SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT DƯƠNG ĐÌNH NGHỆ

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

“ NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM
(1954 – 1975) BẰNG PHƯƠNG PHÁP LẬP BẢNG
HỆ THỐNG KIẾN THỨC ”

Người thực hiện : Ngọ Thị Thuận
Chức vụ : Giáo viên
SKKN thuộc lĩnh vực môn : Lịch Sử

THANH HÓA, NĂM 2017


1. MỞ ĐẦU
1.1.Lí do chọn đề tài.
Dạy học lịch sử ở trường phổ thông là một quá trình sư phạm phức tạp,
bao gồm nhiều hoạt động khác nhau của giáo viên và học sinh. Những hoạt
động đó nhằm mục đích : Học sinh nắm vững tri thức lịch sử, phát triển tư duy.
Chính vì vậy để nâng cao hiệu quả của giảng dạy, đòi hỏi giáo viên phải biết vận
dụng sáng tạo nhiều phương pháp dạy học khác nhau. Trong đó, phương pháp
lập bảng hệ thống kiến thức có vai trò hết sức quan trọng : Tạo hứng thú học tập,
khắc sâu kiến thức, phát triển thao tác tuy duy và khả năng sáng tạo của học
sinh.
Qua thời gian giảng dạy ở trường THPT, đặc biệt phần Lịch Sử Việt Nam
từ năm 1945 đến năm 1975 là một chặng đường gắn liền với 30 năm chiến tranh
giải phóng dân tộc , tương ứng với hai cuộc kháng chiến chống xâm lược của
thực dân Pháp (1945-1954) và đế quốc Mĩ (1954-1975). Tôi đã áp dụng nhiều

2.1. Cơ sở lí luận của việc lập bảng hệ thống kiến thức trong dạy học lịch
sử.
Thực chất lập bảng thống kê kiến thức lịch sử là lập bảng hệ thống kiến
thức theo trình tự thời gian hoặc nêu các mối liên hệ giữa các nước hay nhiều
nước trong một giai đoạn, thời kì. Hệ thống kiến thức không chỉ giúp học sinh
nắm được kiến thức cơ bản sau khi học mà qua đó, tạo điều kiện cho học sinh
phát triển khả năng tư duy, logic, thấy được mối liên hệ, bản chất của sự kiện,
nội dung lịch sử. Trên cơ sở đó, học sinh có thể rèn luyện them kĩ năng thực
hành khi làm các bài tập mang tính chất tổng hợp kiến thức.
Chúng ta đều biết rằng : Lịch sử loài người là một quá trình phát triển
không ngừng từ thấp đến cao, từ chế độ nguyên thủy đã man mông nguội đến xã
hội chủ nghĩa văn minh tiến bộ. Hơn nữa, nhận thức của học sinh THPT không
dừng lại ở cảm tính mà ở cấp độ nhận thức, lí tính. Nhận thức là cơ sở để hình
thành tư tưởng, tình cảm đúng đắn tốt đẹp trong quá trình phát triển lịch sử của
dân tộc. Bởi vậy để khôi phục lại hình ảnh lịch sử quá khứ và để học sinh nhận
thức đúng đắn, sâu sắc về lịch sử, tránh “ hiện đại hóa ” lịch sử là một điều
không hề dễ dàng. Để đạt được yêu cầu này, giáo viên phải tìm mọi biện pháp


giúp học sinh khắc sâu, hiểu rõ và thấy được khả năng quy luật vận động phát
triển của lịch sử qua mỗi giai đoạn. Đương nhiên, phương pháp lập bảng hệ
thống kiến thức không phải là một phương pháp mới trong dạy học nhưng đây
vẫn là biện pháp đơn giản, giúp học sinh nắm bắt và ôn tập kiến thức nhanh,
sâu sắc, hiệu quả nhất.
2.2.Cơ sở thực tiễn của việc lập bảng hệ thống kiến thức trong dạy học lịch
sử.
Là giáo viên được phân công giảng dạy Lịch sử lớp 12 nhiều năm liên
tiếp, tôi đã luôn cố gắng tìm tòi những cách thức, phương pháp giúp học sinh
ôn tập kiến thức nói chung và phần Lịch sử Việt Nam (1945 – 1975) nói riêng
một cách nhanh và hiệu quả nhất. Trong đó, hướng dẫn học sinh hệ thống kiến

