JOURNAL OF SCIENCE OF HNUE
Educational Sci., 2016, Vol. 61, No. 6A, pp. 136-145
This paper is available online at

DOI: 10.18173/2354-1075.2016-0078

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TỰ HỌC CỦA HỌC SINH THÔNG QUA VIỆC SỬ
DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC PHẦN HIĐROCACBON
- HÓA HỌC 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
Lưu Thị Lương Yến1 , Nguyễn Thị Ngọc Bích2
1 Khoa
2 Trường

Hóa học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Trung học Phổ thông Thuận Thành 2, Bắc Ninh

Tóm tắt. Năng lực tự học được xác định là một năng lực cốt lõi cần được hình thành và phát
triển cho học sinh (HS) trong mọi môn học và ở mọi cấp học. Để phát triển năng lực tự học
cho học sinh, có thể sử dụng nhiều biện pháp khác nhau. Trong bài viết này, chúng tôi đề
cập tới cơ sở lí luận về tự học, tiêu chí, mức độ đánh giá năng lực tự học của học sinh và
việc sử dụng sơ đồ tư duy (SĐTD) trong dạy học phần hiđrocacbon nhằm phát triển năng
lực tự học cho học sinh.
Từ khóa: Tự học, năng lực tự học, sơ đồ tư duy, đánh giá năng lực tự học.

1.

Mở đầu

Trong giai đoạn hiện nay, giáo dục nước ta đang thực hiện công cuộc đổi mới căn bản và
toàn diện nhằm chuyển từ giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực người học. Thông qua
dạy học giáo viên (GV) cần chú trọng hình thành và phát triển cho HS các năng lực chung như

rèn luyện ngay khi còn ngồi trên ghế nhà trường. Tự học là quá trình cá nhân người học tự giác,
tích cực, độc lập tự chiếm lĩnh tri thức ở một lĩnh vực nào đó trong cuộc sống bằng hành động của
chính mình nhằm đạt được mục đích nhất định [1].
NLTH là khả năng tự mình sử dụng các năng lực trí tuệ và có khi cả năng lực cơ bắp cùng
các động cơ, tình cảm, nhân sinh quan, thế giới quan để chiếm lĩnh một lĩnh vực hiểu biết nào đó
của nhân loại, biến lĩnh vực đó thành sở hữu của mình [4].
Theo [5], NLTH của HS trường THPT được xác định thông qua các biểu hiện sau:
- Xác định nhiệm vụ học tập dựa trên kết quả đã đạt được; đặt mục tiêu học tập chi tiết, cụ
thể, khắc phục những khía cạnh còn yếu kém.
- Đánh giá và điều chỉnh được kế hoạch học tập; hình thành cách học tập riêng của bản
thân; tìm được nguồn tài liệu phù hợp với các mục đích, nhiệm vụ học tập khác nhau; thành thạo
sử dụng thư viện, chọn các tài liệu và làm thư mục phù hợp với từng chủ đề học tập của các bài tập
khác nhau; ghi chép thông tin đọc được bằng các hình thức phù hợp, thuận lợi cho việc ghi nhớ,
sử dụng, bổ sung khi cần thiết; tự đặt được vấn đề học tập.
- Tự nhận ra và điều chỉnh những sai sót, hạn chế của bản thân trong quá trình học tập; suy
ngẫm cách học của mình, rút kinh nghiệm để có thể vận dụng vào các tình huống khác; biết tự
điều chỉnh cách học.
Để hình thành và phát triển năng lực tự học, HS cần được rèn luyện các kĩ năng cơ bản sau:
- Kĩ năng đọc và thu thập thông tin: HS biết cách đọc tài liệu học tập, sử dụng các nguồn
tài liệu (thư viện, internet tra cứu. . . ) để tìm và thu thập thông tin theo các chủ đề học tập.
- Kĩ năng phân tích, xử lí thông tin: Biết phân tích, đánh giá đưa ra những nhận xét, hệ
thống hóa, sắp xếp thông tin theo trình tự và trình bày thông tin theo sự hiểu biết logic, cách diễn
đạt của mình.
- Kĩ năng lập kế hoạch: Biết xây dựng kế hoạch học tập phù hợp với khả năng, điều kiện,
phong cách học của mình và có sự điều chỉnh để nâng cao hiệu quả học tập.
- Kĩ năng hợp tác làm việc: Biết sử dụng hiệu quả kĩ thuật thu thập thông tin trong trao đổi
thảo luận nhóm. Biết lắng nghe, phân tích, trình bày trong tranh luận, xây dựng đề cương, trình
bày, báo cáo kết quả hoạt động nhóm.
- Kĩ năng sử dụng các phương tiện học tập đặc biệt là ứng dụng công nghệ thông tin trong
thu thập, xử lí và trình bày thông tin.

