ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
=====================

DƢƠNG THỊ NHẪN

TƢ TƢỞNG GIÁO DỤC CỦA
FUKUZAWA YUKICHI VÀ ẢNH HƢỞNG
CỦA NÓ ĐẾN VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỶ XX

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Hà Nội, 2016


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
=====================

DƢƠNG THỊ NHẪN

TƢ TƢỞNG GIÁO DỤC CỦA
FUKUZAWA YUKICHI VÀ ẢNH HƢỞNG
CỦA NÓ ĐẾN VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỶ XX
Chuyên ngành: CNDVBC & CNDVLS
Mã số: 62.22.03.02
LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC
CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG N NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC


duy tân và tư tưởng duy tân của Fukuzawa Yukichi đến Việt
Nam đầu thế kỷ XX
1.4.Những vấn đề luận án cần tiếp tục giải quyết

33

Chƣơng 2. NHỮNG ĐIỀU KIỆN VÀ TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH 36
TƢ TƢỞNG GIÁO DỤC CỦA FUKUZAWA YUKICHI
2.1. Bối cảnh thế giới và khu vực Đông Á nửa sau thế kỷ XIX

36

2.2. Điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội và tiền đề văn hóa, tư 39
tưởng cho sự hình thành tư tưởng giáo dục của Fukuzawa
Yukichi
2.2.1.Điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội

40

2.2.2. Tiền đề văn hóa và tư tưởng

48

2.3. Cuộc đời và sự nghiệp của Fukuzawa Yukichi

62

2.3.1 Cuộc đời của Fukuzawa Yukichi

62

4.1.1. Về chính trị - xã hội

109

4.1.2. Về văn hóa, giáo dục

112

4.2. Ảnh hưởng của tư tưởng giáo dục Fukuzawa Yukichi đến 115
quá trình chuyển biến tư tưởng và hành động trong thực tiễn của
tầng lớp nho sĩ ở Việt Nam đầu thế kỷ XX
4.3 Một số nhận xét về sự ảnh hưởng của tư tưởng giáo dục 140
Fukuzawa Yukichi đến Việt Nam đầu thế kỷ XX
4.4. Ý nghĩa từ sự ảnh hưởng của tư tưởng giáo dục Fukuzawa 146
Yukichi đối với sự nghiệp cải cách giáo dục ở Việt Nam hiện
nay
KẾT LUẬN

153

DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ 157
LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
TÀI LIỆU THAM KHẢO

158

MỞ ĐẦU


1.Tính cấp thiết của đề tài luận án

tưởng cải cách sâu sắc, toàn diện trên hầu hết các lĩnh vực kinh tế, chính trị,
đời sống xã hội v.v. Những tư tưởng duy tân của ông, nhất là những tư
tưởng duy tân về giáo dục được thể hiện trong hàng loạt các tác phẩm mà
ông đã viết và cho công bố trong suốt thời kỳ từ năm 1866 đến năm 1899
mà điển hình là : “Tây dương sự tình” (1866 - 1870), “Khuyến học” (1872 1876), “Thoát Á luận” (1885), “Phúc ông tự truyện” (1899) v.v. Với những
công lao đóng góp cho nước nhà, người Nhật tôn vinh ông là “Voltaire của
Nhật Bản”, người đem lại linh hồn, động lực và sự hậu thuẫn tinh thần cho
công cuộc Duy tân của chính phủ Minh Trị. Vào lúc Fukuzawa Yukichi tạ
thế, tờ báo Japan Time đã nhận định về ông:
“Nước Nhật đã mất đi một trong những người xuất sắc nhất trong
thế kỷ vừa qua. Thật không quá đáng khi nói rằng, chưa ai đã
từng ảnh hưởng cuộc sống và tư tưởng của nước Nhật hiện đại
sâu sắc bằng Nhà hiền triết ở Mita như cách mà vô số người
ngưỡng mộ vẫn gọi ông… Rõ ràng thành công trong vai trò là
một nhà giáo theo nghĩa hẹp, Fukuzawa Yukichi đã thành công
trong vai trò này theo nghĩa rộng… Dẫu là đối với một nhà văn,
một nhà giáo, một nhà luân lý hay chỉ là một con người, thì
Fukuzawa Yukichi cũng để lại một khoảng trống trong nhiều năm
tới” [81, tr.281].
Phong cho Fukuzawa Yukichi danh hiệu Nhà hiền triết ở Mita, tờ báo
Japan Times muốn nhấn mạnh không chỉ đến những tư tưởng quan trọng
của ông về giáo dục và văn minh mà còn đến vai trò của một nhà truyền bá
tư tưởng phương Tây vào Nhật Bản. Tư tưởng giáo dục của Fukuzawa
Yukichi, như lịch sử đã ghi nhận, ảnh hưởng mạnh mẽ đến xã hội Nhật Bản
đương thời. Bắt đầu từ đây, trong xã hội Nhật Bản hình thành phong trào
“học tập suốt đời”. Giáo dục thực sự đã cho thấy vai trò của nó trong việc