2.3.Các sáng kiến và giải pháp trước đó đã sử dụng
Việc sử dụng phương pháp hệ thống hóa kiến thức lich sử qua lâp niên
biểu không phải là đề tài mới .Bởi trước đó,các tác phẩm khoa học của GS
Phan Liên,Trần Văn Trị và một số sáng kiến khác đã nêu ra.Tuy nhiên,ở
góc độ nào đó,các công trình trên mới chỉ đưa ra phương pháp chung chung
hoặc được cụ thể ở các dạng đề thi.
Cách đây không lâu ,Tôi cũng đã tham gia viết sáng kiến kinh nghiệm
theo đề tài này ,nhưng mới chỉ áp dụng một phần của chương trình lớp
10.Năm học 2016-2017,sau nhiều trăn trở ,dù hình thức bài thi có sự thay đổi
sang dạng trăc nghiệm khách quan,song thiết nghĩ ,trong quá trình dạy
học ,phương pháp lập bảng hệ thống kiến thức vẫn phát huy tối ưu tác dụng
của nó .Vì vậy ,Tôi tiếp tục nghiên cứu thêm vấn đề này và áp dụng trong
dạy học lịch sử việt nam 1945-1975 đối với chương trình lớp 12 .
2.4.Căn cứ vào nội dung bài học,đối tượng ,phạm vi nghiên cứu ,Tôi có thể
chia thành hai giai đoạn lịch sử ,với một số bảng kiến thức và cách sử dụng
sau đây:
*GIAI ĐOẠN : 1945-1954
Bảng 1: Liệt kê các chiến dịch : Việt Bắc, Biên Giới, Hòa Bình, Điện Biên
Phủ theo các nội dung sau : thời gian ,mục đích ,kết quả,ý nghĩa .
STT

Tên chiến Thời gian Mục đích Kết quả Ý nghĩa dịch


1

Việt Bắc

7-10 -> 19- Phá kế hoạch Bảo vệ an
12-1947


phải chuyển

thành.

sang đánh

Diệt 6000 tên

lâu dài với

địch, thu và

ta.

phá hủy nhiều
phương tiện
chiến tranh.
2

3

Biên Giới

Hòa Bình

16-9 -> 20- Phá kế hoạch
10-1950
Rơ ve: khai


biên giới. Giải

Mở rộng căn

phóng 4000

cứ địa Việt

km2, 40 vạn

20-121951 ->

Bắc.
dân.
Phá kế hoạch Làm thất bại
Đờ Lát đơ Tát mọi âm mưu

23-02-

xi nhi: Nối lại quân sự, chính động chiến

1952

hành lang

trị của địch.

lược trên

Đông – Tây,

Phủ

chính.
13-03 -> 7- Tiêu diệt tập
5-1954
đoàn cứ điểm

bằng Bắc Bộ
thành thế liên
hoàn vững
chắc.
Diệt, bắt
16.200 tên,

Làm phá sản
kế hoạch Na

mạnh nhất của thu và phá

va, thay đổi

địch làm phá

hủy nhiều

cục diện

sản kế hoạch

phương tiện,

to lớn.

+ Với bảng này,Tôi sẽ sử dụng khi ôn tập những thắng lợi quân sự tiêu
biểu của quân và dân ta trong cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân
Pháp(1946-1954).Mỗi chiến dịch của ta giành thắng lợi đều gắn liền với một
âm mưu-kế hoạch quân sự của Pháp bị phá sản :Từ kế hoạch đánh nhanh thắng
nhanh thất bại ở Việt Bắc ,Pháp chuyển sang kế hoạch Rove ,cho đến kế hoạch
Đowlat đtatxinhi.Cuối cùng cả với kế hoạch quân sự mang tên Nava rất quy mô
lại được sự hậu thuẫn đắc lực của Mĩ ...song chúng cũng không thể thực hiện
được tham vọng của mình.
Qua bảng kiến thức trên ,với một ý nghĩa riêng của mỗi chiến dịch ,và sự
thất bại có tính liên hoàn về phía Pháp càng cho thấy tính chất phi nghĩa của
cuộc chiến tranh do Pháp gây ra .Đồng thời ,với thắng lợi to lớn qua các chiến
dịch không chỉ cho thấy bước phát triển của cuộc kháng chiến của ta mà còn
phản ánh rất đầy đủ ,sâu sắc cục diện trên chiến trường giữa Ta với Pháp.Từ đó
các em sẽ rút ra được quy luật: sự thất bại của kế hoạch trước sẽ chuẩn bị cho
kế hoạch quân sự tiếp theo của Pháp cho đến khi sự cố gắng cuối cùng cao nhất


