảo vệ con cái của
mình,... đồng thời có các biện pháp giáo dục phù hợp nhằm hình thành kĩ năng tự bảo
vệ cho trẻ em”[64]. Như vậy, có thể khẳng định rằng, việc giúp cho trẻ em trong đó có
học sinh tiểu học được bảo vệ và được giáo dục để có kĩ năng tự bảo vệ là nhiệm vụ
quan trọng hàng đầu. Giáo dục cho trẻ em nói chung và học sinh nói riêng các kỹ năng
sống cơ bản trong đó đặc biệt là các kỹ năng tự bảo vệ bản thâm tránh xâm phạm tình
dục, tránh được hiểm họa từ tự nhiên, đời sống xã hội là rất quan trọng.
Unesco phối hợp với Unicef và Who với dự án “Trẻ em và môi trường gia
đình”, từ năm 1990 đến năm 1995 đã tập trung vào việc triển khai các hoạt động giáo
dục trẻ em các kĩ năng để có thể tồn tại và phát triển trong xã hội. Trong đó, nhấn
mạnh vào các nội dung giáo dục cho trẻ em về dinh dưỡng, về các kỹ năng giữa an
toàn thân thể để giúp trẻ phát triển và tự tin vào đời[65].
Unesco trong chương trình hành động “Kỹ năng sống là cầu nối đến khả năng
của con người”, (Life skills the bridge to human capabilities) (2003), đã đề ra 6 mục tiêu,
trong đó nhấn mạnh: mỗi quốc gia phải đảm bảo cho người học được tiếp cận chương
trình giáo dục kĩ năng sống phù hợp và yêu cầu khi đánh giá chất lượng giáo dục cần phải
đánh giá kĩ năng sống của người học [64]. Như vậy, có thể thấy rằng, chương trình hành
động này đã khẳng định rất rõ vai trò quan trọng của giáo dục kĩ năng sống cho học sinh
10


trong nhà trường và xem giáo dục kĩ năng sống như là một trong những thành tố quan
trọng của chất lượng giáo dục trong nhà trường.
Nhiều nước trên thế giới cũng đã thừa nhận vai trò và tâm quan trọng của giáo
dục kỹ năng sống cho học sinh đối với sự hình thành và phát triển nhân cách học sinh
và là điều kiện quan trọng để học sinh có thể tự bảo vệ bản thân trước các tình huống
nguy hiểm có thể xảy ra trong cuộc sống. Với ý nghĩa như vậy, Nước Cộng hoà Liên
bang Nga đã ban hành Luật bảo vệ an toàn cho trẻ em các địa phương trên toàn nức này

bom mìn; giáo dục kĩ năng ăn uống vệ sinh, an toàn… [8]

11


Một số nghiên cứu của các tác giả Việt Nam về vai trò và tầm quan trọng của
giáo dục kĩ năng sống cho học sinh cũng được công bố trên các tạp chí khoa học
chuyên ngành. Cụ thể như công bố của tác giả Trần Anh Tuấn với nha đề: “Giáo dục
kĩ năng sống: Quan điểm thực tiễn và tầm nhìn chiến lược” [70] (2010), Bài viết này
đã nêu bật được vai trò của giáo dục kỹ năng sống đối với con người và sự phát triển
xã hội loài người. Việc giáo dục kỹ năng sống cần gắn thật chặt với nhu cầu và yêu
cầu của thực tiễn đời sống xã hội mà con người là một thực thể của nó.
Bên cạnh côn g bố trên các tác giả Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Đinh Thị Kim Thoa, Đặng
Hồng Minh với quyển sách có tựa đề: “Giáo dục giá trị sống và kĩ năng sống cho học sinh
tiểu học” [54] (2011), một trong những nội dung quan trọng được trình bầy tại sách này
đó là vai trò và tầm quan trọng của giáo dục kỹ năng sống cho học sinh trong nhà trường.
Các tác giả cũng khẳng định, việc giáo dục kỹ năng sống cho học sinh là cơ sở quản
trọng, nền tảng vữa chắc để giúp học sinh tạo dựng giá trị sống cho mình.
Như vậy, tại nhiều nước trên thế giới cũng như ở Việt Nam đã rất chú trọng tới
việc giáo dục kỹ năng sống cho trẻ em và cho học sinh. Nhiều chương trình giáo dục
kỹ năng sống đã và đang được triển khai, bước đầu đã khẳng định được tính hiệu quả
và sự cần thiết phải triển khai nhiều hơn nữa các chương trình giáo dục kỹ năng sống.
Trong số các kỹ năng sống cần thiết phải giáo dục cho trẻ em và học sinh thì những
kỹ năng tự bảo vệ bản thân là những kỹ năng được chú trọng nhất trong chương trình
giáo dục. Bởi lẽ, những kỹ năng này đã giúp trẻ em và học sinh đối diện và đương đầu
được với những khó khăn trong cuộc sống, phòng tránh mâu thuẫn và xung đột trong
giao tiếp, trong học tập và trong cuộc sống hàng ngày với mọi người. Đây chính là
những kỹ năng tự bảo vệ quan trọng để cá nhân có thể thích ứng với môi trường sống
và làm việc hiệu quả và thành công trong cuộc sống. Có thể nói rằng, việc triển khai các
chương trình, dự án về giáo dục kĩ năng sông và kĩ năng tự bảo vệ cho trẻ em nói chung