hình thành nên những nét đặc trưng của con người Nhật Bản. Đồng thời,
những tư tưởng ấy cũng góp phần tạo nền tảng cho công cuộc cải cách giáo

Mục đích của luận án là: Làm rõ nội dung tư tưởng giáo dục của
Fukuzawa Yukichi và ảnh hưởng của nó đến Việt Nam đầu thế kỷ XX.
Để thực hiện được mục đích trên, luận án có nhiệm vụ:
+ Phân tích điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội và tiền đề văn hóa, tư
tưởng làm hình thành và phát triển tư tưởng giáo dục của Fukuzawa
Yukichi.
+ Phân tích nội dung tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi trong
một số tác phẩm tiêu biểu của ông; chỉ ra những ảnh hưởng của tư tưởng đó
đến xã hội Nhật Bản đương thời.
+ Phân tích những ảnh hưởng của tư tưởng giáo dục Fukuzawa
Yukichi đến Việt Nam đầu thế kỷ XX, ý nghĩa từ tư tưởng đó đối với sự
nghiệp cải cách giáo dục ở Việt Nam hiện nay.
3.Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận án là: Tư tưởng giáo dục của
Fukuzawa Yukichi và những ảnh hưởng của nó đến sự chuyển biến tư
tưởng và hành động của nho sĩ Việt Nam đầu thế kỷ XX.
Phạm vi nghiên cứu của đề tài
Luận án nghiên cứu những tư tưởng giáo dục Fukuzawa Yukichi cuối
thế kỷ XIX với những tư tưởng tiêu biểu nhất của ông như tư tưởng thực
học, khoa học phương Tây và đạo đức phương Đông, giáo dục nhân cách
con người độc lập cho dân tộc Nhật Bản v.v. Những tư tưởng giáo dục đó
của Fukuzawa Yukichi được thể hiện chủ yếu qua các tác phẩm quan trọng
đã được dịch sang tiếng Việt như “Khuyến học”, “Thoát Á luận”, “Phúc ông
tự truyện”.
Về ảnh hưởng của tư tưởng giáo dục Fukuzawa Yukichi, luận án
nghiên cứu những ảnh hưởng của tư tưởng giáo dục Fukuzawa Yukichi đến
sự chuyển biến tư tưởng, nhận thức của một số nho sĩ, trí thức tiêu biểu đầu
thế kỷ XX như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, Nguyễn Thượng Hiền



- Góp phần nghiên cứu hệ thống lịch sử tư tưởng triết học Nhật Bản
thời cận, hiện đại.
- Làm sáng tỏ vị trí, vai trò của tư tưởng giáo dục đối với sự phát
triển của xã hội Nhật Bản.
- Chỉ ra một số ý nghĩa đối với sự phát triển của lịch sử tư tưởng triết
học Việt Nam đầu thế kỷ XX, ý nghĩa từ sự ảnh hưởng của tư tưởng giáo
dục Fukuzawa Yukichi đối với công cuộc đổi mới giáo dục ở Việt Nam
hiện nay.
- Luận án có thể được dùng làm tài liệu tham khảo cho việc giảng
dạy, học tập và nghiên cứu lịch sử triết học Nhật Bản, lịch sử tư tưởng Việt
Nam và lịch sử triết học phương Đông, triết học giáo dục.
7. Kết cấu của luận án
Ngoài phần mở đầu, mục lục, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo,
luận án gồm 4 chương, 16 tiết.

CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
1.1. Những nghiên cứu về Duy tân Minh Trị và cải cách giáo dục
thời kỳ Duy tân Minh Trị
Có thể khẳng định rằng, công cuộc Duy tân Minh Trị
(明治維新 Meiji-ishin) là một trong những sự kiện quan trọng nhất của lịch
sử Nhật Bản. Duy tân Minh Trị hay cách mạng Minh Trị, cải cách Minh Trị


là một chuỗi các cải cách dẫn đến những thay đổi to lớn ở hầu hết các lĩnh
vực kinh tế - xã hội Nhật Bản. Cuộc cách mạng này, như lịch sử đã ghi
nhận, đưa nước Nhật Bản từ một nước phong kiến thành một cường quốc tư
bản chủ nghĩa, làm cho nước Nhật thoát khỏi số phận của nước thuộc địa.
Frank B. Gibney, nhà nghiên cứu lịch sử và văn hóa Đông Á, coi Duy tân
Minh Trị là kỳ tích mang tầm vóc quốc tế khi ông nhận định:
Những đột phá có tính quốc tế của Minh Trị Duy tân thật vô cùng

đoạn. Giai đoạn chuẩn bị (1868-1872), chính quyền Minh Trị đã thành lập
Hội nghiên cứu giáo dục nhằm xác định phương hướng phát triển thống
nhất cho nền giáo dục Nhật Bản; năm 1871 Bộ Giáo dục được thành lập,
sau đó không lâu Bộ thành lập Văn phòng điều tra học đường nhằm chuẩn
bị cho việc ban hành chế độ trường học thống nhất trên quy mô cả nước.
Mặc dù sự định hướng chưa thật rõ ràng và nhất quán nhưng đây là giai
đoạn bản đề hết sức quan trọng cho công cuộc cải cách toàn diện ở giai
đoạn sau. Giai đoạn du nhập mô hình giáo dục mới (1872-1885) với những
thay đổi mạnh mẽ trong giáo dục ba cấp theo tinh thần phương Tây mà chủ
yếu là của Pháp và Mỹ. Công cuộc cải cách giáo dục chính thức bắt đầu
bằng việc Bộ Giáo dục công bố “Học chế” (学制) ngày 03 tháng 08 năm
1872 với một số tư tưởng chủ đạo: Nhà trường dành cho tất cả mọi người và
kiến thức dựa vào Âu – Mỹ; đào tạo con người làm giàu cho Tổ quốc và
bảo vệ đất nước; xây dựng nhiều trường học, mở rộng các trường cao đẳng
và chuyên nghiệp. Với việc phân cấp khu vực và cấp độ giáo dục đã đem
đến cơ hội học tập cho tất cả mọi người. Đặc biệt, năm 1870, chính phủ
công bố “Quy chế lưu học hải ngoại” nhằm quy định rõ nhiệm vụ của du
học sinh. Mặc dù, với sự ra đời của “Học chế”, giáo dục Nhật Bản thực sự
đã có những biến chuyển đáng kể, song vài năm sau đã bộc lộ những hạn
chế của nó. Vì thế, “Giáo dục lệnh” (教育令) ra đời vào năm 1879 đã xóa
bỏ chế độ hành chính mang tính tập quyền trong giáo dục của “Học chế”.
Trên cơ sở đó, nền giáo dục hiện đại Nhật Bản đã từng bước được hoàn


thiện. Giai đoạn (1885-1912) là thời kỳ hoàn thiện hệ thống giáo dục. Thời
kỳ này đánh dấu sự thay đổi mạnh mẽ của giáo dục với những cải cách triệt
để của Bộ trưởng Mori Arinori ở 3 nội dung cơ bản: Giáo dục để tiến đến
làm giàu và củng cố nhà nước; giáo dục sẽ làm biến đổi ý thức cũ; giáo dục
góp phần vào việc bảo tồn truyền thống quốc gia. Sau Bộ trưởng, trong giáo
dục đã xuất hiện 2 xu hướng giáo dục: cách tân, học tập phương Tây theo