có thể của chúng rơi vào bế tắc .Ngược lại đối với ta ,thắng lợi sau luôn vẻ vang
hơn thắng lợi trước ,bởi thắng lợi sau được kế thừa từ những thắng lợi trước
đó .Trong đó, vang dội nhất là thắng lợi ở Điện Biên Phủ dẫn đến việc ký Hiệp
định Giơ nevo kết thúc chiến tranh ,lập lại hòa bình ở Đông Dương.
+ Từ bảng các chiến dịch ,Tôi có thể thiết kế dạng câu hỏi –bài tập như:
Qua bảng các chiến dịch tiêu biểu trên,anh(chị)hãy là rõ bước phát triển
của cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp của nhân dân ta từ
1946-1954?
Bảng 2 : Lập bảng so sánh về hiệp định Giơ-ne-vơ (21-7-1954) và hiệp định
sơ bộ ( 6-1946) với các nội dung: hoàn cảnh, nội dung cơ bản, ý nghĩa.
Nội dung

của nhân dân ta. Dư luận thế
giới ủng hộ cuộc kháng chiến
của nhân dân ta.

Hoàn cảnh
trong nước

Ta phải đương đầu với nhiều kẻ
thù: Pháp, Trung Hoa dân

Thực dân Pháp liên tiếp thất
bại trên chiến trường, chiến

quốc… Pháp chuẩn bị xâm lược

thắng Điện Biên Phủ làm phá

miền Bắc. Chính quyền nhân

sản ý đồ chiến lược của đế

dân còn non trẻ. Lực lượng vũ

quốc Pháp – Mỹ. Chính quyền

trang của nhân dân còn non yếu, nhân dân vững mạnh. Lực
giặc đói, giặc dốt khó khăn về

lượng vũ trang trưởng thành,



giáp quân Nhật, số quân này sẽ

Hiệp đi định sẽ rút hết quân

rút dần trong 5 năm .

khỏi nước ta.

Ngừng bắn ở Nam Bộ.

Ngừng bắn trên toàn bộ chiến
trường, trao trả tù binh và dân
thường bị bắt.

Vấn đề thống nhất 3 Kì được
chính phủ Pháp cam đoan thừa

Tổ chức tổng tiễn cữ để thống
nhất đất nước dưới sự giám sát

nhận những quyết định của nhân của một uỷ ban quốc tế
dân trực tiếp phán quyết.
Ý nghĩa