then chốt, thể hiện được mối liên hệ giữa các ý tưởng và lập nên một mẫu hình từ những gì HS đã
biết và hiểu, do đó giúp các em ghi nhớ một cách bền vững; trợ giúp lập kế hoạch cho một hoạt
động hoặc một dự án phải qua tổ chức tập hợp các ý tưởng và thể hiện mối liên hệ giữa chúng;
trợ giúp đánh giá kinh nghiệm hoặc kiến thức thông qua quá trình suy nghĩ về những yếu tố chính
trong những gì đã biết hoặc đã làm.
Trong SĐTD, HS được tự do phát triển ý tưởng, xây dựng mô hình và thiết kế mô hình vật
chất hoặc tinh thần để giải quyết những vấn đề thực tiễn. Từ đó, cùng với sự hình thành kiến thức,
các kĩ năng tư duy của HS cũng được phát triển. Với việc thiết lập SĐTD, HS cũng không chỉ là
người tiếp nhận thông tin mà còn cần phải suy nghĩ về các thông tin đó, giải thích nó và kết nối nó
với cách hiểu biết của mình; đặc biệt là HS học được một quá trình tổ chức thông tin, tổ chức các
ý tưởng và liên kết chúng.
Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học nhằm phát triển năng lực tự học cho HS
Trong quá trình dạy học, có thể sử dụng SĐTD để hỗ trợ dạy học khi hình thành kiến thức
mới, củng cố kiến thức sau mỗi tiết học, ôn tập hệ thống hóa kiến thức sau mỗi chương và giúp HS
lập kế hoạch học tập.
a. Sử dụng SĐTD hướng dẫn học sinh tự học trong bài dạy nghiên cứu kiến thức mới
Trong bài dạy hình thành kiến thức mới, GV có thể trình bày nội dung bài dạy dưới dạng
SĐTD để HS hình dung được cách ghi chép nội dung bài học dưới dạng SĐTD. Cụ thể là:
- Từ chủ đề bài học, GV nêu các câu hỏi định hướng nội dung bài học và vẽ các nhánh cấp
1 của SĐTD. Sau đó, GV triển khai các hoạt động học tập, tổ chức cho HS tìm hiểu các nội dung
của từng nhánh (đọc tài liệu, trả lời câu hỏi, quan sát thí nghiệm, nêu nhận xét,. . . ), GV tóm tắt các
kiến thức do HS tìm hiểu được và điền vào các nhánh của SĐTD. Kết thúc các hoạt động học tập
là SĐTD hoàn chỉnh về nội dung bài học.
- GV cũng có thể tiến hành bài dạy theo giáo án đã thiết kế và sử dụng SĐTD ở khâu củng
cố bài học.
+ GV sử dụng hệ thống câu hỏi để yêu cầu HS nhớ lại các nội dung chính của bài học. Từ
các câu trả lời của HS, GV tóm tắt nội dung bài học dưới dạng SĐTD và hướng dẫn HS về nhà ôn
tập và tự thiết lập lại SĐTD này một cách chi tiết.
+ GV có thể tổ chức cho HS tham gia vào quá trình thiết lập và trình bày nội dung theo
SĐTD: GV yêu cầu HS nêu các nội dung chính của bài học, phân công mỗi nhóm tóm tắt nội dung


Hình 1. Sơ đồ tư duy kế hoạch chung để giải bài tập hóa học
sau:

Giáo viên yêu cầu HS sử dụng SĐTD lập kế hoạch giải cho một số dạng bài tập hóa học
- Dạng bài tập nhận biết, phân biệt các chất
- Dạng bài toán hóa học
- Dạng bài tập thực tiễn
- Dạng bài tập thực nghiệm
139


Lưu Thị Lương Yến, Nguyễn Thị Ngọc Bích

Ví dụ 1: (Dạng bài tập thực tiễn) Trong các hầm mỏ khai thác than đá, nếu không cẩn thận
sẽ xảy ra các vụ cháy nổ. Nguyên nhân gây ra các vụ nổ này là gì? Người ta thường phải ngăn ngừa
các vụ cháy nổ này bằng biện pháp nào?