cơ sở những chính sách mới đó, giáo dục Nhật Bản đã có những biến
chuyển mạnh mẽ ở bậc tiểu học, trung học, đại học, trường sư phạm và hệ
thống hóa quốc ngữ. Đặc biệt, trong thời kỳ này, tinh thần “Học tập phương
Tây, đuổi kịp phương Tây, đi vượt qua phương Tây” được coi là khuôn mẫu
cho Nhật Bản trong việc thực thi các cải cách. Tóm lại, với những chính
sách cải cách giáo dục đó đã góp phần làm biến đổi một nước Nhật Bản đói
nghèo, lạc hậu thành một cường quốc thịnh vượng hàng đầu thế giới về mọi
mặt. Thành công này chứng minh tính đúng đắn của luận điểm: giáo dục là
chìa khóa của văn minh Nhật Bản.
Bên cạnh đó, còn có bài viết của 2 tác giả Nguyễn Kim Lai, Đặng Thị
Tuyết Dung: “Vai trò của giáo dục đối với quá trình hiện đại hóa trong thời
kỳ Minh Trị ở Nhật Bản”, Tạp chí Nghiên cứu Đông Bắc Á, số 3 năm 2004.
Tác giả đã nghiên cứu và chỉ ra vai trò to lớn của giáo dục đối với quá trình
hiện đại hóa ở Nhật Bản thời Minh Trị thông qua tiến trình thực hiện cải
cách giáo dục thời kỳ này. Khác với các công trình nghiên cứu đã đề cập ở
trên, ở công trình này, tác giả nhìn nhận cuộc cải cách giáo dục theo 3 thời
kỳ: Thời kỳ thử nghiệm, do phải đối mặt với quá trình chuyển đổi về chính
trị nên ban đầu các nhà lãnh đạo Nhật Bản chưa đưa ra được mô hình cố
định cho hệ thống giáo dục mà phải chấp nhận cách thử nghiệm; thời kỳ áp
dụng, các nhà lãnh đạo Nhật Bản đã thi hành chính sách du nhập tư tưởng
giáo dục từ bên ngoài một cách có chọn lọc; thời kỳ củng cố nhằm phát
triển hơn nữa giáo dục Nhật Bản. Như vậy, mục đích cơ bản trong cuộc cải
cách giáo dục đã đạt được, qua đó góp phần hiện đại hóa nước Nhật theo
con đường hoàn toàn khác với các nước phương Tây.
Thứ hai, bên cạnh việc phân chia công cuộc cải cách giáo dục theo
giai đoạn, một số nhà nghiên cứu đã phân tích và chỉ ra một số đặc trưng và


vai trò của nó đối với sự phát triển kinh tế - xã hội Nhật Bản. Đó là các
công trình: Lê Thị Anh Đào (2004), Về vấn đề cải cách giáo dục, đào tạo