Đập tan âm mưu câu kết của
Pháp với quân Trung Hoa Dân

Dùng bạo lực buộc một cường
quốc thực dân phải công nhận

thắng lợi trên mặt trận đấu tranh quân sự ,chính trị ,cuộc kháng chiến chống


Pháp của nhân dân ta cũng giành thắng lợi to lớn trên mặt trận ngoại giao .Học
sinh sẽ hiểu rõ trong từng điều kiện ,hoàn cảnh lịch sử khác nhau mà ta ký với
Pháp hai bản Hiệp định khác nhau với mức độ thắng lợi không giống nhau.Bản
hiệp định sơ bộ ta ký trong hoàn cảnh cùng một lúc đối phó với rất nhiều kẻ
thù ,trong khi chính quyến cách mạng non trẻ ...Khó khăn chồng chất khó khăn
...Trong khi đó ,điều kiện khách quan từ Hiệp ước Hoa-Pháp ,đặt nước ta trước
khả năng có thể nhanh chóng đẩy quân Trung Hoa Dân quốc về
nước ...nên ta đã chọn con đường hòa hoãn với Pháp thông qua việc ký hiệp
định sơ bộ .Tất nhiên, hiệp định có nhiều hạn chế ,bởi lúc này Pháp chỉ công
nhận Việt Nam là một quốc gia tự do,có chính phủ ,nghị viện quân đội nhưng lại
nằm trong khối Liên hiệp Pháp .Hành trình để chính phủ Pháp phải tôn trọng
quyền độc lập ,thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ phải đến hiệp định Giownevo
năm 1954 mới thực hiện được về mặt văn bản pháp lí quốc tế .Như vậy ,để thấy
rằng thắng lợi ngoại giao,dù từng bước nhỏ và trải qua quá trình lâu dài nhưng
đó là cả một nghệ thuật :kết hợp đấu tranh quân sự với đấu tranh ngoại
giao,nghệ thuật “vừa đánh vừa đàm”.Thắng lợi của mặt trân ngoại giao phụ
thuộc vào thắng lợi trên chiến trường .Đó là mối liên hệ ,là quy luật của chiến
tranh giải phóng dân tộc.
+ Với bảng hệ thống kiến thức đã lập ,Tôi có thể thiết kế câu hỏi –bài tập như:
Từ bảng kiến thức về Hiệp định sơ bộ (3/1946) và Hiệp định Giơ –ne -vơ
(7/1954),anh(chị)hãy phân tích thắng lợi ngoại giao của Ta trong cuộc
kháng chiến chống Pháp ?
*GIAI ĐOẠN 1954-1975
Bảng 1: Lập bảng về cuộc chiến tranh phá hoại lần thứ nhất của đế quốc Mĩ đối với miền Bắc (5/8/1964
->1/11/1968)và cuộc chiến tranh phá hoại lần thứ hai (6/4/1972->15/1/1973): mục đích, thủ đoạn ,đánh giá
hậu qủa.


ngoài vào miền Bắc, từ miền

phán ở Pari.

Bắc vào miền Nam.
-Uy hiếp tinh thần, làm lung
lay quyết tâm chống Mỹ cứu
nước của nhân dân ta.
Thủ đoạn

-Huy động lực lượng không
quân, hải quân,… bom đạn…

Thủ đoạn như lần I, sự khác
biệt:

-Mục tiêu đánh phá…

-Sử dụng phổ biến các loại

-Đánh mọi nơi, mọi lúc, mọi

máy bay hiện đại : B52,

thời tiết với cường độ ngày

F111…

càng tăng.


-Diệt, bắt sống hàng nghìn

-Diệt, bắt sống hàng trăm giặc

giặc lái.

lái.


+ Bảng thống kê này giúp học sinh khái quát về cuộc chiến tranh phá hoại
miền Bắc bằng không quân và hải quân của đế quốc Mĩ ở hai thời điểm khác
nhau nhưng đều có chung mục đích giống nhau ,tổn thất của cuộc chiến cũng vô
cùng nghiêm trọng.Những số liệu của bảng thống kê trên đã tố cáo thêm tội ác
của Mĩ ,thái độ phê phán gay gắt về một cuộc chiến phi nghĩa .Tổn thất của Mĩ
là hệ quả tất yếu mà chúng đx gây nên .
+Từ bảng trên,Tôi cũng có thể thiết kế thành dạng câu hỏi –bài tập như:
Qua bảng thống kê về hai lần Mĩ ném bom đánh phá miền Bắc bằng không
quân và hải quân ,anh(chị) có suy nghĩ như thế nào về chiến tranh? Trách
nhiệm của thế hệ trẻ trong vấn đề bảo vệ hòa bình ,an ninh hiện nay?
Bảng 2:Lập bảng về khái niệm các chiến lược chiến tranh xâm lược
thực dân kiểu mới của đế quốc Mĩ ở miền Nam Việt Nam.
Nội dung

Chiến tranh đặc
biệt

Chiến tranh cục bộ
(1965 – 1968)

Việt Nam hóa chiến


Mĩ ( cố vấn) + vũ

(cố vấn trực tiếp

( cố vấn, trực tiếp

khí phương tiện

chiến đấu), quân

chiến đấu), quân chư

chiến tranh của Mĩ.