tiên hàng đầu”, (“Supporting children’s development”, Extract from Putting Children
First) đã cho rằng, đối với trẻ em cần giáo dục cho các em các kỹ năng để các em tự thực
hiện được các công việc hàng ngày như tự phục vụ bản thân, kỹ năng hợp tác với bạn bè,
chơi với bạn cùng trang lứa, các kỹ năng xã hội và đặc biệt là các kỹ năng tự bảo vệ bản
thân khỏi thiên tai, giao thông, các tình huống nguy hiểm khi tham gia vào đời sống hàng
ngày [92].
Để có thể giúp trẻ em nói chung và học sinh nói riêng có thể tiếp thu và học được
những kỹ năng sống trong đó có kỹ năng tự bảo vệ bản thân các nhà nghiên cứu đã rất chú
trọng tới việc nghiên cứu để tìm ra các phương pháp giáo dục kỹ năng sống và kỹ năng tự
bảo vệ bản than cho trẻ em và học sinh hiệu quả. Có thể kể đến một số nghiên cứu cụ thể
sau đây.
Một nghiên cứu công phu, nghiêm túc về phương pháp giáo dục kỹ năng sống
cho trẻ em đã được công bố trong tác phẩm “Giáo dục vì cuộc sống (Education for
life)” của tác giả Donald Walters. Trong tác phẩm này, tác giả đã cung cấp cho các
nhà giáo dục, các bậc cha mẹ ở khắp nơi những phương pháp giáo dục và các kỹ thuật
giáo dục giúp giáo dục kỹ năng sống cho trẻ em. Phương pháp hữu hiệu mà tác giả
khẳng định đấy chính là sự kết hợp linh hoạt mềm dẻo giữa tri thức lý thuyết và thực
hành, cần phải kết hợp hài hòa giữa kiến thức sách với với những kinh nghiệm được
đúc kết từ thực tiễn cuộc sống. Tác giả cũng khẳng định, vai trò quan trọng của việc sử
dụng các phương pháp giáo dục tích hợp giữa kiến thức khác nhau với vốn kinh
nghiệm sống và sự trải nghiệm, nghệ thuật sống [24]. Đúng như Jesse J.Casbon nhận
xét “Cuốn sách nói cho chúng ta biết về phương pháp cách nuôi dưỡng óc sáng tạo và
trực giác ở mỗi đứa trẻ và làm sao có thể đánh thức những khả năng chưa được khai thác
của trẻ” và hãy để “mỗi đứa trẻ là chính nó" [Dẫn theo 52, tr. 30].
Theo tác giả Olsen, M. I (2006), trong một công bố có tựa đề “Sự phát triển
của các trường học và trường mẫu giáo và phân tích một mẫu của các tổ chức này ở
13


Alberta” (The development of play schools and kindergartens and an analysis of a

Các phương pháp giáo dục kỹ năng sống cho trẻ nhỏ dễ thực hiện và dễ áp dựng
trong tình huống thực của cuộc sống cũng được trình bầy trong cuốn sách có tựa đề “45
cách dạy trẻ tự bảo vệ mình” của tác giả Yoon Yeo Hong (2011). Các phương pháp dạy
trẻ có được các kỹ năng tự bảo vệ bản thân được trình bầy cụ thể, chi tiết với những nội
dung trình bầy xem kẽ giữa lý thuyết và thực hành về các khía cạnh như: giúp trẻ nhận
biết các mối nguy hiểm; nâng cao cảnh giác và bảo vệ an toàn cho chính mình; hướng dẫn
trẻ cách đối phó hoặc thoát khỏi nguy hiểm tạm thời [90, tr.26].