quan trọng nhất, các môn học phải tuân thủ nguyên tắc tu thân nhằm tránh
những bất ổn trong xã hội. Thứ hai, ngược lại với xu hướng bảo thủ đó, đa
số trí thức đều tán thành con đường hiện đại hóa giáo dục. Tuy nhiên,
những quan điểm trong xu hướng này cũng không thuần nhất. Một số nhà tư
tưởng xây dựng quan điểm hiện đại hóa theo lý thuyết hướng sang phương
Đông. Trước thực tế nhận thức giáo dục phương Tây ở Nhật Bản đã tạo nên
những lệch lạc, nhà tư tưởng Haruji Nakamura cho rằng, hiện đại hóa giáo
dục nhưng vẫn phải coi trọng giáo dục truyền thống. Một số khác thì nhấn
mạnh đến việc học tập văn minh phương Tây. Đại biểu tiêu biểu cho trường
phái này là Fukuzawa Yukichi. Bên cạnh những xu hướng tư tưởng tồn tại
đan xen trong xã hội thời kỳ đó, các tác giả cũng nghiên cứu và phân tích cụ
thể về nội dung và phương pháp, nghiên cứu vai trò của trường tư thục
trong việc đào tạo năng lực toàn diện cho các thế hệ học sinh, các cấp học,
sự đổi mới trong chính sách giáo dục, coi trọng giáo dục tiểu học và đào tạo
đội ngũ giáo viên v.v.
Chủ đề giáo dục Nhật Bản nói chung và giáo dục Nhật Bản thời Minh
Trị nói riêng thu hút sự quan tâm không chỉ của các nhà nghiên cứu Nhật
Bản mà còn là đối tượng của nhiều nhà nghiên cứu nước ngoài với nhiều
công trình nghiên cứu có danh tiếng. Trong số đó phải kể đến ấn phẩm
“Society and Education in Japan” (Xã hội và Giáo dục ở Nhật Bản) của tác
giả Hebert Passin, do Kodansha Amer Inc xuất bản năm 1965 đã trình bày
một cách hệ thống quá trình hiện đại hóa giáo dục Nhật Bản từ thời kỳ Duy
tân Minh Trị; vai trò quan trọng của giáo dục giúp đất nước Nhật Bản từ
một nước kém phát triển vươn lên trở thành quốc gia hùng mạnh. Công
cuộc hiện đại hóa nền giáo dục kiểu Nhật Bản, hệ thống trường học, nội
dung giảng dạy, giáo dục kết hợp với việc làm cũng được tác giả nghiên
cứu và phân tích khá kỹ lưỡng. Trên cơ sở so sánh hai giai đoạn trước và
sau Minh Trị duy tân, tác giả đã làm rõ vai trò đặc biệt quan trọng của giáo




của ông. Fukuzawa Yukichi là một trong những nhà tư tưởng tiêu biểu nhất
thời Minh Trị, với hệ thống tư tưởng phong phú trên nhiều lĩnh vực khác
nhau. Cho đến nay, việc tìm hiểu tư tưởng của Fukuzawa Yukichi đã đạt
được những thành tựu cơ bản sau.
Trước hết, có thể kể đến những công trình nghiên cứu về Fukuzawa
Yukichi với tư cách là nhà cải cách, nhà duy tân nói chung. Ở đây, các tác
giả đã đề cập đến những tư tưởng cải cách của ông và vai trò của nó. Tiêu
biểu nhất là ấn phẩm của tác giả Nguyễn Tiến Lực (2013), “Nhật Bản
những bài học từ lịch sử”, nhà xuất bản Thông tin và Truyền thông đã dành
chương 10 để nghiên cứu về tư tưởng khai sáng của Fukuzawa Yukichi.
Bên cạnh đó là những bài viết của các tác giả: Đặng Xuân Kháng (1991),
“Fukuzawa Yukichi – nhà cải cách lừng danh Nhật Bản thời Minh Trị Duy
tân”, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 5; Nguyễn Ngọc Nghiệp (1998), “Vai
trò của Phúc Trạch Dụ Cát (Fukuzawa Yukichi) đối với cải cách Minh Trị”,
Tạp chí Nghiên cứu Nhật Bản, số 6; Phạm Thị Thu Giang (2012),
“Fukuzawa Yukichi (1835-1901) và sự nghiệp khai hóa văn minh Nhật Bản
cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX”, Tạp chí Nghiên cứu Đông Bắc Á, số 2.
Qua các công trình này, bức tranh về cuộc đời, sự nghiệp và tư tưởng của
Fukuzawa Yukichi đã được thể hiện trên những nội dung cơ bản. Hầu hết
các tác giả đều thống nhất khi đánh giá về vai trò của Fukuzawa Yukichi
đối với công cuộc Duy tân Minh Trị nói riêng và lịch sử Nhật Bản nói
chung ở quan điểm: Ông là người có công lao to lớn trong việc nâng cao
dân trí, là chiếc cầu nối giữa văn minh phương Tây và Nhật Bản, là người
mở đầu cho công cuộc hiện đại hóa ở Nhật Bản. Tuy nhiên, đây mới chỉ là
những công trình riêng lẻ của các tác giả mà chưa phải là nghiên cứu
chuyên sâu về Fukuzawa Yukichi cùng những tư tưởng cải cách vĩ đại của
ông.
Bên cạnh đó, Fukuzawa Yukichi còn là nhà cải cách trong lĩnh vực
xã hội. Liên quan tới khía cạnh này, tác giả Nguyễn Minh Nguyên cũng tìm