chư hầu, vai trò

hầu, vai trò quan

quan trọng với số

trọng,số lượng giảm

lượng ngày càng

dần + vũ khí phương

tăng + vũ khí,

tiện chiến tranh của

trào cách mạng thế

Dương.

giới.
+ Bảng này ,giúp học sinh phân biệt khái niệm ,mục đích các chiến lược
chiến tranh của đế quốc Mĩ đã thực hiện ở Việt Nam từ 1961-1975 .Qua đó,rút
ra điểm giống nhau và khác nhau giữa các chiến lược chiến tranh này.
+ Với bảng trên ,Tôi thiết kế dạng câu hỏi –bài tập như: Từ bảng hệ thống
kiến thức trên,anh(chị)hãy rút ra điểm khác nhau cơ bản của chiến lược
chiến tranh cục bộ với các chiến lược chiến tranh còn lại.Tại sao nói :Chiến
tranh cục bộ là hình thức leo thang của Mĩ trong chiến tranh xâm lược ở
Việt Nam?
Bảng 3: So sánh cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân 1975 với chiến
dịch lịch sử Điện Biên Phủ 1954 về : thời gian tiến hành, kết quả, ý nghĩa.
Vấn đề so
sánh
Thời gian
Kết quả

Chiến dịch lịch sử Điện Biên
Phủ năm 1954

Tổng tiến công và nỗi dậy mùa
Xuân 1975

Từ ngày 13/3 đến ngày 7/5/1954 Từ ngày 4/3 đến ngày 2/5/1975
(55 ngày đêm)
(55 ngày đêm)
-Diệt bắt sống 16.200 tên.

lịch sử dân tộc.
- Kết thúc thắng lợi cuộc kháng

của hội nghị Giơ –ne-vơ kết

chiến chống Mĩ cứu nước.

thúc thắng lợi cuộc kháng chiến

-Tạo thời cơ lớn cho nhân dân

chống Pháp.

Lào và Campuchia hoàn thành

-Làm nức lòng nhân dân thế

công cuộc giải phóng đất nước.

giới.Làm lung lay hệ thống

-Mở ra kỉ nguyên mới, thuận lợi

thuộc địa của thực dân Pháp.

cho phong trào giải phóng dân

Mở đầu quá trình sụp đổ chủ

tộc thế giới. Làm đảo lộn chiến


Đường lối

Đường lối chính trị:
-từ cách mạng dân tộc dân chủ

cách mạng nhân dân tiến lên cách mạng xã

Đường lối chính trị:
-Tiến hành cách mạng dân tộc
dân chủ nhân dân ở miền

hội chủ nghĩa

Nam,cách mạng xã hội chủ

-Tác dụng:Động viên đến mức

nghĩa ở miền Bắc.

cao nhất sức mạnh toàn dân đến

Tác dụng :Kết hợp của tiền

mức cao nhất sức mạnh toàn

tuyến với hậu phương;sức mạnh

dân cả nước kết hợp với phong


cao truyền thống yêu nước,chủ

cao truyền thống yêu nước,chủ

nghĩa anh hùng cách mạng

nghĩa anh hùng cách mạng

Xây dựng hậu phương vững
Hậu phương miền Bắc được bảo
chắc về mọi mặt,động viên được vệ vững chắc,được xây dựng
Hậu
phương

Nguyên

cao nhất sức người,sức

củng cố tiềm lực kinh tế,quốc

của,chính trị tinh thần cho tiền

phòng ,đáp ứng ngày càng lớn

tuyến.