Hình 2. Sơ đồ tư duy kế hoạch giải bài tập thực tiễn của HS

Hình 3. Sơ đồ tư duy kế hoạch thực hiện dự án học tập của nhóm 1 lớp 11A2 trường THPT
Thuận Thành 3
d. Sử dụng SĐTD hướng dẫn học sinh lập kế hoạch học tập của nhóm (thực hiện trong dạy
học dự án)
Khi hướng dẫn nhóm HS lâp kế hoạch thực hiện dự án, GV nên để HS tự lập kế hoạch của
140


Phát triển năng lực tự học của học sinh thông qua việc sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học...


và thực
hiện
cách học

Bảng 1. Các tiêu chí và mức độ đánh giá năng lực tự học của HS
Mức độ đánh giá năng lực tự học
Tiêu chí (biểu
hiện)
Mức 1
Mức 2
Mức 3
Chưa đạt (0 – 4,0 đ) Đạt (4,5 – 7,0đ)
Tốt (7,5 – 10 đ)
Xác định được
1. Xác định Chưa xác định nhiệm vụ học tập Xác định được đầy
nhiệm vụ học được nhiệm vụ học dựa trên kết quả đủ và hợp lí nhiệm
tập dựa trên kết tập dựa trên kết quả đã đạt được nhưng vụ học tập dựa trên
chưa đầy đủ hoặc kết quả đã đạt được
quả đã đạt được đã đạt được
chưa hợp lí
2. Đặt mục tiêu
Đặt được mục tiêu Đặt ra được mục
Chưa đặt được mục
học tập chi tiết,
học tập cụ thể tiêu học tập cụ
tiêu học tập cụ thể
cụ thể, khắc
nhưng chưa chi tiết thể rõ ràng, đúng
và chưa khắc phục
phục

hoạch học tập
điều chỉnh hợp lí
đánh giá và điều
tập
nhưng chưa hợp lí
chỉnh chưa đầy đủ

141


Lưu Thị Lương Yến, Nguyễn Thị Ngọc Bích

Năng lực
đánh giá
và điều
chỉnh
việc học

5. Hình thành
cách học tập
riêng của bản
thân

6. Tìm nguồn tài
liệu phù hợp với
các mục đích,
nhiệm vụ học
tập khác nhau

Chưa tìm được

chủ đề học tập một
cách khoa học

8. Ghi chép
thông tin đọc
được, bổ sung
và tự đặt vấn đề
học tập

Chưa biết cách ghi
chép thông tin đọc
được, bổ sung và tự
đặt được vấn đề học
tập

Biết cách ghi chép
thông tin đọc được,
bổ sung và tự đặt
được vấn đề học
tập nhưng chưa thật
phù hợp với chủ đề,
chủ điểm

Ghi chép thông tin
đọc được rõ ràng,
logic, bổ sung và tự
đặt được vấn đề học
tập một cách khoa
học, phù hợp với
chủ đề

điều chỉnh quá những sai sót trong
trình học tập
quá trình học tập
của bản thân
Có suy ngẫm về
cách học nhưng
10. Suy ngẫm
chưa rút được kinh
cách học, rút
nghiệm và điều
kinh nghiệm và
chỉnh cách học
điều chỉnh cách
trong tình huống
học trong tình
mới hoặc có điều
huống mới
chỉnh nhưng chưa
hợp lí, chưa đầy đủ
∗ TTNLTH: Thành tố của năng lực tự học

142

Hình thành được
cách học riêng của
mình nhưng chưa
thật phù hợp với
các môn học khác
nhau
Tìm được nguồn tư

đề bài kiểm tra cho các bài dạy thực nghiệm.

2.4.