hỏi văn minh phương Tây. Đó là cách duy nhất để Nhật Bản đạt tới văn


minh và tránh được nguy cơ bị xâm lược. Trên cơ sở những nội dung cơ
bản đó, Fukuzawa Yukichi đã đề xuất nguyên lý giáo dục mới: giáo dục thể
chất, giáo dục tri thức và giáo dục đạo đức. Có thể thấy, Fukuzawa Yukichi
là đại biểu tiêu biểu nhất trong thời kỳ Minh Trị cổ vũ mạnh mẽ cho những
thành tựu của phương Tây. Tuy nhiên, không vì thế mà ông hạ thấp vai trò
của những yếu tố bên trong xã hội Nhật Bản. Sở dĩ ông nhận ra điều đó là vì
ông được ra nước ngoài 3 lần, được chứng kiến những thành tựu của chủ
nghĩa tư bản nhưng cũng chứa đựng trong nó những mặt trái cần phải loại
bỏ. Vì thế, tiếp thu có chọn lọc văn minh phương Tây trên cơ sở chủ nghĩa
quốc gia là quan điểm nhất quán trong tư tưởng cải cách giáo dục của ông.
Đặc biệt, với những đóng góp to lớn cho sự nghiệp giáo dục, trong
cuốn “Chân dung những nhà cải cách giáo dục tiêu biểu trên thế giới”
(2005) do công ty sách Alpha dịch, nhà xuất bản Thế giới, Fukuzawa
Yukichi đã được tổ chức UNESCO đánh giá là một trong 12 nhà cải cách
giáo dục tiêu biểu trên thế giới. Ở công trình này, Fukuzawa Yukichi được
nhắc đến khái quát về cuộc đời, sự nghiệp và đặc biệt là những lần đi nước
ngoài. Đây là cơ sở quan trọng hình thành tư tưởng cải cách của ông. Bên
cạnh đó, tác giả cũng giới thiệu và trích dẫn một số nội dung quan trọng
trong cuốn sách “Khuyến học” – tác phẩm tiên phong trong trào lưu duy
tân, cải cách chứa đựng đầy đủ nhất nội dung tư tưởng giáo dục của ông.
Đặc biệt, ở cuối của phần viết về Fukuzawa Yukichi, những phê bình và
nhận định, sai lầm của Fukuzawa Yukichi trong tư tưởng cũng như thực
tiễn đã được nghiên cứu và chỉ ra. “Thoát Á luận” (1885) là bài báo gây
nhiều tranh cãi nhất, theo quan điểm của một số nhà nghiên cứu, ở mức độ
nhất định, đã thể hiện tư tưởng phân biệt chủng tộc của Fukuzawa Yukichi.
Một trong những nội dung quan trọng trong tư tưởng giáo dục của
Fukuzawa Yukichi là thực học. Vấn đề này đã được tác giả Cao Thúy Nga

quan trọng trong cuộc đời Fukuzawa Yukichi như lối sống, phong tục ở quê
hương nơi ông được sinh ra như trở lực kìm hãm sự phát triển làm cho ông