14


Bên cạnh những công trình nêu trên, chúng ta cần phải kể đến những tác phẩm
khác của các tác giả như Gavin De Becker; Debbie và Mike Gardnert,... cũng đã bàn
luận sâu về vấn đề này:
Trong cuốn sách: “Protecting the Gift – Keeping Children and Teenagers Safe
(and Parents Sane)” (Giúp trẻ em và thiếu niên an toàn) của tác giả Gavin De Becker
(2004). Nội dung sách trình bầy những phương pháp mà cha mẹ có thể áp dụng để
giáo dục kỹ năng sống cho con em mình, đặc biệt là các kỹ năng tự bảo vệ bản thân
như: tự bảo vệ trước những tình huống nguy hiểm, tự bảo vệ bản thân và tìm trợ giúp
khi bị lạc, kỹ năng phòng tránh lạm dụng tình dục và các kỹ năng tự bảo vệ bản thân
khác,... [98, tr.16].
Trong cuốn sách: Nuôi dạy những đứa trẻ có thể tự bảo vệ mình (Raising the
kids who can protect them self) của tác giả Debbie và Mike Gardnert thuộc bản quyền
của công ty McGraw Hill, Mỹ. Hai tác giả đã chia sẻ cho chúng ta phương pháp dạy
trẻ xác định và thoát khỏi những tình huống nguy hiểm; cách nhận dạng những đặc
điểm vị trí thoát hiểm cụ thể từ sân chơi đến những nơi mua sắm; và trẻ làm thế nào có
được những quyết định thông minh về sự bảo vệ an toàn cho bản thân khi không có
người lớn bên cạnh [96, tr.29].
Với đề tài nghiên cứu có tên: “Phương pháp dạy kỹ năng an toàn cho trẻ nhỏ”
(Teaching personal safety skills to young children) của tác giả Sandy K. Wurtele và

học hiện đại. đề tài nghiên cứu bao gồm các nguyên tắc cơ bản giáo dục kỹ năng tự bảo vệ
cho trẻ, những kiến nghị đối với các giảng viên, cán bộ quản lý và giáo viên tiểu học,
cũng như các đề xuất hợp tác với phụ huynh học sinh. Các tác giả phân loại chương trình
thành sáu chủ đề chính: (1) Trẻ em và những người xung quanh; (2) Trẻ em và thiên
nhiên; (3) Đứa trẻ ở nhà; (4) Sức khỏe của trẻ em; (5) Những cảm xúc tích cực ở trẻ; (6)
Trẻ em trên các đường phố của thành phố. Mỗi chủ đề bao gồm nhiều đề tài nhỏ. Ví dụ:
trong chủ đề "Đứa trẻ ở nhà", bao gồm các đề tài sau đây: Nhận diện người lạ, người quen
và Tình huống nguy hiểm trong cuộc sống hàng ngày... Kết quả của đề tài nghiên cứu
được xem như một tài liệu hỗ trợ giáo viên mầm non trong giáo dục trẻ em thể hiện nhu
cầu và cách xử lý trong các tình huống nguy hiểm [113, tr. 68].
Như vậy, ở nước ngoài các nghiên cứu cụ thể theo hướng nghiên cứu về nội dung,
chương trình và phương pháp giáo dục kỹ năng sống nói chung và kỹ năng tự bảo vệ nói
riêng đã được thực hiện một cách bài bản, chuyên sâu và có hệ thống. Kết quả nghiên cứu của
các công trình này là cơ sở nền tảng để tiếp tục phát triển nội dung chương trình giáo dục kỹ
năng sống cho học sinh một cách phù hợp nhất với nhu cầu của học sinh, với sự phát triển của
đời sống xã hội nhằm hướng tới mục tiêu giúp học sinh có được những kỹ năng sống để có
thể tự bảo vệ bản thân, giảm thiểu sự xung đột với các thành viên trong gia đình, thầy cô và
bạn bè, có thể thích ứng được với những nguy hiểm khi tham gia vào cuộc sống xã hội,...
Ở Việt Nam, các nghiên cứu về nội dung, chương trình và phương pháp giáo dục kỹ
năng sống đã và được được quan tâm nghiên cứu. Một trong số những nhà nghiên cứu có
những công bố chuyên sâu về vấn đề giáo dục kỹ năng sống cho học sinh cũng như nội
dung, chương trình và phương pháp giáo dục kỹ năng sống cho học sinh là tác giả Nguyễn
Thanh Bình. Dưới đây, sẽ nêu dẫn cụ thể các nghiên cứu theo hướng này của tác giả:
Trong bài báo công bố trên Tạp chí Giáo dục, tác giả Nguyễn Thanh Bình đã bàn
luận về "Giáo dục kỹ năng sống dựa vào trải nghiệm" [8]. Trong công bố này, tác giả đã
bàn luận tới chương trình, tài liệu giáo dục kĩ năng sống cho học sinh hiện nay. Tác giả
cho rằng, nội dung, chương trình giáo dục kỹ năng sống đã có của nước ta chủ yếu được
thiết kế cho giáo dục không chính quy. Nội dung, chương trình giáo dục kỹ năng sống
được lồng ghép vào chương trình dạy chữ, học vấn và vào tất cả các môn học và các
chương trình dạy học ở các mức độ khác nhau. Việc dạy kĩ năng sống có thể được lồng