Thực nghiệm sư phạm

Chúng tôi tiến hành thực nghiệm sư phạm trong năm học 2014 – 2015 tại 4 lớp 11 của hai
trường THPT (THPT Thuận Thành 2 – Bắc Ninh, GV giảng dạy Nguyễn Thị Hải Yến và THPT
Thuận Thành 3, GV giảng dạy Nguyễn Quốc Nam Hải). Chúng tôi đã thiết kế các giáo án có sử
dụng sơ đồ tư duy kết hợp với các phương pháp dạy học tích cực, tiến hành các bài dạy và sử dụng
bảng kiểm quan sát, phiếu tự đánh giá sự phát triển năng lực tự học của HS. Tiến hành bài kiểm
tra để đánh giá chất lượng việc nắm vững kiến thức của HS qua bài dạy. Kết quả đánh giá sự phát
triển năng lực tự học của HS qua bảng kiểm quan sát (GV đánh giá) và tự đánh giá của HS cùng
với kết quả bài kiểm tra được thu thập và xử lí bằng phương pháp thống kê toán học.
Dưới đây là kết quả thu được từ bảng kiểm quan sát và phiếu tự đánh giá của HS:
Bảng 2. Bảng tổng hợp kết quả đánh giá về sự phát triển năng lực tự học của HS
thông qua bảng kiểm quan sát (Đánh giá của GV và tự đánh giá của HS)
Điểm trung bình
GV
HS
TT Tiêu chí đánh giá năng lực tự học của HS
đánh giá
tự đánh giá
TN
ĐC
TN
ĐC
Xác định nhiệm vụ học tập có tính đến kết quả học tập
1
8,59 8,03 7,69 6,53

7,88 5,63 7,19 4,48
thể chia sẻ, vận dụng vào các tình huống khác nhau
Trên cơ sở những thông tin phản hồi, biết vạch kế hoạch
10
8,58 6,09 8,17 5,54
điều chỉnh cách học để nâng cao chất lượng học tập
143


Lưu Thị Lương Yến, Nguyễn Thị Ngọc Bích

Với kết quả hai bài kiểm tra chúng tôi đã lập bảng phân phối tần suất, tần suất lũy tích điểm
số ở lớp thực nghiệm (TN) và đối chứng (ĐC), vẽ đồ thị đường lũy tích và tính các tham số đặc
trưng.
Bảng 3. Bảng tổng hợp các tham số đặc trưng
Trường
THPT Thuận Thành 2
THPT Thuận Thành 3
Đối tượng Bài KT số
TN
ĐC
TN
ĐC
Mod
2
7
6
7
6
2

- Độ lệch chuẩn ở lớp TN nhỏ hơn lớp ĐC, chứng tỏ số liệu của lớp TN ít phân tán hơn.
- Hệ số biến thiên V của lớp TN nhỏ hơn lớp ĐC thể hiện chất lượng lớp TN đồng đều hơn.
Mặt khác, giá trị V thực nghiệm đều nằm trong khoảng từ 10% đến 30% (có độ dao động
trung bình) cho thấy kết quả thu được là đáng tin cậy. Điều đó chứng tỏ tính khả thi và hiệu quả
của việc sử dụng SĐTD trong dạy học hóa học nhằm phát triển cho HS năng lực tự học.

3.

Kết luận

Trên cơ sở lí luận về định hướng phát triển năng lực và năng lực tự học, thiết kế và sử dụng
sơ đồ tư duy, chúng tôi đã đề xuất cách thiết lập và các hướng sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học
hóa học nhằm phát triển năng lực tự học cho học sinh. Ngoài việc sử dụng SĐTD để tổ chức hoạt
động học tập trong bài nghiên cứu kiến thức mới và bài luyện tập để hệ thống hóa kiến thức, chúng
tôi đã hướng dẫn HS cách dùng SĐTD để lập kế hoạch giải bài tập hóa học và lập kế hoạch học
tập của nhóm trong dạy học dự án. Chúng tôi đã thiết kế bộ công cụ đánh giá sự phát triển năng
lực tự học của HS và vận dụng vào 3 bài dạy có sử dụng SĐTD kết hợp với các PPDH tích cực
(dạy học giải quyết vấn đề, đàm thoại tìm tòi, dạy học dự án) trong phần hiđrocacbon ở 2 trường
THPT Thuận Thành 2 và THPT Thuận Thành 3. Kết quả thực nghiệm đã xác định tính khả thi và
hiệu quả việc phát triển năng lực tự học cho học sinh thông qua các cách sử dụng SĐTD để tổ chức
các hoạt động học tập trong các dạng bài học và giúp HS phát huy được tính độc lập, sáng tạo của
mình.
144


Phát triển năng lực tự học của học sinh thông qua việc sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học...

TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1]


Developing students’ ability to self-study by using a mind map
in teaching the “Hydrocarbon” section of 11th grade Chemistry

The ability to self-study is identified as a core competency which must be developed at all
educational levels in all subjects. Many measures can be taken to develop self-study competency
in students. In this article, we represent the theoretical basis, an assessment criteria, assessment
levels of self-study competency of students and the use of a mind map in teaching the hydrocarbon
section to increase students’ self-study competency.
Keywords: Self-study, self-study competency, mind map, self-study competency
assessment.

145