chỉ muốn thoát khỏi nơi đó càng sớm càng tốt; bối cảnh lịch sử đã làm nảy
sinh trong ông tư duy so sánh ngay từ thời thơ ấu, vì thế, khi được tiếp xúc
với văn minh, thành tựu của phương Tây thực sự đã cuốn hút ông. Cũng từ
đây, nhận thức của ông về hai nền văn hóa Đông – Tây rõ ràng, sắc sảo hơn.
Bên cạnh đó, tác giả cũng nghiên cứu và chỉ ra quan điểm của Fukuzawa
Yukichi về văn minh, khai sáng, những quyền cơ bản của con người, cuộc
tranh luận về xã hội và văn hóa v.v. Như vậy, cuốn sách như một câu
chuyện về cuộc sống của Fukuzawa Yukichi diễn ra trong một giai đoạn
quan trọng trong lịch sử Nhật Bản, khi đất nước đang trở thành một cường
quốc công nghiệp và tiến tới khẳng định chủ quyền quốc gia.
Đáng chú ý là công trình của tác giả Alan Macfarlane (2013)
“Fukuzawa Yukichi and the making of the modern world” (Fukuzawa
Yukichi và công cuộc kiến tạo thế giới hiện đại), do Independent Publishing
Platform xuất bản. Nhà nghiên cứu người Ấn Độ đã làm rõ điều kiện hình
thành tư tưởng cải cách của Fukuzawa Yukichi ở cả hai khía cạnh điều kiện
khách quan và chủ quan. Bên cạnh đó, những tư tưởng về việc kiến tạo nên
nước Nhật hiện đại cũng được làm rõ như tư duy so sánh; so sánh ưu và
nhược điểm của văn minh Đông, Tây để từ đó khẳng định khẩu hiệu mà
Nhật Bản cần hướng tới là “Khoa học phương Tây và tinh thần phương
Đông”; vấn đề tự do và công bằng; phương pháp học tập để đạt được văn
minh; những mối quan hệ gia đình chi phối con người v.v. Cuốn sách đem
đến cho người đọc nhãn quan cụ thể hơn về Fukuzawa Yukichi và những
công lao của ông đóng góp cho nước Nhật đương thời.
Nghiên cứu về Fukuzawa Yukichi với tư cách nhà cải cách xã hội, tác
giả Toshiko Nakamura đã nêu ra một số quan điểm chủ yếu của Fukuzawa
Yukichi về phụ nữ và văn minh trong bài viết “Yukichi Fukuzawa’s ideas

v.v. Điều đáng trân trọng hơn, trong suốt thời gian kinh doanh, cố vấn cho
các công ty, Fukuzawa Yukichi chưa từng dựa vào bộ máy chính quyền để
mong đạt được những lợi ích kinh tế, ông hoàn toàn làm việc dựa vào khả
năng của mình, cùng sự hợp tác của cộng sự. Vì thế, những tư tưởng cải


cách về kinh tế nói riêng và tư tưởng cải cách nói chung của Fukuzawa
Yukichi, đã giúp độc giả có thêm điểm tựa khi đánh giá về ông cũng như
thấy được công lao to lớn đối với nền kinh tế Nhật Bản thời kỳ cận đại. Bên
cạnh đó, các tác giả cũng khẳng định, trường Đại học Keio (慶應義塾大学)
là ngôi trường tư thục đầu tiên của Nhật Bản, ngôi trường mà ở đó những tư
tưởng duy tân của Fukuzawa Yukichi được vận dụng triệt để. Quan trọng
hơn, ngôi trường đã đào tạo nên tầng lớp doanh nhân đầu tiên của nước
Nhật hiện đại.
Bên cạnh đó, trong các công trình nghiên cứu về tư tưởng Nhật Bản
đã được dịch ra tiếng Việt còn phải kể đến công trình của tác giả Ishida
Kazuyoshi (1972), Nhật Bản tư tưởng sử, tập 2, nhà xuất bản Tủ sách Kim
Văn, Sài Gòn. Công trình này nghiên cứu về lịch sử tư tưởng Nhật Bản thời
cận đại, trong đó có trích dẫn tư tưởng duy tân của Fukuzawa Yukichi –
người được coi là đầu mối mở ra công cuộc khai hóa đất nước và khai
phóng dân trí dưới thời Minh Trị. Tác giả cũng đề cập đến hai tác phẩm tiêu
biểu nhất của Fukuzawa Yukichi là “Khái lược về văn minh” và “Khuyến
học”. Trên thực tế, Fukuzawa Yukichi vừa là người khởi gióng hồi chuông
cảnh tỉnh và chính mình cũng bắt tay vào sự nghiệp khai hóa đất nước.
Nghiên cứu về Fukuzawa Yukichi không thể không nhắc đến những
công trình của các tác giả Nhật Bản. Công trình 福澤諭吉の思想形成 (Sự
hình thành tư tưởng của Fukuzawa Yukichi) của tác giả Imanaga Seiji xuất
bản năm 1979. Ở công trình này, những điều kiện về kinh tế - xã hội, chính
trị, văn hóa được đề cập đến với tư cách là nguồn gốc, điều kiện, hoàn cảnh
làm này sinh tư tưởng duy tân. Tuy nhiên, tác giả không nghiên cứu và chỉ