yêu cầu chi viện cho miền

Là nhân tố thường xuyên quyết


hòa bình dân chủ,nhân dân tiến

-Sự đồng tình,ủng hộ phong trào

bộ trên thế giới(trong đó có

hòa bình dân chủ,nhân dân tiến

nhân dân pháp)

bộ trên thế giới(trong đó có nhân
dân Mĩ

+ Bảng kiến thức này giúp học sinh ôn tập về nguyen nhân thắng lợi cuộc
kháng chiến chống Pháp và cuộc kháng chiến chống Mĩ .Qua đó,rút ra nguyên
nhân chung và nhận thức đúng vai trò lãng đạo của Đảng dẫn đến những thắng
lợi quan trọng này.
+ Trên cơ sở bảng kiến thức trên, Tôi có thể thiết kế thành dạng câu hỏi-bài
tập như: Từ nguyên nhân dẫn đến thắng lợi của cuộc kháng chiến chống
Pháp và kháng chiến chống Mĩ,anh(chị) hãy làm rõ vai trò lãnh đạo của
Đảng đối với sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc từ 1954-1975?
Qua việc sử dụng phương pháp lập bảng hệ thống kiến thức, tôi nhận thấy tính hiệu quả như sau :

Lớp dạy
Lớp 12C5
Lớp 12C4
Trong đó:

Sĩ số


yêu thích môn lịch sử ,điều này cần tác động rất lớn từ phía giáo viên và vai trò của
giáo viên rất quan trọng việc hình thành tri thức và nhân cách học sinh


Do đó,giáo viên phải là người tổ chức,hướng dẫn cho học sinh tích cực,chủ động
và linh hoạt chiến lĩnh tri thức lịch sử nhân loại.
Trong thực tế dạy học,không có phương pháp đơn nhất nào là tối ưu.vì
vậy giáo viên phải kết hợp nhiều phương pháp và đổi mới phương pháp dạy học
thì sẽ mang lại hiệu quả tích cực.Hơn nữa ,với các câu hỏi –bài tập thiết kế dựa
trên bảng hệ thống kiến thức,không phải phù hợp với tất cả đối tượng học
sinh.Do đó ,giáo viên phải biết lựa chọn,hướng dẫn để học sinh làm được tốt
nhất các yêu cầu của câu hỏi –bài tập đưa ra.
Mặc dù thời gian nghiên cứu chưa nhiều,phạm vi đề tài chưa sâu.Nhưng
qua thực tế bản thân áp dụng phương pháp này và đạt được nhiều kết quả tốt
đẹp.Tôi trân thành muốn chia sẻ với các đồng nghiệp của mình.Hy vọng nó sẽ
góp phần trong việc nâng cao chất lượng trong quá trình dạy học.
Tuy nhiên với năng lực bản thân có hạn,cộng với kinh nghiệm giảng dạy
chưa nhiều,chắc chắn đề tài của tôi không tránh khỏi những thiếu sót.Vì vậy rất
mong được sự đóng góp ý kiến của các bạn đồng nghiệp để đề tài này được
hoàn thiện hơn.
Cuối cùng,tôi xin chân thành cảm ơn tới đồng nghiệp,các em học sinh
Trường THPT Dương Đình Nghệ đã giúp đỡ tôi thực hiện đề tài này.
3.2.Kiến nghị:
- Sử dụng hệ thống kiến thức đem lại hiệu quả rõ rệt trong dạy học,đảm
bảo yêu cầu giáo dưỡng ,giáo dục và phát triển Phương pháp này không chỉ áp
dụng trong dạy học đại trà mà còn đặc biệt cần thiết trong các lĩnh vực khác
như ôn thi THPT quốc gia ,đại học và cả bồi dưỡng học sinh giỏi .So sánh ,lập
bảng kiến thức trong dạy học phù hợp với phương pháp dạy học hiện đại nhằm
phát huy tính tích cực ,chủ động của học sinh.
- Trong chương trình lịch sử THPT,bài nào cũng có vấn đề để lập bảng hệ

1.5 Điểm mới của sáng kiến
2. Nội dung sáng kiến
2.1 Cơ sở lí luận
2.2 Cơ sở thực tiễn
2.3 Các sáng kiến và giải pháp trước
đó

1
2
2
2
2
3

2.4 Một số bảng hệ thống kiến thức và
cách sử dụng

4

3. Kết luận và kiến nghị
3.1 Kết luận
3.2 Kiến nghị

14
14
15

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Sách giáo khoa, sách giáo viên Lịch sử lớp 12
2. Đại cương lịch sử Việt Nam tập III – Lê Mậu Hãn ( Chủ biên ), NXBGD,